Патырлык орден

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Патырлык орден
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл  Россий
Тип орден
Статус кучыкталтеш
Статистике
Параметр ваштарешла кийыше ырес мучаш-влак кокласе кужыт — 40 мм,
материал — ший
Ыштыме кече 1994 ий 2 ӱярня
Икымше суапландарымаш 1994 ий 11 кылме
Черет
Кугурак награде Нахимов орден
Изирак награде «Сарзе суаплан» орден
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Патырлык орден — Россий Федерацийын кугыжаныш наградыже. Россий Федераций Президентын 1994 ий 2 мартысе 442 №-ан «Россий Федерацийын кугыжаныш наградыже-влак нерген» Указше дене тӧнежлыме. Наградын эскизшын авторжо — Россий Федерацийын калык кудожникше Е. И. Ухналёв.

Орден дене мер порядкым аралымаште, преступность ваштареш кредалмаште, вучыде толшо лӱдыкшӧ, пожар, катастрофо да моло чрезвычайный манме случай годым айдемым утарымаште шкенжым чаманыдымым, патырлылкым да лӱддымылыкым ончыктышо, тыгак илышлан лӱдыкшӧ дене кылдалтше условийыште сарзе, граждан але службо порысым шуктымо годым ыштыме лӱддымӧ да тале пашалан Россий Федерацийын гражданже-влакым суапландарат. Наградын статутыштыжо палемдыме случайлаште Патырлык орден дене йотэл граждан-влакат суапландаралт кертыт.

2014—2015 ийлан Патырлык орден дене суапландарымаш 100 тӱжемым эртен. Орденын статутшо дене угычат суапландараш лиеш; орденын кум да ныл гана кавалерже-влак палыме улыт.

Историй

«Шке лӱддымылыклан» орден

1988 ий 28 декабрьыште СССР Кугыжаныш Каҥаш Президиумын Указше дене «Шкен лӱддымлыклан» орден тӧнежлалтын. Орденын статутшо СССР-ын гражданже-влакым айдемым утарымаште, мер шот-ратым да социалистический малпогым аралымаште, преступность, вучыдымын толшо лӱдыкшӧ дене кучедалмаште да моло чрезвычайный манме случайлаште ончыктымо патырлыклан да лӱддымлыклан суапландараш палемден[1].

1991 ий 25 декабрьыште, РСФСР Кӱшыл Каҥашын лукмо законлан келшышын, РСФСР Россий Федерацийыш вашталт лӱмдалтын. 1991 ий 26 декабрьыште СССР улмыжым чарнен, Россий шкевуя кугыжаныш семын ойырлен. 1992 ий 21 апрельыште Россий калык депутат-влак погын вашталтен лӱмдымым пеҥгыдемден, РСФСР Конституцийыш келшыше вашталтыш-влакым пуртен, нуно савыктыме жап гыч — 1992 ий 16 майыште — вийыш пуреныт. Кугыжаныш награде-влак нерген закон деч ончыч Россий Федераций Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1992 ий 2 мартысе 2424-1 №-ан Указше дене Российын наградылык системыштыже СССР-ыште лийше южо ойыртемыш пале-влак аралалт кодыныт, ты шотышто «Шкен лӱддымылыклан» орденат кодын[2][3].

Россий Федераций Президентын 1994 ий 2 мартысе 442 №-ан «Россий Федерацийын кугыжаныш наградыже-влак нерген» Указше дене моло награде-влак дене пырля Патырлык орден тӧнежлалтын[4]. Историк, историй науко кандидат А. И. Гончаров тиде орденым «Шкен лӱддымылыклан» орденын аналогшо семын ончыкта[5], а южо возымаште Патырлык орден чынже дене «Шкен лӱддымылыклан» орденын праважым авалтыше лийын манын палемдат, молан манаш гын нине награде-влакын статутыштышт шуко икгайлык уло[6][7].

Николай II жапысе «Ополченлык билетыште» ополченлык ыресын сӱретше

Патырлык орденым ыштыме годым наградын формыжо шотыштат, тудын лӱмжӧ шотыштат ӱчашымаш лийын. А. И. Гончаров палемда: у наградын ик пашаче лӱмжӧ, «Пурпур шӱм» американ медаль семын[5], «„Йӱлышӧ чон“ орден» лийын. Эскизым ыштымаште искусствын сулло пашаеҥже А. М. Авербах, Кугыжаныш исторический музейын кугурак шанче пашаенже В. А. Дуров, историй науко доктор И. В. Можейко, историй науко кандидат П. К. Корнаков лийыныт[5]. Наградылык палын формыжым Россий Федераций Президент пеленысе Геральдике каҥашын председательже — кугыжаныш герольдмейстер Г. В. Вилинбахов темлен[5], а орденын палыжын пытартыш эскизшым Россий Федерацийын калык сӱретчыже Е. И. Ухналёв (1931—2015) ыштен, тудо тыгак Россий Федерацийын кызытсе Кугыжаныш гербшын, президентлык кучем пале-влакын да Россий Федерацийын икмыняр кӱшыл кугыжаныш наградыжын авторжо семын палыме[8].

Патырлык орден палын негызшылан «Рупперт ырес», вес семынже тыртышыш пуртымо ырес налалтын[5][9]. Руш император армийын тӱрлӧ ойыртемыш палышт тыгай форман лийыныт, мутлан, 1812 да 1855 ийласе ополченлык ырес-влак да Александровский сарзе училищын оҥеш пижыктыме палыже[6]. Но, кузе палемда А. И. Гончаров, «тудо нигунамат Российын орденже-влаклан келшен толын огыл»[5]. Е. И. Ухналёв орденын палыже ӱмбак шӧртняҥдыме Кугыжаныш гербым вераҥдаш темлен, но 1990-ше ий тӱҥалтышыште Российысе экономике сӱрет художниклан шонен пыштыме проектшым тӱрыснек шукташ пуэн огыл, молан манаш гын Патырлык орденым лач тыге ыштыме дене наградын шке акше палынак кугемеш ыле. А. И. Гончаровын шонымыж почеш, тиде вашталтыш «палылан ешартыш пайремлыкым да йытыралыкым пуа ыле», но туддеч кораҥмаш тышке шуктен: орден палын пытартыш вариантыштыже палын покшел ужашыштыже сӱретлыме Кугыжаныш герб, шкенжын изи кугытшылан кӧра, туддеч шарлен кайыше рельефан кечыйол коклаште «ялт „йомын“ манашат лиеш»[5].

Орденын статутшо

«Россий Федерацийын кугыжаныш наградыже-влак» радам гыч Российын 2015 ийысе почто маркыштыже Патырлык орден

Россий Федераций Президентын 2010 ий 7 сентябрьысе 1099 №-ан «Россий Федерацийысе кугыжаныш награде системым саемдыме шотышто мере нерген» (2021 ий 19 ноябрьысе 665 №-ан указ редакцийыште) пеҥгыдемдыме наградын статутшо почеш, Патырлык орден дене Россий Федерацийын тугай гражданже-влакым суапландарат, «кӧмыт мер шот-ратым аралымаште, преступность ваштареш кучедалмаште, чрезвычайный манме ситуацийыште айдемым утарымаште шкенжым чамандымым, патырлыкым да лӱддымлыкым да патырлыкым ончыктеныт, тыгак илышлан лӱдыкшӧ дене кылдалтше условийыште сарзе, граждан але службо порысым шуктымо годым ыштыме лӱддымӧ да тале пашалан»[10][11].

Орденын статутшо дене тыгак палемдалтеш: наградым Российын гына огыл гражданже-влак налын кертыт, но тыгак йотэл кугыжанышын гражданже-влак, «кӧмыт Россий Федерацийын гражданже-влакым чрезвычайный манме ситуацийыште утарыме годым шкем чамандымым, патырлыкым да лӱддымылыкым ончыктеныт»[10][11].

Статутлан келшышын, орден дене колымекат суапландараш лиеш[10]. Кум Патырлык орденым сулен налше еҥ, «эше ик подвигым але моло патырле да шкем чаманыдыме пашам шукта гын», Россий Федераций Герой лӱмлан темлалт кертеш[комм. 1][10][12].

Патырлык орденын палыже оҥын шола велныже кондышталтеш да, Россий Федерацийын моло орденже-влак уло гын, Нахимов орденын палыже деч вара вераҥдалтеш[комм. 2]. Статут дене орден палын пеш изи копийжым посна случай годым да граждан вургемыште кече едат кондышташ лиеш; пеш изи копий Нахимов орден палын пеш изи копийже деч вара вераҥдалтеш[10].

Формо вургемыште орденын тасмажым планкеш кондыштмо годым тудо Нахимов орденын тасмаж деч вара вераҥдалтеш. Граждан вургемыште Патырлык орденын тасмаже оҥын шола велныже улшо розетке семын вераҥдалтеш[10].

Каласкален возымаш

Орден палын тупынь велже

Патырлык орденын палыжым ший гыч ыштат да тудо йыргешкырак иктӧр мучашан ырес улеш, тӱрлаштыже рельефан бортик да рельефан кечыйол-влак улыт. Ырес покшелне Россий Федерацийын Кугыжаныш гербын рельефан сӱретше вераҥдалтын[13][14].

Палын тупынь велыштыже горизонталь почеш стилизоватлыме буквала дене «ПАТЫРЛЫК» манын рельефан возымаш, тыгак орден палын номерже уло. Тӱр мучко — рельефан бортик. Ырес мучаш-влак кокласе кужыт 40 мм[13][14].

Орден пале изи пылыш колча полшымо дене вич лукан колодко дене ушалтеш, тудым тӱржӧ мучко ош изи корнан йошкар тӱсан порсын муар тасма дене шупшмо. Тасман лопкытшо — 24 мм, изи корно-влакын лопкытышт — 2 мм[13][14].

Патырлык орден палын пеш изи копийжым колодкеш кондыштыт. Ырес мучаш-влак кокласе кужыт — 15,4 мм, колодкын кӱкшытшӧ ӱлыл лукын вуйжо деч кӱшыл могырын покшелже марте — 19,2 мм, кӱшыл могырын кужытшо — 10 мм, кажне ӧрдыж могырын кужытшо — 16 мм, ӱлыл лукым ыштыше кажне могырын кужытшо — 10 мм[13][15].

Формо вургемыште орденын тасмажым кондыштмо годым 8 мм кӱкшытан планкым кучылтыт, тасман лопкытшо — 24 мм. Орден тасмаш розетке семын орден палын шиялге тӱсан металл гыч ыштыме пеш изи сӱретше пижыкталтеш. Ырес мучаш-влак кокласе кужыт 13 мм. Розеткын диаметрже — 15 мм[13].

Суапландарымаш-влак

Патырлык орденын икымше кок кавалерже кокла гыч иктыже, лётчик Валерий Остапчук

Патырлык орден «Кызытсе Российын эн тӱшка орденжылан» шотлалтеш. «Коммерсантъ Кучем» савыктышын аклымыже почеш, 2014 ийлан орден дене суапландарымаш 80 тӱж. еҥым эртен[16]. Моло возымашлаште палемдыме семын, тиде орден дене суапландарымаш чумыржо 100 тӱж. еҥым эртен[17].

Патырлык орденын кавалерже-влаклан Россий Федерацийын законодательствыж дене посна льгот палемдалтын огыл. Суапландарыме сарзыслужышо-влаклан армий гыч кайыме годым кок оклад кугытан ик жаплан пуымо полыш лиеш[18].

Патырлык орден дене икымше суапландарымаш 1994 ий 11 ноябрьыште лийын. Россий президент Борис Ельцинын указше дене Баренц теҥызыште азапыш логалше «Яхрома» теплоход борт гыч ен-влакым утарыме годым ончыктымо патырлыклан да лӱддымылыклан юж транспортын Архангельскысе региональный управленийын Нарьян-Марысе иктеш ушымо авиаотрядшын пашаеҥыштым суапландареныт: чоҥештылше отряд командирын алмаштышыже Валерий Евгеньевич Остапчук ден вертолёт командир Валерий Павлович Афанасьевым[16][19].

Орден дене суапландарыме коклаште шуко сарзыслужышо, правам аралыше орган-влакын пашаеҥышт, Чернобыльысо АЭС-ыште лийше туткарым пытарыше-влак да утарыше-влак улыт[20]. «Коммерсантъ Кучем» журналыште поснак палемдалтын: Патырлык орденын кавалерже-влак утларакше Йӱдвел Кавказыште сарзе пашаште лийше-влак улыт[16]; тыге, мутлан, 1995 ий январьыште Грозныйым штурмоватлыме годым орден дене суапландараш чыла колышо да сусыргышо сарзыслужышо-влак автоматически темлалтыныт, тыгодым сарзе суапыштым шотыш налме огыл[21].

Орден дене шуэн огыл граждан еҥ-влакымат суапландарыме. Тӱрлӧ ийлаште наградын кавалерже, ты шотышто колымекат, врач-влак (педиатр да хирург Л. М. Рошаль[22]), кугыжаныш пашаеҥ-влак (дипломат В. И. Чуркин[17]), культур да искусство пашаеҥ-влак (мурызо И. Д. Кобзон[22]), журналист-влак (сарзе журналист Е. Е. Поддубный[23]; Украинын эрвелыштыже сарзыгуралан ваштӱкнымаш годым колышо журналист-влак А. Д. Волошин, А. С. Клян, И. В. Корнелюк, А. А. Стенин[24]), спортсмен-влак (теннисист А. Э. Чесноков[25]), педагог-влак (Москосо 263 №-ан школышто лӱйкалымашан туткар годым колышо туныктышо А. Н. Кирилов[26]) лийыныт.

Патырлык орденын эн самырык кавалерже да ик жапыштак кугыжаныш наградым сулен налше Российын эн самырык гражданинже 7 ияш колышо Евгений Табаков лийын. Тудым колымыжо деч вара орден дене суапландарыме (2008 ий 28 ноябрьыште колен): рвезе шке акажым Янам пачерыш керылт пурышо виешлыше деч аралаш тыршен, но преступник тудым пуштын[16].

Тӱшка дене суапландарымаш

Патырлык орден пасусо униформышто суапландарымаш деч вара

Патырлык орден дене икымше гана тӱшкан суапландарымаш Икымше чечен сар жапыште лийын: орденлан 137-ше гвардейский парашютно-десантный полкын 3-шо вияҥдыме парашютно-десантный батальонын чумыр личный составше темлалтын, тудо Чечен Республик территорийыште 1994 ий 1 декабрь гыч 1995 ий 21 март йотке сӧйлык задачым шуктен. Варарак батальон пелен «Патырлык Батальон» литератур лӱм пеҥгыдемдалтын[27].

Орден дене моло тӱшка суапландарымаш-влакат палыме уло:

  • 1998 ий 22 октябрьыште 1968 ий мартыште Гавай отрола воктене туткареш пытыше К-129 совет вӱдйымал пуш экипажын 98 членжым колымеке суапландарыме[28];
  • 1999 ий 5 июльышто орденым 1955 ий 29 октябрьыште туткареш пытыше «Новороссийск» линкор экипажын 500 утла членлан, тыгак утарыме паша годым ойыртемалтше 117 моряклан пуымо[29][30][31];
  • 1999 ий августышто Россий Федерацийын Юж-десант сарзывийжын 31 офицерже ден салтакыштым — Босний гыч Косовыш марш-бросокышто лийше-влакым — орден дене суапландареныт[32];
  • 2000 ий мартыште 776 кӱкшыт верч кредалмаште лийше 76-шо гвардейский юж-десант дивизийын 104-ше гвардейский парашютно-десантный полкшын 2-шо батальонысо 6-шо ротын 68 салтакшым да офицержым суапландарыме, нунын кокла гыч 63 еҥым — колымек[6][33][34];
  • 2000 ий 26 августышто 2000 ий 12 августышто катастрофыш логалше «Курск» атом вӱдйымал пуш экипажын 117 членжым колымеке суапландарыме[35][36].

Орденын шуко гана кавалерышт

Патырлык орденын статутшо дене угычат суапландараш лиймылан кӧра наградын шуко гана кавалерже-влак улыт. Орденын кок гана, кум гана да ныл гана кавалерышт палыме улыт. Шымлызе К. А. Щеголев «Российын кызытсе наградыже-влак. Йӱла да куснен толмаш» шке пашаштыже палемден: 2003 ийлан наградым шуко гана 716 еҥ сулен налын, ты шотышто кок гана — 682 еҥ (нунын кокла гыч 56 еҥ — колымекше), кум гана — 35 еҥ[18], тыгак наградын 32 кум гана кавалерже гыч спискым пуэн, тыгодым палемден: тӱрыс спискым ышташ лийын огыл[37]. Шке черетешыже, Кугыжаныш думын депутатше Н. М. Безбородов данныйым конден, тудлан келшышын 2001 ий 20 декабрьлан 850 еҥ орденым кок гана сулен налын[38].

Награде улмо жапыште ныл Патырлык орденым икмыняр еҥ сулен налын, нунын коклаште:

  • полковник Андрей Валентинович Воловиков, сарзе лётчик, Россий Федераций Герой[16][39][40];
  • майор Александр Сергеевич Кузнецов, Россий Федераций Герой[41];

полковник Сергей Владимирович Милицкий, Россий ФСБ-н «А» («Альфа») Управленийын пашаеҥже[16];

  • полиций полковник Алексей Викторович Новгородов, Россий МВД-н пашаеҥже[16];
  • полковник Александр Валерьевич Смирнов, Россий ФСБ-н «В» («Вымпел») Управленийын пашаеҥже (нылымше орден — колымекше)[42];
  • подполковник Дмитрий Валерьевич Уткин, Россий Федерацийын ВС ГРУ ГШ-н спецназначениян 2-шо посна бригадыжын спецназначениян 700-шӧ посна отрядшын командирже[43];
  • 1-ше ранган капитан Николай Иванович Филин, келгывӱдысӧ сарзе техникым тергыше, Россий Федераций Герой (нылымше орден — колымекше)[44];
  • полиций полковник Алихан Гарманович Цакаев, Чечен Республикысе ФСВНГ Управленийын ОМОН командирже[45].
  • Россий президент Дмитрий Медведев да Патырлык орденын ныл гана кавалерже Андрей Воловиков, 2008 ий 15 октябрь

    Россий президент Дмитрий Медведев да Патырлык орденын ныл гана кавалерже Андрей Воловиков, 2008 ий 15 октябрь

  • Россий президент Дмитрий Медведев да Патырлык орденын кум гана кавалерже Анатолий Лебедь, 2011 ий 4 апрель

    Россий президент Дмитрий Медведев да Патырлык орденын кум гана кавалерже Анатолий Лебедь, 2011 ий 4 апрель

  • Россий президент Владимир Путин да Патырлык орденын кум гана кавалерже Вадим Байкулов, 2016 ий 17 март

    Россий президент Владимир Путин да Патырлык орденын кум гана кавалерже Вадим Байкулов, 2016 ий 17 март

Геральдикын шӱкалтышыже

«Колаш тӱҥалшым утарымылан» медаль
II степенян «Лӱддымылыклан» медаль

Патырлык орден дене пырля иканаште «Колаш тӱҥалшым утарымылан» медальым тӧнежлыме, тудын проектшын авторжо — П. К. Корнаков. Россий Федераций Президентжын 2010 ий 7 сентябрьысе 1099 №-ан Указше дене пеҥгыдемдыме медаль нерген официальнын каласкален возымылан келшышын, медальын чурий велыштыже «Патырлык орден палын рельефан сӱретше вераҥдалтын»[46].

А. И. Гончаров Патырлык орденын да «Колаш тӱҥалшым утарымылан» медальын кылыштым моло кӱсынлымымат ончыктышыжла палемда. «„Колаш тӱҥалшым утарымылан“ медальын тасмажын ош да йошкар тӱсышт Патырлык орден тасман тӱсшӧ дене икгай. Тыгеракын, медальын аверсыштыже вераҥдыме Патырлык орденын сӱретше да тудын орденлык тасмажын тӱсшӧ-влакым кучылтмаш орден ден медальын вияш кылышт нерген ойлат», — палемда шымлызе. Гончаровын мутшо почеш, тиде фактор южо специалистым «Колаш тӱҥалшым утарымылан» медальым Патырлык медальыш але Патырлык орденын медальышкыже вашталтен лӱмдымӧ нерген темлаш таратен[47].

Тыгак ончо

Палемдымаш

Комментарий-влак

  1. ↑ Данное положение введено Указом Президента Российской Федерации от 16 декабря 2011 года № 1631 «О внесении изменений в некоторые акты Президента Российской Федерации».
  2. ↑ До 2010 года предусматривалось ношение ордена Мужества, при наличии других орденов Российской Федерации, после ордена «За заслуги перед Отечеством» IV степени. Указом Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 года № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» был учреждён статут ордена Нахимова, а также изменён статут ордена Мужества.

Важ-влак

  1. ↑ Рогов, 2004, с. 63.
  2. ↑ Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации». pravo.gov.ru. Официальный интернет-портал правовой информации. Тергыме кече: 20 пургыж 2024. Архивлыме 13 пургыж 2021 ий.
  3. ↑ Гончаров А. И. Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992-2006 гг. // Новый исторический вестник. — 2007. — № 1 (15). — С. 160—166.
  4. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации». kremlin.ru (2 ӱярня 1994). Тергыме кече: 20 пургыж 2024. Архивлыме 6 кылме 2021 ий.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Гончаров, 2010, с. 168.
  6. ↑ 1 2 3 Деревянко О., Колесников С. Награды: Боевым награждается орденом // Братишка. — 2002. — Февраль. — С. 44—45.
  7. ↑ Щеголев, 2009, с. 273—274.
  8. ↑ Ухналев, Евгений Ильич. ТАСС. Тергыме кече: 21 пургыж 2024. Архивлыме 31 сӱрем 2018 ий.
  9. ↑ Щеголев, 2009, с. 274.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 Статут ордена Мужества. КонсультантПлюс (7 идым 2010). Тергыме кече: 21 пургыж 2024.
  11. ↑ 1 2 Указ Президента Российской Федерации от 19.11.2021 г. № 665. kremlin.ru (19 кылме 2021). Тергыме кече: 21 пургыж 2024. Архивлыме 16 шорыкйол 2022 ий.
  12. ↑ Награды России. Орден Мужества. Регнум (22 кылме 2019). Тергыме кече: 21 пургыж 2024.
  13. ↑ 1 2 3 4 5 Описание ордена Мужества. КонсультантПлюс (7 идым 2010). Тергыме кече: 21 пургыж 2024.
  14. ↑ 1 2 3 Изотова, Царёва, 2008, с. 340.
  15. ↑ Изотова, Царёва, 2008, с. 341.
  16. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Орден Мужества, 2014-03-03, <https://www.kommersant.ru/doc/2413615>. Тергыме: 21 пургыж 2024. 
  17. ↑ 1 2 Путин посмертно наградил Чуркина орденом Мужества. РБК (21 пургыж 2017). Тергыме кече: 21 пургыж 2024.
  18. ↑ 1 2 Щеголев, 2009, с. 277.
  19. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 11.11.1994 г. № 2081 «О награждении государственными наградами Российской Федерации». kremlin.ru. Сайт Президента России. Тергыме кече: 1 сорла 2018. Архивлыме 12 сорла 2018 ий.
  20. ↑ Орден Мужества. Награды России. Тергыме кече: 21 пургыж 2024.
  21. ↑ Белогруд В. Танки в боях за Грозный. Часть 1. // Фронтовая иллюстрация. — 2007. — № 9. — С. 50.
  22. ↑ 1 2 Глушакова Е. Путин наградил Кобзона и Рошаля. РИА Новости (27 ӱярня 2003). Тергыме кече: 21 пургыж 2024. Архивлыме 1 сорла 2018 ий.
  23. ↑ Мельникова А. Евгений Поддубный: репортеры не развязывают войны. РИА Новости (27 шорыкйол 2016). Тергыме кече: 21 пургыж 2024. Архивлыме 1 сорла 2018 ий.
  24. ↑ Матвиенко вручила посмертные награды родственникам погибших на Украине. РИА Новости (17 кылме 2014). Тергыме кече: 21 пургыж 2024. Архивлыме 1 сорла 2018 ий.
  25. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 29 сентября 1995 года № 975 «О награждении орденом Мужества Чеснокова А. Э.» kremlin.ru. Сайт Президента России. Тергыме кече: 21 пургыж 2024. Архивлыме 2 пургыж 2017 ий.
  26. ↑ Погибшие при стрельбе в школе награждены орденами Мужества. РИА Новости (6 пургыж 2014). Тергыме кече: 21 пургыж 2024. Архивлыме 1 сорла 2018 ий.
  27. ↑ Захарова А. «Батальон Мужества» Святослава Голубятникова. Рязанское ИА «Малая Родина» (2 пеледыш 2016). Тергыме кече: 22 пургыж 2024. Архивлыме 2 сорла 2018 ий.
  28. ↑ Гибель подводной лодки "К-129" (1968). РИА Новости (8 ӱярня 2018). Тергыме кече: 22 пургыж 2024. Архивлыме 2 сорла 2018 ий.
  29. ↑ Из указов Президента Российской Федерации // Морской сборник. — 1999. — № 9 (1834). — С. 18—21. — ISSN 0134-9236.
  30. ↑ Из указа Президента Российской Федерации // Морской сборник. — 1999. — № 10 (1835). — С. 22—25. — ISSN 0134-9236.
  31. ↑ Из указа Президента Российской Федерации // Морской сборник. — 1999. — № 11 (1836). — С. 20—23. — ISSN 0134-9236.
  32. ↑ Погибший экипаж Ил-76 награжден орденом Мужества посмертно. Известия (19 сӱрем 2016). Тергыме кече: 22 пургыж 2024. Архивлыме 2 сорла 2018 ий.
  33. ↑ Щеголев, 2009, с. 276.
  34. ↑ Путин поручил провести в 2020 году памятные мероприятия в честь десантников, погибших в ЧР. ТАСС (30 сӱрем 2018). Тергыме кече: 2 сорла 2018. Архивлыме 2 сорла 2018 ий.
  35. ↑ Щеголев, 2009, с. 275.
  36. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 26.08.2000 № 1578 «О награждении государственными наградами Российской Федерации военнослужащих Вооруженных Сил Российской Федерации и гражданских лиц». pravo.gov.ru. Официальный интернет-портал правовой информации. Тергыме кече: 22 пургыж 2024.
  37. ↑ Щеголев, 2009, с. 278—279.
  38. ↑ Стенограмма заседания 25 января 2002 г. Официальный сайт Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации. Тергыме кече: 21 пургыж 2024.
  39. ↑ Щеголев, 2009, с. 279.
  40. ↑ Смирнов В. С. Воловиков Андрей Валентинович (руш.). Сайт «Герои страны». Тергыме кече: 21 пургыж 2024.
  41. ↑ Кузнецов Александр Сергеевич. Герои страны. Тергыме кече: 21 пургыж 2024.
  42. ↑ Смирнов Александр Валерьевич. Книга Памяти Ивановской области (4 теле 2016). Тергыме кече: 20 пургыж 2024. Архивлыме 10 пеледыш 2020 ий.
  43. ↑ Уткин Дмитрий Валерьевич «Вагнер». РБК. Тергыме кече: 22 пургыж 2024.
  44. ↑ Малашёнков Е., Советов К. Филин Николай Иванович (руш.). Сайт «Герои страны». Тергыме кече: 21 пургыж 2024.
  45. ↑ Рамзан Кадыров поздравил Алихана Цакаева. Вестник Кавказа (27 ага 2017). Тергыме кече: 21 пургыж 2024. Архивлыме 1 сорла 2018 ий.
  46. ↑ Описание медали "За спасение погибавших". КонсультантПлюс (7 идым 2010). Тергыме кече: 21 пургыж 2024.
  47. ↑ Гончаров, 2010, с. 155.

Литератур

  • Гончаров А. И. Наградная система Российской Федерации. — М.: Посев, 2010. — 280 с. — ISBN 978-5-85824-198-0.
  • Гусев И. Е. Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности / И. Е. Гусев. — М.: АСТ, 2014. — 159 с. — ISBN 978-5-7793-2432-8.
  • Изотова М. А., Царёва Т. Б. Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России. — Ростов н/Д: Вадис: М.: РИПОЛ классик, 2008. — 432 с. — (Большой энциклопедический словарь). — ISBN 978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР). — ISBN 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России).
  • Мужества орден // Монголы — Наноматериалы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — С. 383. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 21). — ISBN 978-5-85270-355-2.
  • Рогов М. А. История наград и знаков МВД России (1802—2002). — М.: «Интерпресс», 2004. — 543 с. — ISBN 1-932525-24-6.
  • Щеголев К. А. Современные награды России. Традиции и преемственность. — М.: Вече, 2009. — (История наград). — ISBN 978-5-9533-3696-3.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Патырлык_орден&oldid=1192869" гыч налме