Тройчын шуматкече

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Трочын шуматкече
Тӱрлылык православий
Вес семын Семицкая суббота, Клечальная суббота, Задушные поминки
Тыгак Вселенская родительская суббота (церк.)
Палемдат Православий черкылаште
2025 25 ага (7 пеледыш)
2026 17 ага (30 ага)
2027 6 пеледыш (19 пеледыш)
Йӱла Шӱгарлаш коштыт, колышо родо-тукымым уштат, кийыме верыштым пеледыш дене сӧрастарат, ушташлан кочкышым ямдылат
Кылдалтын с Днём Святой Троицы / Троицыным днём, Семиком
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Тройчын шуматкече — чыла колышо-влакым уштымо кече, Кум Шнуйын кечыж деч ончычсо шуматкече — ача-аван шуматкечыже (Тройчын кече).

Православий йӱлаште православий христиан-влакым поснак ойырен уштымо кече[1]. Православий черке-влакын идалык мучко юмын ончылно кумал шогымо йыргекыште — сандалыкысе ача-аван кечыже, тыгай годым «сандалыкысе» ышталтеш, вес семын каласаш гын, чын колышо-влакым пӱтынь черке кумал шарна[2]. Черкын кечышотшо почеш Кум Шнуй кече деч ончычсо шуматкече чын колышо-влакым шарныктыше вич шуматкече радамыш пура. Шуматкечын колышо-влакым уштымаш тыглай шочын огыл, лач шуматкечын Христосын капше лыпланен, тамыкыш волен да тушто улшо-влакым вӱден луктын[3]. Тиде кечын черке кумалмашке миен толаш кӱлеш, молан манаш гын, Феофан Затворникын мутшо почеш, «колышо-влакым шарнен кумалмаш пырля чумыргымо дене виян, вет кумалме мут пӱтынь черкын лӱмжӧ дене йоҥга. Черке тӱшка калыкын кумалтыш мутшо дене шӱла, а мутын вийже черкысе кумдыкышто улшо тоштыеҥ-влак деке кусна, тыге илыше да колышо, кучедалше да пайремлыше вашлийыт. Черкыште кумалме деч вара еҥ-влак родо-тукымын шӱгарышт дек мият, нуным уштат[1].

Православий черкыште

Православий черкын кумалме уставыштыже Сандалык ача-ава шуматкечыже маныт. Тиде кечын, панихиде годым, Православий черке колышо христиан-влакым чыланыштым шарна.

Христиан-влакын шот дене колышо чыла христианым уштымышт Пятидесятнице кече деч ончыч шуматкечын палемдалтеш, вет Шнуй Шӱлышын Волымыжо айдемым утарыше чоҥымашым мучашлен, садлан тиде утарымаште колышо-влакат тыршат. Садлан христиан-влак, чыла илыше-влак лӱм дене Шнуй шӱлышым йодын, колышо-влакланат Чоным лыпландарыыше Шнуй Чон суаплыкым йодыт, да тыгай суапым, кудыжым нуно илышыште умыленыт да ракат шижыныт. Шнуй Тройчын кече — Тиде Тӱнямбал Апостоль черкын шочмо кечыже, тиде кышкарыште Тройчын шуматкече — Веткозавет черкын тичмашнек Христос черке ончылно почылтмо пытартыш кечыже. Садлан пайрем ошсогечынже, шуматкечын, христиан-влак колышо-влакым уштат, черкыште, мӧҥгыштӧ, шӱгарлаште кумал пелештат[4]. Пятидесятнице кас молитвам серыше Василий Великий ойла: «Господь ты кечын шот дене колышо-влак верч кумалмым веле огыл, тыгак адыште коштшо-влак верчат кумалмым шотыш налеш»[5].

Калык йӱла дек ончалтыш

Руш православий черке Тройчын шуматкечын южо калык йӱлажым язычество дене кылден да нуным шылтален. Шӱдывуян (Стоглавый) соборын 1551 ийыште серыме шот-радамже почеш Тройчын ача-ава шуматкече шотышто палемдыме[6]:

Тройчын шуматкечын селашке да шӱгарлашке пӧръеҥ ден ватыже шӱгарлашке толыт да колышо-влакым шарнен чо-от магырен шортыт. Кунам весела еҥ-влак тӱрлӧ ия модышым модыкташ тӱҥалыт, нуно, шортмым чарнен, мурен-куштен тӧрштылыт, пеш чот кредалыт, мурыжымат сотана мурым мурат, коклаштышт ондалкалыше, мошеньык-влак улыт.

Моло лӱм-влак

руш. Семык шуматкече, Чон шуматкече[7], Клечал шуматкече[8], Шӱм-чон поминка, Чон кече[9] (курск.), Ача-ава шуматкече, Троицкий ача-ава[10], Колышо-влакын кугечышт[11], Маргостье[12] (калуж.); белор. Стаўроўскія, Летнія, Траецкія, Сёмушные дзяды, Зялёная субота, Кляновая субота, укр. Зелена субота, полес. Микольские деды, Клён, Маевáя субота, Духова суббота, Духовная суббота[13], Маёвая суббота[14]; болг. Русална задушница[15], болг. Русалска задушница[16]; серб. Мртва субота[15], Русана субота[17], Троjичке, Духовске, Отворне задушнице, Пресветска задушница[16].

Серб лӱм «пиктен пуштшылан почмаш» манме тиде кечын шӱгар-влак «почылтыт» да колышо-дене мутланаш лийме ӱшан дене кылдалтын[18].

«Тройчын водын» И.Ижакевичын сӱретше гыч Ю. Шюблерын гравюржо. 1888 ий.

Славян йӱла

Славян-влакын миф умылымашыштышт, Семык-Тройчын пайрем годым тоштыеҥ-влак колымо тӱням жаплан коден каеныт да ош тӱняшке толыныт; толмо верышт шукерте огыл ужаргыше пушеҥге, шудо, пеледыш-влак лийыныт. Мланде ӱмбалне илыше-влак нуным кӱлеш семын вашлийшаш да уштышаш улыт улмаш[19].

Еҥ-влак ты кечын шӱгарла дек мият, колышо родо-тукымыштым уштат, шӱгарыштым тӱзатат, кочмо-йӱмӧ йӱлам шуктат, колышо еҥ-влакын чонышт дене мутланат[20].

Белоруссийыште шудым шнуй шӱлыш дене сотемдареныт, суртым, вольыкым шикш дене аруэмденыт, кӱдырчан йӱр деч ынже лӱдыктӧ ман йодыныт[21]. Карпатыште «Клечан шуматкече» ешлаште кугурак ден изирак айдеме деч титакым кудалташ йодмо йӱла дене кылдалтын[22].

Словенийын касвел кундемлаште, шуматкечын, пасу гыч ондакрак пӧртылаш тыршеныт: тиде жапыште Шнуй Шӱлыш мланде ӱмбак волен шуын шоненыт, «пасу мучко шарлышыжла», иктаж-кӧм пашаште ужеш гын, тӧр корно гыч савыра да озымлан атыланаш ок сугыньло ман ӱшаненыт. Шуматкечынак оза-влак пасу йыр коштын савырненыт да озымыш шнуй вӱдым шыжыктылыныт, Шнуй Шӱлыш шолем деч аралыже ман сӧрваленыт (хорв. da bi jih sv. Duh rešil toče)[23].

Чий вера

Н. Ткаченко. Тройчын ошсыгече йӱдым. «Тӱнямбал иллюстраций», 1896.

Еҥ-влак ӱшаненыт, Тройчын шумакечын вӱдӱдыр-влак эҥер, чодыра гыч лектыт да куэ укшлаште лӱҥгалтат, пеледше уржа шырка лоҥгаш шылын пӧрдалыт[24]. А пелйӱд жапыште тургыжланыше вӱдия эҥер вӱд толкыным тунар чот нӧлталын, пуйто вӱд курык нӧлталалтын, но калык мурым колын, тудо лыпланен, да вӱд адакат шке серышкыже пурен. Тудын деч аралаташ манын, самырык ӱдыр-рвезе-влак сер мучко йӱдвошт тулым олтеныт[25]. Тройчын йӱд мучко, куэ укшым тодыл, самырык рвезе ден ӱдыр-шамыч куанен, воштылын, пасу мучко куанен куржтылыныт да вӱдӱдырым поктыл модыныт[26].

Белоруссийыште (Бобруй уезд) еҥ-влак ӱшаненыт: «Троицын кече гутлаште вӱдӱдыр-влак эҥерла гыч кукшо мландышке лектыт да пӱтынь кеҥежлан мланде ӱмбалне кодыт»[27]. Малорус умылымаш почеш, Тройчын шуматкечын колышо ден вӱдӱдыр-влак помыжалтыт, нуно ий мучко «петырымаште шинченыт», а ынде «лектыт»[28]. Тиддеч вара ӱдыр-влак пасушко шкетын лектын огытыл, «мавке-влак ынышт чыгылте манын», арня мучко йӱштылаш пурен огытыл[28].

Калыкмут ден пале-влак

  • Семык изарнян але Тройчын шуматкечын шожым ӱдӧ.
  • Кугече деч вара шымше шуматкечын кынем ӱдӧ.
  • Тиде кече гыч «кум кече огыт ӱшт, нылымше кечылан — ӱштыт».

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Рубан, 2015, с. 584.
  2. ↑ Заупокойное богослужение // Заупокойное всенощное бдение Архивировано 1 шыжа 2015 года.
  3. ↑ Троицкая Родительская Суббота. Азбука веры. Тергыме кече: 24 ага 2024.
  4. ↑ Колесникова, 2002, с. 278.
  5. ↑ Вселенская родительская (мясопустная) суббота / Дни особого поминовения усопших. Тергыме кече: 26 пеледыш 2015. Архивлыме 24 идым 2015 ий.
  6. ↑ Постановления Стоглавого собора 1551 года. Монастырский хронограф. Тергыме кече: 24 ага 2024.
  7. ↑ Агапкина, 2002, с. 267.
  8. ↑ Забылин, 1880, с. 64.
  9. ↑ Фурсова, 2003.
  10. ↑ Ремизов А. М. Посолонь. Тергыме кече: 7 идым 2014. Архивлыме 7 идым 2014 ий.
  11. ↑ Забылин, 1880, с. 66.
  12. ↑ Забылин, 1880, с. 65.
  13. ↑ Виноградова, Левкиевская, 2010, с. 635.
  14. ↑ Толстая, 2005, с. 18.
  15. ↑ 1 2 Виноградова, 2001, с. 541.
  16. ↑ 1 2 Виноградова, Толстая, 1999, с. 248.
  17. ↑ Кашуба, 1977, с. 268.
  18. ↑ Недељковић, 1994, с. 122.
  19. ↑ Зимина.
  20. ↑ ПИИЭ-1978, 1980, с. 27.
  21. ↑ Лозка, 2002, с. 120.
  22. ↑ Скуратівський, 1995, с. 143.
  23. ↑ Kuref, 1998.
  24. ↑ Зеленин, 1995, с. 306.
  25. ↑ Сахаров, 1885, с. 197.
  26. ↑ Катков, 1872, с. 845.
  27. ↑ Шейн, 1887, с. 197.
  28. ↑ 1 2 Зеленин, 1995, с. 242.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тройчын_шуматкече&oldid=1149029" гыч налме