Ельцин, Борис Николаевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Борис Николаевич Ельцин
Борис Николаевич Ельцин-1 (cropped) (cropped).jpg
Флаг
1-ше Россий Федерацийын президентше
Флаг
1991 ий 25 декабрь — 1999 ий 31 декабрь
Виктер вуйлатыше Егор Гайдар (и. о., 1992)
Виктор Черномырдин (1992—1998)
Сергей Кириенко (1998)
Виктор Черномырдин (и. о., 1998)
Евгений Примаков (1998—1999)
Сергей Степашин (1999)
Владимир Путин (1999—2000)
Вице-президент Александр Руцкой (1991—1993)
должностьым пытарыме (1993 ий деч вара)
Ончычсо пашаеҥ должность учреждена; он сам как Президент РСФСР
Алмаштыше Виктор Черномырдин (операций жаплан врио, 1996 ий 5—6 ноябрь)
Владимир Путин
1993 ий 22 сентябрь гыч 4 октябрь марте Александр Руцкой полномочий денже келшен огыл
Флаг
СНГ кугыжаныш-влак каҥашын председательже
Флаг
1 января 1994 — 31 декабря 1999
Ончычсо пашаеҥ должностьым ыштыме
Алмаштыше Владимир Путин
Флаг
Россий Федераций президент семын
Россий Федераций Правительствын
вуйлатышыже
Флаг
1991 ий 6 ноябрь — 1992 ий 15 июнь
Ончычсо пашаеҥ Иван Силаев
Алмаштыше Егор Гайдар (с. ш.)
Виктор Черномырдин
Флаг
Россий Федераций обороно министр с. ш.
Флаг
16 март — 1992 ий 18 май
Президент тудо шке
Ончычсо пашаеҥ Константин Кобец
Алмаштыше Павел Грачёв
Флаг
РСФСР-ын президентше
Флаг
10 июль — 1991 ий 25 декабрь
Виктер вуйлатыше Иван Силаев (1990—1991)
тудо шкеже (президент семын правительство вуйлатыше, 1991—1992)
Ончычсо пашаеҥ должностьым ыштыме;
тудо шкеже РСФСР Кӱшыл Каҥашын председательже семын
Алмаштыше должность пытарыме; тудо шкеже Россий Федераций Президент семын
Флаг
РСФСР Кӱшыл Каҥашын председательже[lower-alpha 1]
Флаг
1990 ий 29 май — 1991 ий 10 июль
Ончычсо пашаеҥ Николай Грибачёв
Алмаштыше Руслан Хасбулатов
Флаг
КПСС ЦК Политбюрош
кандидат
Флаг
1986 ий 18 февраль — 1988 ий 18 февраль
Флаг
КПСС ЦК секретарь
Флаг
1985 ий 1 июль — 1986 ий 18 февраль
Флаг
КПСС Моско горкомын
икымше секретарьже
Флаг
1985 ий 24 декабрь — 1987 ий 11 ноябрь
Ончычсо пашаеҥ Виктор Гришин
Алмаштыше Лев Зайков
Флаг
КПСС Свердловск обкомын
икымше секретарьже
Флаг
1976 ий 2 ноябрь — 1985 ий 18 апрель
Ончычсо пашаеҥ Яков Рябов
Алмаштыше Юрий Петров
Шочын 1931 ий 1 пургыж(1931-02-01)
Бутко, Бутко район, Урал область, РСФСР, СССР
Колен 2007 ий 23 вӱдшор(2007-04-23) (76 ий)
Моско, Россий
Тойымо вер Новодевичье шӱгарла
Ача Николай Игнатьевич Ельцин (1906 ий 27 мюнь - 1977 ий 30 май)
Ава Клавдия Васильевна Ельцина (ӱдыр. Старыгина, 1908—1993)
Пелаш Наина Иосифовна Ельцина (Гирина) (c. 1956)
Икшыве-влак
Партий КПСС (1961—1990)
партийдыме (1990—2007)
Шинчымаш С. М. Киров лӱмеш Урал политехник институт
Профессий инженер-чоҥышо
Религий дене кылдалтмаш православий
Автограф Изображение автографа
Награде
Сарзе службо
Службо жап 19??—2000
Шогымаш  СССР →  Россий
Званий
Полковник
полковник[1]
Командоватлен Россий Федераций Сарзе вийжын тӱҥ командующийже (1992 ий 7 май гыч 1999 ий 31 декабрь марте)
Кредалмаш Августысе путч
Карабах ваштӱкнымаш
Приднестровье ваштӱкнымаш
Осетин-ингуш ваштӱкнымаш
Российын Кӱшыл Каҥашыжым поктен колтымаш
Грузийыште граждан сар
Икымше чечен сар
Таджикистаныште граждан сар
Дагестаныш боевик-влакын керылт пурымышт
Кокымшо чечен сар
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Борис Николаевич Ельцин (1931 ий 1 февраль, Бутко, Бутко район, Урал область, РСФСР, СССР — 2007 ий 23 апрель, Моско, Россий) — совет жапысе да Российысе партий, кугыжаныш да политике деятель, Россий Федерацийын пӱтынь калык дене сайлалтше икымше Президентше (1991–1999)[lower-alpha 2]; Российысе мер-политике да экономике чоҥалтмашын реформаторжо. 1991 ий ноябрьыште — 1992 ий июньышто ик жапыштак Правительствым вуйлатен[2][3]. 1992 ий март гыч май марте Россий Федерацийын Обороно министрын пашажым шуктен шоген.

СССР Кӱшыл Каҥаш Ушемын Ушем Каҥашыжын 10 ден 11 созывыштын (1979–1989) депутатше; СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын членже (1984–1988). СССР-ын калык депутатше да СССР Кӱшыл Каҥашын Калык-влак Каҥашыжын членже (1989–1990). РСФСР-ын калык депутатше да РСФСР Кӱшыл Каҥашын председательже (1990–1991). КПСС член (1961–1990), КПСС ЦК член (1981–1990); партийыште КПСС Свердловск обкомын икымше секретарьже (1976–1985), КПСС КПСС ЦК секретарь (1985–1986) да КПСС Моско горкомын икымше секретарьже (1985–1987) пост-влак айлен. Ленин орденын кавалерже (1981).

Йоча жап да рвезылык

1931 ий 1 февральыште Урал областьысе Бутко селаште (кызыт Свердловск область Талицк районышто) раскулачитлыме кресаньык ешеш шочын, тидын нерген Ельцин шке мемуарыштыже воза[4][5].

Борис Ельцин (шола гыч кокымшо) йоча годсо йолташыж-влак дене

Борис Ельцинын аваже — Клавдия Васильевна Ельцина (ӱдыр годымжо Старыгина, 1908–1993[6]), кресаньык кокла гыч, ургызо[7][8].

Тӱшкам (тидын шотыштак Николай ден Андриян Ельцинмытым) судитлыме нерген Татар АССР ОГПУ-н Полномочный представительствыжын заседанийжын 1934 ий 23 майысе 12 №-ан протоколжо гыч возен лукмаш

Борис Ельцинын ачаже — Николай Игнатьевич Ельцин (1906 ий 27 июнь — 1977 ий 30 май), чоҥышо[9]. 1934 ий 28 апрельыште Андриян изаж дене да эше ныл пашазе дене пырля арестоватлыме, нуным пашазе-влак коклаште антисовет агитацийым ыштымылан титакленыт. 1934 ий 23 майыште Татар АССР-ысе ОГПУ ПП РСФСР УК-н 58 лончыжын 10 пунктшо почеш (антисовет пропаганде да агитаций) судитлыме.

1936 ий 29 сентябрьыште Н. И. Ельциным шкенжым сайын кучымылан петырымаш гыч жап деч ончыч утареныт, 1936 ий октябрь тӱҥалтыште Озаҥыш пӧртылын да тудо пӧртыштак илаш тӱҥалын[10]. Тыштак 1937 ийыште Николай ден Клавдия Ельцинмымын кокымшо эргышт — Михаил — шочын[11][12].

1937 ийыште Ельцинмыт Уралыш пӧртыл толыныт, тыште Н. И. Ельцин Березникиште химкомбинатым чоҥымаште мастерлан пашам ыштен, а икмыняр ий гыч завод пелен чоҥышо подразделенийын начальникше лийын[7][13].

Йоча жапым Ельцин Пермь областьысе Березники олаште эртарен, туштак школым пытарен (кызыт А. С. Пушкин лӱмеш 1-ше №-ан школ). Ельцинын официальный биографийже[7] да СМИ-н уверлаже почеш, тунеммаште кертын, классын старостыжо лийын, туге гынат койыш-шоктышыжлан верч шылталымаш лиеден, кредалше лийын[8].

Озаҥ олаште Караганда уремысе пӧрт, тыште 1934–1937 ийлаште Б. Н. Ельцин илен

Ельцинын шола кидыштыже кок парня да кумшыжын фалангыже ситен огыл[14]. Ельцинын ойлымыж почеш, нуным гранатым почаш тӧчымыж годым пудешталтмылан кӧра йомдарен[14]. Тиде ой шотышто Сергей Кара-Мурза[15] ден Юрий Мухин кокытеланеныт. Парняже укелан кӧра Ельцин армийыште служитлен огыл[14].

1955 ий 8 апрельыште шке кидше дене возымо автобиографийжылан келшышын, 1949 ийыште С. М. Киров лӱмеш Урал политехник институтыш чоҥымаш факультетыш пурен[4][16], 1955 ийыште тудым «Промышленный ден гражданский чоҥымаш» специальностьышто «чоҥышо инженер» квалификаций дене пытарен[5].

Студент ийлаште волейбол дене серьёзнын тыршен, олан сборный командыже верч шоген, СССР спорт мастер лийын. 1952 ийыште Молотов областьын РСФСР первенствылан зональный таҥасымашлаште участвоватлыше ӱдырамаш волейбол командын тренерже лийын (команде 6-шо верым налын)[17].

Профессий дене кылдалтше да партий паша

1955 ийыште шеледыме «Уралтяжтрубстрой» трестыш колтеныт, тушто идалык жапыште икмыняр чоҥышо специальностьым тунемын, вара тӱрлӧ объектым чоҥымаште мастерлан, участке начальникшылан ыштен. 1957 ийыште трестысе чоҥышо управленийын прорабше лиеш[7]. 1961 ийыште КПСС-ыш пурен. 1963 ийыште Свердловскысо пӧрт чоҥышо комбинатын тӱҥ инженержылан шогалтыме[5]. 1966 ий гыч — Свердловскысо ДСК директор[18].

1963 ийыште Свердловск оласе Киров районын партий организацийжын XXIV конференцийыштыже КПСС-ын оласе конференцийышкыже ик йӱк дене делегатлан сайлалтын. XXV районысо конференцийыште КПСС Киров райкомын членжылан да Свердловск областьысе КПСС конференцийыш делегатлан сайлалтын.

КПСС Свердловск обкомышто

КПСС Свердловск обкомын икымше секретарьже Б. Ельцинын служебный «Чайкыже»

1968 ийыште КПСС Свердловск обкомыш партий пашаш кусарыме, тушто чоҥымаш пӧлкам вуйлатен. 1975 ийыште Свердловск КПСС обкомын областьысе йӧнозанлык вияҥмашлан вуйын шогышо секретарьжылан сайлалтын[4][5].

1976 ийыште КПСС ЦК Политбюрон темлымыже почеш КПСС Свердловск обкомын икымше секретарьжылан (чынжым гын Свердловск областьым вуйлатышылан) сайлалтын, тиде должностьым 1985 ий марте айлен[4]. Ельцинын кӱштымыж почеш Свердловскышто КПСС обкомын коло кум пачашан, олаште эн кӱкшӧ, пӧртым чоҥымо, олаште тудым «Ош Пӧрт», «Акыл Пӱй» да «Партийын членже» лӱмедыш дене ойленыт[19]. 1970-ше ий-влакын кокымшо пелыштыже Свердловскым областьын йӱдвелже дене ушышо Р352 автокорным чоҥымо пашам[20], тыгак еҥ-влакым барак гыч у пӧртыш кусарыме пашам вораҥдарен[14]. Ипатьевмытын пӧртыштым (1918 ийыште кугыжан ешым лӱйымӧ верым) кораҥдме нерген Политбюрон пунчалжым шуктымым вораҥдарен, тидыжым тудын деч ончычсо вуйлатыше Я. П. Рябов ыштен огыл, Свердловскышто метрополитеным чоҥымо нерген Политбюрон пунчалжым луктыктен сеҥен. Свердловск областьлан кочкыш продуктым ситарыме пашам палынак саемден колтен, сурткайык фабрик ден ферме-влакым чоҥымо пашам писемден. Областьым Ельцин вуйлатыме годым шӧрлан талоным пытарыме. 1980 ийыште МЖК-м ыштыме да Балтым ден Патруш селалаште экспериментлык посёлкым чоҥымо шотышто шогнымашым чолган авалтен. Кугешнымашан оралте семын Балтымысе культур-спорт комплекс лийын, тиде пӧртым «чоҥымаш практикыште тыгайже але лийын огыл» манын шотлымо[21].

Свердловскышто партий пашаште лиймыж годым Борис Ельцин запасысе полковник воинский званийым налын[1].

СССР Кӱшыл Каҥашыште

1978–1989 ийлаште — СССР Кӱшыл Каҥашын депутатше (Ушем Каҥашын членже). 1984 гыч 1988 ий марте — СССР ВС Президиум член. Тылеч посна, 1981 ийыште КПСС-ын XXVI съездыштыже КПСС ЦК членлан сайлалтын да 1990 ийыште партий гыч лекмешкыже тушто шоген[4][5].

1985 ийыште, М. С. Горбачёвым КПСС ЦК-н Генеральный секретарьжылан сайлымек, Москошко пашаш кусаралтын (Е. К. Лигачёвын темлымыж почеш), апрельыште КПСС ЦК чоҥымо йодыш шотышто пӧлкам вуйлаташ тӱҥалын, а 1985 ий июньышто КПСС ЦК чоҥымаш йодыш дене секретарьжылан сайлалтын[4].

КПСС Москосо горкомышто

1985 ий декабрьыште КПСС ЦК Политбюро КПСС МГК-н икымше секретарьже должностьыш темлен. Тиде должностьыш толмек, рӱдоласе партий да совет аппаратыште кадрым эрыкташ тӱҥалын, паша вер гычын КПСС МГК-н ятыр вуйлатыше пашаеҥжым да райкомласе икымше секретарь-влакым кораҥден. Кевыт ден складым, мер транспортым кучылтмым шкеак тергымылан кӧра чапым налын. Москошто кочкыш ярмиҥгам вораҥдарен колтен. Ельцин годым Моском вияҥдыме у Генеральный план ямдылалташ тӱҥалеш, историйлык оралте-влакым шалаташ чарат, Олан кечыже палемдалташ тӱҥалеш[7].

1986 ий февральыште КПСС-ын XXVII съездыштыже КПСС Политбюро ЦК членыш кандидатлан сайлалтын, тиде должностьышто 1988 ий 18 февраль марте лийын[5].

1987 ий шыжым партий вуйлатыше-влакым калык ончылно критиковатлаш тӱҥалын. 21 октябрьыште КПСС ЦК Пленумышто чотак шыдын ойлен (Политбюрон южо членжын, мутлан, Егор Лигачёвын, паша стильыштым, перестройкын эркын кайымыжым критиковатлен, тидын годымак Михаил Горбачёвын «личность культшо» шочаш тӱҥалме нерген каласен), тидын деч вара тудым Политбюрон член паша деч утараш йодын[5]. Тылеч вара вашеш критиковатлымым вашлийын, тидын шотышто тудлан ондак полшен шогышо-влак могырымат (мутлан, «перестройкын архитекторжо Александр Яковлев огырым). Мучашыште тудлан ӧкынашыже да шке йоҥылышыжым шотлаш логалын.

3 ноябрьыште Ельцин Горбачёвлан тудым Москосо горкомын икымше секретарьже должностьышто кодаш йодмашан серышым колтен[22].

9 ноябрьыште шӱмжӧ перымылан кӧра эмлымверцыш логалын[7].

11 ноябрьыште МГК-н Пленумыштыжо уэш йоҥылышыжым каласен[23], но тудым МГК-н икымше секретарьже должность гыч кораҥденыт.

1988 ий 14 январьыште Ельциным СССР Госчоҥымаш председательын икымше алмаштышыжлан — СССР-министрлан шогалтеныт[4][18][5].

18 февральыште КПСС ЦК Пленумын пунчалже дене КПСС ЦК Полибюро членыш кандидат паша деч кораҥдалтын, но ЦК член лийын кодын.

Ушем-влак Пӧртын Колоннан залыштыже Б. Н. Ельцинын СССР калык депутатыш кандидатын сайлыме деч ончычсо платформыж дене ойлымыжо, 1989 ий 21 февраль

СССР-ын калык депутатшым сайлымаш

1989 ий 26 мартыште Ельцин 1 №-ан национально-территориальный манме округ деч (Моско ола) СССР калык депутатлан сайлалтын, 90 % наре толшо москвич-влакын 91,53 % наре йӱкыштым поген[7]. Ельцинлан ваштареш ЗИЛ-ын генеральный директоржо Евгений Браков шоген. Сайлалтмылан кӧра Ельцин СССР министрын пашаж деч утаралтын (тидын годым СССР Кугыжаныш чоҥышо комитетын Председательжын икымше алмаштышыже постым арален коден)[24]. Погынышто сайлымаш годым Ельцин Кӱшыл Канашыш каен огыл, но депутат А. И. Казанник шке мандатше деч Ельцин шумлык тореш лийын (1993 ий октябрьыште Ельцин тудым Россий Федерацийын Генеральный прокуроржылан шогалта).

1989 ий июнь гыч 1990 ий 26 декабрь марте Борис Ельцин — СССР Кӱшыл Каҥашын Калыкле Каҥашыжын членже[25]. СССР ВС-ын чоҥымаш да архитектур шотышто комитетшын председательжылан сайлалтын да СССР ВС Президиумыш пурен. Кундем-влак кокласе депутат тӱшкан ик вуйлатышыже лийын.

1989 ийыште Ельцин икмыняр тума лиймаште тӱҥ верыш логалын. Кеҥежым, США-ш ӱжмӧ годым[26], тудо, кузе пеҥгыдемден ойленыт, йӱшӧ вуя выступатлен[27] — тиде инцидент нерген La Repubblica итальян газет гыч «Правда» газетеш савыктымым шочмо элыште «вес семын шонышо» Ельцин ваштареш партий вуйлатыше-влакын провокацийышт семын вашлийыныт да тидыже тӱшка торешланымаш марте да газетын тӱҥ редакторжо В. Г. Афанасьевын отставкыш кайымыже марте шуктен. Шкеже Ельцин ты койышыжым мален колтен кертдымылан кӧра орланымыжлан эр велеш малтыме эмым йӱмыж дене умылтарен[14]. Сентябрьыште Ельцин дене Подмосковьеште кӱвар гыч шуҥгалтман умылен сеҥыдыме инцидент лийын кудалтен, а тылеч посна, тудо автомобиль азапыш логалын: 21 сентябрьыште тудын кудалме «Волга» автомобиль «Жигули» дене тӱкнен, тидын годым Ельцин эрдыжым сусыртен.

1990 ий 4 мартыште Ельцин Свердловск деч РСФСР-ын калык депутатшылан сайлалтын[4].

1990 ий 25 апрельыште Ельцин Испанийыш официальный огыл визит дене толмыж годым авиаций азапыш логалын, тупрӱдыжӧ эмганен да тудлан операцийым ыштеныт. Азап лийме деч вара тылзе гыч, РСФСР Кӱшыл Каҥаш председательым сайлыме годым, азапым СССР КГБ ыштен манме важмалдык ой лектын. Тыгай шонымашым ойленыт: тиде азап дене кылдалтше ятыр манеш-манеш сайлымашын мучашыжлан полшен.

РСФСР Кӱшыл Каҥаш вуйлатыше

1990 ий 29 майыште Ельцин РСФСР Кӱшыл Каҥаш председательлан сайлалтын — кумшо тӧчыма гыч, «Кремльын кандидатше» Александр Власовын 467 йӱкшӧ ваштареш 535 йӱкым погымек (кӱлеш лийын эн шагалже 531)[7].

Ельцинын вуйлатымыж почеш Кӱшыл Каҥаш элын умбакыже вияҥмыжлан шӱкалтышым ыштыше икмыняр законым луктын — тидын шотыштак РСФСР-ыште малпого нерген Законым луктын.

Тыгак ончо: Суверенитет парад

1990 ий 12 июньышто РСФСР калык депутат-влак Погын РСФСР кугыжаныш суверенитет нерген Декларацийым луктын, тудо Российысе тӧртыкшотын союзный деч кӱшнӧ улмыжым палемден. Тидыже РСФСР Кӱшыл Каҥаш председательын политике нелытшым чот кугемден колтен, вет тылеч ончыч тудо кокымшо шотышто улшо, весе дене кылдалтше рольым шуктен. 12 июнь кече 1991 ийыште, РФ Кӱшыл Каҥашын пунчалжылан келшышын[28], Россий Федерацийын кугыжаныш пайремже лийын.

12 июльышто КПСС-ын XXVIII съездыштыже Ельцин партийым да тудын вуйлатышыже Михаил Горбачёвым критиковатлен ойлен да КПСС гыч шке лекмыж нерген увертарен.

1990 ий август — октябрьыште союзный республик-влакын «суверенитет парадышт» деч вара автоном образований-влакын да эсогыл РСФСР кӧргыштӧ улшо южо кундемынат «суверенитет парадышт» эртен[5][18]. Карел АССР-ын кугыжаныш суверенитетше нерген декларацийым лукмо, Коми АССР-ын, Татар АССР-ын, Удмурт ден Якут-Саха АССР-ын, Чукотко автоном округын, Адыгей АО-н (Адыгей АССР-ын), Бурят АССР-ын, Башкир АССР-ын, Калмык АССР-ын, Марий АССР-ын, Чуваш АССР-ын, Ямало-Ненец автоном округын, Курык-Алтай АО-н (Курык-Алтай АССР-ын), Иркутск областьын да т.м. кугыжаныш суверенитетышт увертаралтын. Тудо жапысе тиде да вес документлаште республик-влак суверенитетым нумалше семын увертаралтыныт. Но тидын годымак тичмаш кугыжаныш эрык да РСФСР гыч лекме нерген йодыш шындалтын огыл, федерал рӱдӧ дене вашкыл умбакыже тудын дене ойпидышым ыштыме йӧн дене тӧрлаталташ палемдалтын.

Южо СМИ Борис Ельцинлан тыгай ойым мелын ыштат: «налза тунар суверенитетым, мынярым нелын кертыда»[29], тидым пуйто тудо 1990 ий августышто Уфа-ш толмыж годым каласен. Оригиналыште ой вес семын йоҥгалтын: «Ме Башкирийын Кӱшыл Каҥашыжлан, правительствыжлан ойлена: те кучемын тунар пайжым налза, мынярым нелын колтен сенеда»[30][31].

СССР-ын президентше М. С. Горбачёв 1990 ий декабрьыште у Ушем Ойпидышын проектшым темлен. 1990 ий 24 декабрьыште СССР калык депутат-влакын IV Погынышт СССР-ым иктӧр праван улшо суверенный республик-влакын уэмдыме федерацийышт семын арален кодаш кӱлмылан шотлаш пунчалын, кушто кеч-могай калык гыч улшо айдемынат праваж ден эрыкше тӱрыснек шукталташ тӱҥалыт[32].

1991 ий 19 февральыште Борис Ельцин Ригыште да Вильнсышто лийше событий деч вара, куштыжо СССР-ым вуйлатыше-влак сарзе вийым кучылтыныт, телевидений дене выступатлымаштыже чыла тиде тӧчымашым критиковатлен да Михаил Горбачёвым отставкыш каяш да кучемым союзный республик-влакым вуйлатышышт гыч шогышо Федераций Каҥашлан пуаш икымше гана кӱштен йодын. Кок кече гыч РСФСР Кӱшыл Каҥашын заседанийыштыже «куд еҥын серышыштым» (Кӱшыл Каҥаш председательын алмаштышышт С. П. Горяева ден Б. М. Исаевын, кок палатынат председательышт В. Б. Исаков ден Р. Г. Абдулатиповын да нунын алмаштышышт А. А. Вешняков ден В. Г. Сыроваткон) йӱкын лудыныт, нуно Кӱшыл Каҥашын пашажым вуйлатымаште Ельцинын авторитар йӧнжым критиковатленыт. Но Ельциным арален налаш Р. И. Хасбулатов (председательын икымше алмаштышыже) чолган ойлен, да депутат-влак тиде ӱжмашлан корным пуэн огытыл.

17 мартыште Ушемгӧргысӧ референдумышто шуко гражданже СССР-ым арален кодымым да уэмдымым сайлан шотлен, куд республикысе (Литва, Эстоний, Латвий, Грузий, Молдавий, Армений) калык веле посна лийын, тушто кучемын кӱшыл органже-влак референдумым эртараш тореш лийыныт. Пашаче тӱшка (РСФСР—ын ушнымымыж дене) У Огарёвысо процесс маналтше кышкареш 1991 ий шошым — кеҥежым у ушемым пушкыдо, рӱдӧ деч кораҥдыме федераций семын ыштыме шотышто проектым ямдылен.

Россий Президент

Тӱҥ статья: Борис Ельцинын Президент улмыжо

Икымше президентлык жап

1991 ий 7 февральыште РСФСР Кӱшыл Каҥаш 581-I №-ан «1991 ий 17 мартыште СССР-ын референдумжым да РСФСР-ын референдукмжым эртарыме пашам шуктымо шотышто мере нерген» пунчалым луктын, тудо Российын пӱтынь территорийыштыже СССР-ым арален кодымо нерген ушемгӧргысӧ референдумым эртараш палемден[33], куштыжо республикысе калык РСФСР президентын постшым пурташ кӱлмӧ нерген йодышым решатлышаш ыле.

1991 ий 17 мартыште Российысе 71,34 % сайлыше-влак СССР арален кодымо нерген йодышлан пеҥгыдемден вашештеныт; Российысе 69,85 % сайлыше-влак Российыште президент постым пуртымо верч ойленыт[34][35]. 1991 ий 5 апрельыште Российысе калык депутат-влакын Погынышт РСФСР президентым сайлымашым 1991 ий 12 июньлан палемден[36]. Тудо ийынак 24 апрельыште РСФСР Кӱшыл Каҥаш, референдумын лектышыжлан эҥертен, «РСФСР Президент нерген» да президентым сайлыме нерген законым луктын[37][38].

1991 ий 12 июньысо сайлымаште Борис Ельцин сенен, тудо сайлыше-влакын 57,30 % йӱкыштым поген. Должностьыш тудо 1991 ий 10 июльышто шогалын, Россий кугыжанышын уло калыкын сайлыме икымше вуйлатышыже лийын[4].

Ельциным президент постышко сайлыме деч вара августысо путч лийын, тунам кушыл постлаште улшо икмыняр совет должностной еҥ тӱшка, СССР-ым пытараш да Суверенный кугыжаныш-влак ушемым ышташ 1991 ий 20 августлан палемдалтше Ушем ойпидышеш кидпалым пыштымым кӱрлаш манын, ГКЧП-ым ыштыме нерген увертарен. Ельцин СССР президентын пашажым шуктышылан шкенжым увертарыше СССР вице-президент Г. И. Янаевын вуйлатыме ГКЧП ваштареш шогымым вуйлатен. Сӱмырен шуаш тӧчымаш 21 августышто ГКЧП-н сеҥалтмыж дене чарнен да кучемын ушем органже-влакын, КПСС-ын да 1991 ий августысо событий годым Крымыште улшо СССР президент М. С. Горбачёвын лӱмнерыштым иканаште ӱлыкӧ волтымашке шуктен, тыгак 1991 ий декабрьыште СССР-ын шаланышашыжым ончылгоч ончыктен.

1991 ий 28 октябрьыште Борис Ельцин РСФСР калык депутат-влакын V погыныштышт шушаш экономике реформо нерген увертара[39]. РСФСР Президентын 1991 ий 6 ноябрьысе 171 №-ан «РСФСР Правительствым пужен ыштыме нерген» Указше палемден: реформо жаплан РСФСР Правительствым РСФСР-ын президентше вуйлата[40]. СССР шаланыме деч вара вигак, 1992 ий январьыште, ак либерализацийым колтымо, вараже ончычсо ушем кугыжаныш предприятий-влакын приватизацийышт тӱҥалын.

Российын илышкыл-экономике вияҥмашыжын да конституцян илыш шотшым пужен ыштыме корно нерген шонымаш ойыртем элыште политике кризисым вияҥдаш полшеныт (1992–1993), тунам, ик могырым, президент ден правительстве, вес могырым, Кӱшыл Каҥашын да Калык депутат-влак погынын утларак членже чот ваштарешла шогеныт.

1993 ий 25 апрельыште пӱтынь Российысе референдум лийын, тушто Россий граждан-влаклан ныл йодышлан вашмутым пуаш темлалтын[41]:

  1. Те Россий Федераций президент Б. Н. Ельцинлан ӱшанеда мо? (верч 58,7%)
  2. Россий Федераций президентын да Россий Федераций правительствын 1992 ий гыч шуктен толмо илышкыл-экономике политикым Те сайлан шотледа мо? (верч 53,0%)
  3. Россий Федераций президентым жап деч ончыч сайлаш кӱлешлан шотледа мо? (верч 50,5%)
  4. Россий Федерацийын калык депутатше-влакым жап деч ончыч сайлаш кӱлешлан шотледа мо? (67,2%)

Референдумышко 64,05 % сайлыше лийын. Икымше ден кокымшо йодышла дене сай пунчал лукталтын, молан манаш гын нунын верч референдумышто участвоватлыше граждан-влак кокла гыч пелыж деч утларак ужашыже йӱклен, а кумшо ден нылымше йодышла дене шӧрымӧ пунчалым лукмо, молан манаш гын нунын верч референдумышто участвоватлаш праван улшо граждан-влакын пелыж деч шагалрак ужашыже йӱклен (кок пытартыш йодыш дене пунчалым лукташ чыла сайлыше кокла гыч шукырак йӱкым погаш кӱлын)[42]. Референдумын лектышыже политикысе ваш шогымашым да конституций кризисым луштарен кертын огыл.

Ваш кучедалше-влакын ваштарешла шогымышт Б. Н. Ельцинын Россий президентын 1400 №-ан указеш кидпалым пыштымыж дене мучашлалтын, ты указ дене Кӱшыл Каҥаш ден Калык депутат-влаклан законым лукмо пашам чарнаш кӱштымӧ, Поген ден парламентым 1993 ий октябрьыште шалатен колтымо да у конституцийым лукмо.

Борис Ельцинын икымше президентлык жапшын ик эн тӱҥ событийже Чечняште сар лийын (1994–1996), СССР шаланыме деч вара Чечня икмыняр ий Россий Федерацийын правалык аҥаж деч ӧрдыжтӧ кодын. 1994 ий 11 декабрьыште Борис Ельцин Россий президентын 2166 №-ан «Чечен Республик территорийыште законлыкым, правопорядкым да мер лӱдыкшыдымылыкым шуктен шогымо шотышто мере-влак нерген» указеш кидпалым пыштен, тудлан келшышын Чечня территорийыш федерал сарзывий пурталтын. 1995 ий тӱҥалтыште федерал вийын Грозныйым чот нелын налмыж деч вара федерал сарзывий лоп веран Чечняште эскерен шогаш вийым пыштен. Тиддене пырля варарак, Российыште президентлык кампаний каен шогымо жапыште, калыкыште Чечнясе кампаний сай велым огыл аклалтмылан кӧра Россий вуйлатыше-влак сар пашам писынрак пытарыме шотышто пашам тӱҥалын, тидыже 1996 ий августышто Хасавюртысо кутырен келшымашеш кидпалым пыштыме дене мучашлалтын. Кутырен келшымашеш кидпалым пыштыме деч вара Чечня фактически эрыкым налын, а тиде йодышым политике велым 2001 ий 31 декабрь марте тӧрлен шукташ кӱшталтын.

Борис Ельцин (покшелне) Сеҥымашлан 50 ий темме лӱмгечым пайремлыме годым Мавзолей трибунышто, 1995 ий 9 май

1995 ий жапыште Борис Ельцин залоган аукционым эртарыме нерген ойлышо Россий президентын ныл указешыже кидпалым пыштен[43]. Тыгай аукционын йодмашыже дене келшышын, Россий правительстве аукционым модын налше коммерций банк-влак деч кредитым налын, нунылан залог шотеш кугыжаныш предприятий-влакын акциян пакетыштым пуэн (Россий Федерацийын Финанс министерствыже тылеч ончычшо кажне банкыште счётым почын да тушан кредит суммо дене иктӧррак кугытан оксам пыштен)[44])[45]. Палемдыме жап гыч правительстве кредитым пӧртылтышаш улмаш; ок пӧртылтӧ гын, акций-влакын кугыжаныш пакетышт, мероприятийын йодмашыже почеш, банкын малпогышкыжо кусненыт[45]. Правительстве кредитым пӧртылтен огыл, да акциян пакет-влак банк-влакын малпогышкышт вонченыт. Кузе Россий Федерацийын Шотлышо палатыже пален налын, залоган аукцион-влакым эртарыме дене федерал малпогым палынак иземдыме ак почеш поген налме, а конкурс чынжым гын лӱмжылан гына эртаралтын — мутлан, аукционышто ӱчашымаш шоя лийын, а банк-влак правительствым чынже дене кугыжаныш окса денак «кредитоватленыт»[44].

1995 ий 17 декабрьыште II созыв Кугыжаныш думышко сайлымаш лийын, тудын лектышыже почеш икымше верым КПРФ налын. Ельцин 1996 ий 15 февральыште черетан президентлык сайлымаште участвоватлаш тӱҥалмыже нерген калык ончылно увертарен[46]. Тылеч ончыч, 1996 ий 4 январьыште, тудо Россий президентын администрацийжым вуйлатыше С. А. Филатовлан каласен: президентым сайлымаште коммунист вийлан «реваншым» налаш пуаш огыл манын, тудо кокымшо жаплан баллотироватлалтшаш[47].

Кокымшо президентлык жап

Борис Ельцин кокымшо президент жаплан 1996 ий кеҥежым сайлымаште сайлалтын, тудо кок тур дене эртен[4], тушто Ельцинын тӱҥ ӱчашъеҥже Г. А. Зюганов лийын[18]. Б. Н. Ельцинын кокымшо президентлык жапше Российыште 1998 ий 17 августышто дефолтыш кондышо экономике кризис дене; Российын вич правительствыже вашталтме дене; КПРФ фракцийын да тудын дене иктеш улшо-влакын 1999 ий майыште Кугыжаныш думышто президентлан импичментым увертараш тӧчымӧ дене; кокымшо Чечня сар тӱҥалме дене палемдалтын.

1999 ий 31 декабрьыште Борис Ельцин Россий президентын постшо гыч отставкыш лекмыж нерген увертарен[4]. Президентын пашажым жаплан шуктышылан Россий правительствын председательже улшо Владимир Путиным шогалтыме, 2000 ий мартыште жап деч ончыч эртарыме президентлык сайлымаште тудо сеҥен[18].

Ельцин отставке деч вара

Калык ончылно эртарыме мероприятий-влак

Борис Ельцин шкенжын ола ӧрдыжысӧ пӧртыштыжӧ (1996 ий)

2000 ий 6 январьыште, ынде президент огыл улмыж годым, Вифлеемыш визит годым Россий делегацийым вуйлатен, визитше эше тудын вуйлатыме жапыштак палемдалтын улмаш[48]. 5 апрельыште Россий Пенсий фондын вуйлатышыже Михаил Зурабов Борис Ельцинлан 2000 ий 31 мартыште возымо пенсий удостоверенийым кучыктен[49].

2000 ий 7 майыште Борис Ельцин Россий президент постышто тудым алмаштыше Владимир Путинын инаугурацийжым эртарымаште участвоватлен[50].

2000 ий октябрьыште Борис Ельцинын «Президент марафон» книгаже лектын, книга тудын лӱмжӧ дене 1996 ийысе сайлымаш кампаний тӱҥалтыш гыч да президент должность гыч отставкыш лекмыж деч варасе икымше тылзыла марте лийше событий-влак нерген каласкала[51]. Тылзе гыч тудо Российын икымше президентше Б. Н. Ельцинын фондшым почын[52].

2001 ий 12 июньышто I степенян «Ачамланде ончылно суаплан» орден дене суапландаралтын.

2003 ийыште Иссык-Кульысо ик пансионат (Киргизий) кундемыште шкаланже шарныктышым почмаште лийын. Тудын лӱмжӧ дене Терскей Ала-Тоо курыкын рӱдӧ вуйжым лӱмденыт (вашталтен лӱмдымӧ деч ончыч 2002 ий марте — Рӱдӧ Огуз-Баши), тудо ты курыкын кӱкшытшӧ шот дене кумшо улеш да Кок-Жайык (Пеледыш алан) курык корем ӱмбалне эн кӱшнӧ верланен[53]. Отставкыш кайымекше, Ельцин икмыняр гана Иссык-Куль ерыште шкенжын йолташыже — икымше киргиз президент Аскар Акаев дене уна лийын.

2004 ий сентябрьыште Киргизийын президентше Аскар Акаевын темлымыже дене Ельцинын лӱмжым Киргиз-Россий славян университетлан (г. Бишкек) пуымо[54].

2005 ий 7–11 апрельыште Борис Ельцин Азербайджаныште лийын[55][56]. Визит жапыште президент И. Алиев дене вашлийым да ончычсо президент Г. Алиевын шӱгарышкыже миен коштын[57][58]. Тудо ийынак 7 сентябрьыште, Сардинийыште канышыжла, эрдылум пудыртен. Москош конденыт да операцийым ыштеныт[59]. 2005 ий 17 сентябрьыште эмлымвер гыч луктыныт.

2006 ий 1 февральыште — южо увер почеш, Россий президент Владимир Путинын темлымыж почеш[60] — Борис Ельцин 75 ий темме кечыжым Кремльысе Кугу полатын Георгиевский залыштыже палемден[60][61]. Тудо кечынак 75 ий темме лӱмеш порылыклан ӱшанле пеш кугу шнуй князь Донысо Дмитрий черке орден (РПЦ) суапландарыме.

2006 ий 7 майыште Борис Ельцин Кремльыште Президент полклан 70 ий теммым пайремыште уна лийын[62].

2006 ий 22 августышто Латвийын президентше Вайра Вике-Фрейберг Борис Ельцинлан «1991 ийыште Латвийын эрыкшы шотлымыжлан, тыгак Прибалтикысе элла гыч Россий сарзывийым лукмашке надырлан да демократиян Российым чоҥымылан» I степенян Кум шӱдыр орденым кучыктен[18]. Кучыктымаш церемонийыште Борис Ельцин СССР президент Михаил Горбачёвын Прибалтикыште демократий кумыллан торешланымашыже «пеш кугу йоҥылыш лийын» манын каласен. Суапландарымаш ГКЧП-ым шалатен колтымылан 15 ий темме дене келшен толын. Вике-Фрейберг палемден: Ельцин путч годым Латвийлан шке эрыкшым пӧртылташ полшышо чоткыдын тыршымыжлан суапландаралтын. Латвийысе руш общине-влак, шке могырышт гыч, тыге каласеныт: орденым налаш кӧнымыжӧ дене Борис Ельцин тыге «Латвийысе руш калыкым ужален» да элын «демократийдыме калыкле политикыж дене иктеш лийын».

2006 ий 2 декабрьыште ватыже да Мария уныкаже дене пырля теннисыште, Дэвис Кубокын финалыштыже, калык ончыко лектын, тыште Россий Аргентиным сеҥен[63], где Россия одержала победу над Аргентиной[64].

2007 ий 25 март — 25 апрельыште Иорданийыш верлашке миен коштын. Иорданийыште Борис Николаевич Колышо теҥызыште канен, вара Израильыш — Иордан эҥерын тудо верышкыже миен коштын, кушто, преданий почеш, Иисус Христос тынеш пурен[64][65][66].

Колымаш да тойымаш

Тӱҥ статья: Борис Ельцинын колымыжо да тойымаш
Москосо Новодевичий шӱгарлаште Борис Ельцинын шӱгарже. Шарныктышым Россий триколор семын ыштыме

Борис Ельцин 2007 ий 23 апрельыште Моско жап дене 15:45-лан Рӱдӧ клинике эмлымверыште прогрессироватлыше шӱм-вӱргорно, а варажым полиорганлык ситыдымашлан, шӱм-вӱргорно системын черланымыжлан кӧра ятыр кӧргӧ органын функцийже локтылалтме дене шӱмжӧ шогалмылан кӧра колен — увертарен Увер РИА-лан Россий Президентын Паша виктемжын Медрӱдержым вуйлатыше Сергей Миронов[67]. Тиде жапыштак «Вести» увер телепрограммыште тудо ончычсо президентын колымыжын вес амалжым каласен: «Ельцин моткоч раш койшо катарально-вирусан инфекцийым (кылмымым) чытен, тудыжо чыла орган ден системыш чот перен», Ельциным колымыжо деч 12 кече ончыч госпитализироватленыт. Туге гынат, ончычсо президентлан операцийым ыштыше кардиохирург Ренат Акчуринын ойжо почеш, Ельцинын колышашыжым «ончылгоч нимо шижтарен огыл». Борис Ельцинын родыжо-влакын кумылышт почеш Ельцинын капшым пӱчкедыме огыл.

Б. Н. Ельциным Ктарыше Христос храмыште отпечатлыме, тудыжо, ончычсо президент дене чыла кумылан-влакат чеверласен кертышт манын, 24 гыч 25 апрельыште йӱдвошт почмо лийын. «Кунам-гынат историй колышылан келшаш тӧчыдымӧ акым пуа», — каласен Москосо патриарх Алексий II, тудо шкеже отпеватлымаште да тойымаште лийын огыл. Шонымаш уло: отпеватлымаш чылтшак черке канон почеш эртен огыл — отпечатлымаш чин «Юмын кулжо» мутым пуртышаш, но Ельциным «у колышо Российын икымше президентше Борис Николаевич» манын отпеватленыт[68].

Ельциным 25 апрельыште Новодевичий шӱгарлаште сарзылык чап дене тоеныт. Тойымаш трансляцийым чыла кугыжаныш канал-влак вияш эфирыште вӱденыт.

Борис Ельциным акым пуымаш

Россий Федерацийыште демографий кризис 1990–2009 ийлаште Российыште шочшо да колышо еҥ чот динамике (млн еҥ)
Тӱҥ статья: Борис Ельцинын пашажым аклымаш

Мер калыкын шонымашыже

2023 ий февраль шымлыме почеш, Российыште илыше-влакым йодыштмо кокла гыч 8 % гына Борис Ельциным сай шот дене ойлен, уда шот дене пелыже каласен, а 35 % нейтральный улмыштым ойленыт. Тиде палемдалтын: эн самырык (18–24 ияш) респондент-влак икымше президент дек утларакше сай шот дене мелын улыт, позитиван кумыл тыгак чӱчкыдынракше москвич-влак ден Telegram-канал-влакын лудшышт коклаште вашлиялтыт (30 % наре). Уда шотан кумыл кугурак ийготан тукымышто, тыгыде олалаште илыше-влак коклаште да ТВ гыч уверлан ӱшаныше-влак коклаште утларак коеш.

Южо касвел политик ден СМИ Ельцинын пашажым ик семын огыт акле. Ельцинын суапышкыже, мутлан, СССР-ым йӧршынак шалатымаш («Financial Times»-ын) шонымашыже, экономикыште реформым эртарымаш, коммунист оппозиций ваштареш кучедалмаш шындалтыт. Ельцинын титакышкыже, мутлан, тудын кучемжын компетентан огыл улмыжым, кугыжаныш актив-влакым яра манме гаяк ужалкалыме дене «олигарх» классым шочыктымым, Чечняште сарым, коррупций ден анархийын тӱзланымыштым, калыкын илышыже лушкыдеммым да экономикын начареммыжым, тыгак кучемым Владимир Путинлан пуымым шындат, молан манаш гын, касвелысе южо источникын шонымашышт почеш, Путинын вуйлатымыже «чотшак демократиян огыл» да шке сынже дене «авторитаризмыш пӧртылмым» ушештара[69][70][71].

Борис Ельцин ден Билл Клинтон, 1995 ий

США-н ончычсо президентше Билл Клинтон «Ельцин тӱням весемдаш пеш шуко ыштен. Тудлан кӧра тӱня шуко шуко шотышто сай могырыш вашталтын» манын шотлен. Кӱкшӧ акым Клинтон Ельцинын «шкешотан компромиссыш» каен моштымыжлан пуа. Клинтонын шонымаштыже, Ельцин годым «Российыште эрыкан прессан да чолга граждан обществан демократий плюрализм чынже денак вияҥын шоген». Клинт шарналтен: 2000 ийыште Ельцинлан Путин шотышто шке кокытеланымыжым каласен: Путин «демократийын принципше-влаклан тунарак ӱшанле да нуным Ельцин семынак шуктен шогаш ямде» манын, Клинтон ӱшанен огыл.

2001 ийыште КНР председатель Цзян Цзэминь Б. Ельциным «китай калыкын тошто йолташыже» манын[72].

Еш

Борис Ельцин ватан лийын, кок ӱдыржӧ, вич уныкаже да кум кугезе уныкаже лийын.

  • Ватыже — Наина Иосифовна Ельцина (1932 шоч., шочм. годым Гирина, 25 ияш марте — Анастасия).
  • Ӱдыр-влак:
    • Елена Окулова (1957 ий 21 августышто шоч.), марийже Валерий Окулов.
    • Татьяна Юмашева (1960 ий 17 январьыште шоч.), марийже Валентин Юмашев.
  • Уныка-влак:
    • Еленан икшывыже-влак: Екатерина Окулова (1979 ий 10 октябрьыште шоч.) да Мария Жиленкова-Окулова (1983 ий 31 мартыште шоч.), Иван Окулов (1997 ий 28 октябрьыште шоч.)
    • Татьянан икшывыже-влак: Борис Ельцин (1981 ий 19 февральыште шоч.); Глеб Дьяченко (Даунын синндромжо дене шочшо) (1995 ий 30 августышто шоч.); Мария Юмашева (2002 шоч.).
  • Кугезе уныка-влак:
    • Александр Окулов (1999 ий 22 июльышто шоч.) (Екатерина Окулован уныкажын эргыже)
    • Михаил (2005 шоч.) ден Фёдор (2006 шоч.) ((Мария Жиленкова-Окулова уныкажын да тудын марийже бизнесмен Михаил Жиленковын икшывышт).

Шарнымашым курымлымаш

Борис Ельцинлан Чолпон-Аташте тудын илымыж годым шындыме шарныктыш, Киргизий
Эрнст Неизвестныйын ыштыме Ельцинын бюстшо. «Ельцин-рӱдер»
Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудо, Санкт-Петербург
Екатеринбургышто «Ельцин-Рӱдер»
Ельцинын Кремль гыч «Ельцин-рӱдерыш» кусарен кондымо пашаче кабинетше
  • XXI курым тӱҥалтыште Киевыште персоналым вуйлатыме регион-влак кокласе академий пеленысе Борис Ельцин лӱмеш Украин-Россий менеджмент да бизнес институт пашам ыштен.
  • 2008 ий 8 апрельыште Екватеринбургышто олан Екатеринбург-Сити пашаче рӱдержын тӱҥ уремже — 9 январь урем — Борис Ельцинын уремышкыже вашталтен лӱмдалтын[73].
  • 2008 ий 23 апрельыште Новодевичий шӱгарлаште Борис Ельцинлан палыме скульптор Георгий Франгулянын ыштыме шарныктышым пайремлын почмо церемоний эртен. Мемориал шке сынже дене Россий тистын тӱсшӧ семын ош мрамор, канде византий мозаике да йошкар порфир гыч ыштыме кумда шӱгарпетыртышым ушештара. Бручаткыште триколор йымалан православий ыресым корен ыштыме. Церемонийыште Борис Ельцинын ешыже, тидын шотыштак тулыкватыже Наина Иосифовна, Россий президент Владимир Путин, Россий Правительствын председательже Виктор Зубков, Россий Правительстве председательын икымше алмаштышыже, Российын сайлалтше президентше Дмитрий Медведев, Россий президентын администрацийжым вуйлатыше Сергей Собянин, правительстве член-влак, йолташыже, коллегыже-влак да Россий Федераций президент дене пашам пырля ыштыше еҥ-влак лийыныт.
  • 2008 ий 23 апрельыште Урал кугыжаныш технике университетлан — УПИ-лан Борис Ельцинын лӱмжым пуымо[74].
  • Ельцинын колымыжлан талукаш кечын шочмо Бутко селаштыже Россий президентын ачажын чоҥымо пӧрт пырдыжеш шарнымаш оҥам пижыктеныт да ик уремым «Ельцин лӱмеш урем» манын вашталтен лӱмденыт[75].
  • 2009 ий майыште Санкт-Петербургышто Б. Н. Ельцин лӱмеш Президентлык книгагудым почмо.
  • Киргизийын рӱдолаштыже Бишкекыште Б. Н. Ельцинын илымыж годымак тудын лӱмжӧ дене Киргиз-Россий славян университетым лӱмдымӧ.
  • Киргизийысе Иссык-Куль областьыште Российын икымше президентшын лӱмжым Тянь-Шаньыште пик нумалеш (кӱкш. 5168 метр).
  • 2011 ий 1 февральыште Екатеринбургышто Борис Ельцинлан 80 ий темме шот дене «Демидов-Плазыште» ончыкылык президентлык рӱдер воктен скульптор Георгий Франгулянын ыштыме шарныктышым почмо[76].
  • 2013 ий 22 августышто Таллиныште, Тошто олан эн рӱдыштыжӧ, Эстоний правительствын пӧртшӧ лишне Нунне уремыште кӱ пырдыжыште Борис Ельцинлан барельеф ден шарныме оҥам пижыктыме. Скульптур сӱрет пелен эстон, руш да англичан йылме дене возымо уло: «Российын икымше президентше Борис Ельциным шарныме лӱмеш 1990–1991 ийлаште Эстонийын эрыкшым тыныслын пӧртылтымашке надыржылан». Барельефым Эстон парламентын спикерже Эне Эргма ден икымше президентын тулыкватыже Наина Ельцина почыныт. Почмаш церемонийыште тыгак Эстоний туныктымаш да шанче министрже Яак Аавиксоо, элын кумшо президентше Арнольд Рюйтель, Таллиннын мэрже Эдгар Сависаар, Белоруссийын Кӱшыл Каҥӓшыжын ончычсо председательже Станислав Шушкевич, Российыште 1990-ше ийласе палыме политик-влак Геннадий Бурбулис, Фёдор Шелов-Коведяев, кызытсе да эртыше жапысе моло кугыжаныш деятель-влак лийыныт[77].
  • 2015 ий 25 ноябрьыште Екатеринбургышто Борис Ельцинын Президентлык рӱдержым почмо. Рӱдерым почмашке 500 утла еҥым: Российын президентше Владимир Путиным, премьер-министр Дмитрий Медведевым, Борис Ельцин дене пашам ыштыше кугыжаныш-влакын лидерыштым, палыме политик, культур пашаеҥ, журналист-влакым — ӱжыныт. Российын президентшым чак палыше еҥ-влакат: тудын иккурсникышт, президент командын еҥже-влак, Ельцинын родо-тукымжо — толыныт[78].

Награде ден лӱм-влак

Россий ден СССР-ын наградышт:

  • I степенян «Ачамланде ончылно суаплан» орден (2001 ий 12 июнь) — Россий кугыжанышлыкым йол ӱмбак шогалтымашке да вияҥдымашке поснак кугу надырлан[79].
  • Ленин орден (1981 ий 30 январь) — Коммунист партий ден Совет кугыжаныш ончылно суаплан да шочмыжлан витле ий темме лӱмеш[80].
  • Паша Йошкар Тисте 2 орден:
1971 ий августышто — вичияш планым темымаште суаплан[80];
1974 ий январьыште — Верх-Исеть металлургий заводын йӱштӧ прокат цехшын икымше черетшым чоҥымаште шумо сеҥымашлан[80].
  • «Почёт Знак» орден (1966 ий) — чоҥымаш шотышто шымияш планын заданийжым шуктымаште сеҥымашлан[80].
  • «Озаҥлан 1000 ий теммым шарныме лӱмеш» медаль (2006 ий)[81].
  • «Чапле паша верч. В. И. Ленинын шочмыжлан 100 ий теммым палемдыме лӱмеш» медаль (1969 ий ноябрь)[80].
  • «1941–1945-ше ийласе Кугу Ачамланде сарыште Сеҥымашлан Кумло ий» лӱмгече медаль (1975 ий апрель)[80].
  • «СССР Сарзе Вийлан 60 ий» медаль (1978 ий январь)[80].
  • ВДНХ-н шӧртньӧ медальже (1981 ий октябрь)[80].
  • «Калык ополченийым шарныме лӱмеш» медаль (2012 ий март, колымекше) Кугу Ачамланде сар жапыште колышо-влакым шарнымым курымлымаш пашашке кугу надырлан, Россий кугыжанышын историйжым переген шогымылан да Шочмо Элым аралыме годым ваштӱкнымашлаште колышо-влакын лӱмыштым аралымаште кугу суаплан.

Йотэл награде-влак:

  • «Эрык щит» медаль (Америкысе Ушымо Штат-влак)[82].
  • Франциск Скорина орден (Белоруссий, 1999 ий 31 декабрь) — Белоруссий-Россий вашкылым вияҥдымашке да пеҥгыдемдымашке шкенжын кугу надыржылан[83].
  • Шӧртньӧ пӱркыт орден (Казахстан, 1997 ий)[18][84].
  • I степенян князь Мунло Ярослав орден (2000 ий 22 январь, Украина) — Украин-Россий вашкылым вияҥдымашке шкенжын кугу надыржылан[85].
  • «Итальян Республик ончылно суаплан» орденын шинчырысе Кугу Ыресын кавалерже (Италий, 1991 ий)[86].
  • I степенян Кум шӱдыр орден (Латвий, 2006 ий)[87].
  • «Вифлеем-2000» медаль (Палестине автономий, 2000 ий)[88][89].
  • Чап легион орденын Кугу ыресшын кавалерже (Франций)[90][91].
  • I степенян Поро Ӱшан орден (ЮАР, 1999 ий).
  • Шарнымашын 13 январьже (Литва, 1992 ий 9 январь)[92].
  • Витисын Ыресше орденын Кугу ыресше (Литва, 2011 ий 10 июнь, колымекше).
  • «Шке ончыктымо патырлыклан» орден (ПМР, 2001 ий 18 октябрь)[93].
  • Эрыкан Кугыжаныш-влакын Келшымашыштын Почётан знакше (2002 ий).

Ведомство-влакын наградышт:

  • А. М. Горчаковым шарнымаш медаль (Россий МИД, 1998 ий)[18][94].
  • Шӧртньӧ Олимпий орден (МОК, 1993 ий)[95].
  • ЮНЕСКО-н «Тыныслык да чынлык королевский орден» орденже[96].

Черке награде-влак:

  • I степенян порылан ӱшанле пеш кугу шнуй князь Донысо Димитрий орден (РПЦ, 2006 ий)[97].
  • Господьын Колоткаже орденын шинчыржын кавалерже (Иерусалимысе православий черке, 2000 ий)[98].

Лӱм-влак:

  • Россий архитектур да чоҥымаш шанче академийын почётан членже[99].
  • Свердловск областьын почётан гражданинже (2010 ий, колымекше)[100][101].
  • Озаҥын почётан гражданинже[102].
  • Самара областьын почётан гражданинже (2006 ий)[103].
  • Ереван почётан гражданинже (Армений) (2002 ий)[104].
  • Туркменистанын почётан гражданинже[105].
  • Волейбол дене СССР спорт мастер[106][107][108].

Моло регалий-влак:

  • Краплыме берет (1993 ий сентябрь) — Россий МВД-н элгӧргӧ сарзывийжын лӱмын ыштыме подразделенийыштым вияҥдымашке надырлан[109].

Б. Н. Ельцинын книгаже-влак

Б. Н. Ельцин — ныл книган авторжо (пытартыш кумытшо журналист Валентин Юмашевын, варажым Ельцинын администрацийжым вуйлатышын да веҥыжын, тӧрлатымыже дене савыкталтыныт):

  • Б. Н.Ельцин. Кокла Урал: чоҥымаш рубеж-влак. Свердловск, Кокла Урал книга савыктыш, 1981. — 160 лашт[110].
  • «Пуымо темылан касарлтмаш» (Моско. «ПИК» савыктыш, 1990 ий)[14] — изирак книга, тушто автобиографий, политикысе кредо да калык депутат-влакым сайлымаште Ельцинын сайлымаш кампанийже нерген ойлымаш кылдалтыныт.
  • «Президентын возымыжо» (1994)[82] — пашам ыштыше президентын возымо книга, тушто 1990–93 ийласе тыгай событий-влак нерген каласкалалтеш: резидентым сайлымаш, августысо путч (ГКЧП), СССР-ын шаланымыже, экономикыште реформо тӱҥалтыш, 1992–93 ийласе конституций кризис, 1993 ий 21 сентябрьысе — 4 октябрьысе событий-влак (Калык депутат-влак погыным да Кӱшыл Каҥашым шалатен колтымаш).
  • «Президентлык марафон» (2000)[111] — отставке деч вара вигак возымо книга, тушто кокымшо президентлык сайлымаш нерген да кокымшо президент жап нерген каласкалалтеш.

Фильмографий

Сылнышотан фильм-влак

  • «„Ельцин“ проект» (Spinning Boris), 2003 ий, режиссёр Роджер Споттисвуд — 1996 ийысе президентлык сайлымаш жапыште Б. Ельцинын штабыштыже американ пиарщик-влакын пашам ыштымышт нерген американ фильм.

Киношыҥдарымаш-влак

  • «Августысо кум кече», 1992 ий», режиссёр Жан Юнг, президентын рольжым Александр Скороход модын[112].
  • «Полицейский академий 7: Москошто миссий», 1994 ий, режиссёр Алан Меттер, Ельцинын рольжым тыгак Александр Скороход модын.
  • «Президент ден уныкаже», 1999 ий, Олег Табаков.
  • «Палыдыме путч», 2009 ий, Ельцинын рольжым Владимир Новиков модын.
  • «Ельцин. Августышто кум кече», 2011 ий, режиссёр Александр Мохов, Ельцинын рольжым Дмитрий Назаров модын.
  • «Маргарита Назарова», 2015 ий, командироватлыме самырык Борис Ельцинын рольжым актёр Сергей Марухин модын.
  • «Тыге шӱдыр-влак ушненыт», 2016 ий, Борис Ельцинын рольжым Алексей Гуськов модын.
  • «Йӱшӧ фирме», 2016 ий, Борис Ельцинын рольжым Сергей Колтаков модын.
  • «Дятловын курыкгочшо», 2020 ий, самырык Ельцинын эпизодан рольжым Евгений Романцов модын.
  • «Корона (телесериал)», Ельцинын рольжым 5 тургымын 6 серийыштыже — Анатолий Котенёв модын.

Документан фильм-влак

  • «Интонацийын примерже» (Россий, Александр Сокуров, 1991)[113][114].
  • «Борис кугыжа» (Великобританий, ВВС, 1997).
  • «Пӱтынь Российын Президентше» (Россий, НТВ, 1999–2000)[115].
  • «Б. Н.» (Россий, ВГТРК, 2006)[116].
  • «Борис Ельцин. Саман дене чеверласымаш» (Россий, ТВЦ, 2007)[117].
  • «Борис Ельцин. Илыш да пӱрымаш» (Россий, ВГТРК, 2011).
  • «Борис Ельцин. Икымше» (Россий, Икымше канал, 2011).
  • «Борис Ельцин. Чакнаш ок лий» (Россий, Икымше канал, 2016)[118].

Компьютерлык модышлаште

  • «Кужлевка» (2023). Рольым Всеволод Кузнецов йӱкаҥден[119].

Умылтарымаш

  1. ↑ В этом качестве был как спикером парламента, так и высшим должностным лицом РСФСР. Все предыдущие и последующие Председатели Верховного Совета РСФСР были лишь спикерами парламента.
  2. ↑ 22 сентября 1993 года, в ходе острого противостояния между президентом Ельциным и законодательной властью (Верховным Советом и Съездом народных депутатов), Верховный Совет, о роспуске которого Ельцин объявил своим указом, в ответ принял постановление о прекращении полномочий президента. Временно исполняющим обязанности президента был назначен вице-президент Александр Руцкой. Борис Ельцин, которого поддержало правительство и руководство силовых ведомств, отказался уступить власть. Двухнедельное противостояние между ветвями власти завершилось вооружёнными столкновениями, массовым кровопролитием в центре Москвы и разгромом парламента.

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Ельцин, Борис Николаевич // Кто есть кто в России и в ближнем зарубежье: Справочник. — М: Издательский дом «Новое время», «Всё для Вас», 1993, С. 232—233 — ISBN 5-86564-033-X
  2. ↑ Указ Президента РСФСР «Об организации работы Правительства РСФСР в условиях экономической реформы». № 172 - Документ - Архив Егора Гайдара - база данных документов. gaidar-arc.ru. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивировано из оригинала 4 кылме 2016 ий.
  3. ↑ УКАЗ Президента РФ от 15.06.1992 № 633 «ОБ ИСПОЛНЯЮЩЕМ ОБЯЗАННОСТИ ПРЕДСЕДАТЕЛЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ». Тергыме кече: 25 сорла 2015. Архивировано из оригинала 4 ӱярня 2016 ий.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ельцин, Борис Николаевич. Президент России. Тергыме кече: 19 вӱдшор 2024.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ельцин Борис. История.РФ. Тергыме кече: 19 вӱдшор 2024.
  6. ↑ Московские могилы. Ельцина К.В. moscow-tombs.ru. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 5 теле 2019 ий.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Б. Минаев. Ельцин. — М.: Молодая гвардия, 2010. — (ЖЗЛ).
  8. ↑ 1 2 Ельцин, Борис (руш.). Lenta.ru. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 8 пеледыш 2019 ий.
  9. ↑ Ельцин Николай Игнатьевич (руш.). Бессмертный барак. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 8 теле 2019 ий.
  10. ↑ vvr2a. Ельцин Николай Игнатьевич (1906-1977) (руш.). Москва-Волга (6 ага 2017). Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 30 теле 2019 ий.
  11. ↑ Кем был отец Бориса Ельцына. Тергыме кече: 24 пургыж 2017. Архивировано из оригинала 24 пургыж 2017 ий.
  12. ↑ Кузнецов Г., Игнатьева И. Подаренную Ельциными квартиру Суховым придётся подождать // Вечерняя Казань. — 1999. — № 139 (1 сентября). — С. 1.
  13. ↑ Владимир Максимович Михайлюк. Не один пуд соли. Березники в судьбе России / Т. К. Бекетова, зам. главы администрации г. Березники. — М 69. — Пермь: "Пушка", 1997. — С. 193. — 368 с.
  14. ↑ 1 2 3 4 5 6 Б. Н. Ельцин. Исповедь на заданную тему. — М.: Советско-британская творческая ассоциация «Огонёк» — «Вариант», 1990.
  15. ↑

    Возможно, этот рассказ надо понимать как аллегорию. Уж слишком много странностей: трудно перепилить решетку, пока часовой обходит церковь, гранаты не хранятся с запалами, взорвавшаяся в руках граната отрывает не только два пальца, а кое-что ещё.

    — С. Г. Кара-Мурза «Советская цивилизация» (том II)
  16. ↑ Фотокопия собственноручно заполненной 8 апреля 1955 года автобиографии Ельцина опубликована на ненумерованой вклейке перед страницей 65: Ельцин Б. Н. Исповедь на заданную тему. — М.: Синдбад, 2015.
  17. ↑ Загадка фотографии Бориса Ельцина (руш.). Курган и курганцы (6 пеледыш 2018). Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 4 ага 2019 ий.
  18. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Ельцин, Борис Николаевич — ПЕРСОНА ТАСС. Тергыме кече: 22 пеледыш 2021. Архивлыме 13 ага 2021 ий.
  19. ↑ Владимир Прибыловский. Президент России Борис Ельцин. — Независимая газета, 04.07.1996
  20. ↑ * Г. Соколова. Как «уральский БАМ» стал самой популярной дорогой в области Архивысе копий 7 сорла 2021 гыч // Сетевое издание «Областная газета» (27 ноября 2018)
  21. ↑ Григорий Каёта, Анатолий Кириллов, За всё в ответе, <https://www.webcitation.org/67HP0FlTh?url=http://www.oblgazeta.ru/home.htm?st=4-1.sat>. Тергыме: 4 шорыкйол 2011. 
  22. ↑ Горбачев Михаил Сергеевич. Глава 12. Решающий шаг. Дело Ельцина // Жизнь и реформы. Книга 1. — М.: Новости, 1995. — 596,[1] с. — ISBN 5-7020-0953-3.
  23. ↑ Вадим Белоцерковский. Ельцин. Жизнь «над пропастью во лжи». Тергыме кече: 29 сорла 2007. Архивировано из оригинала 3 пургыж 2007 ий.
  24. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 23 мая 1989 года № 10487—XI. Тергыме кече: 3 вӱдшор 2017. Архивлыме 4 вӱдшор 2017 ий.
  25. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 23 мая 1989 года № 10487—XI. Тергыме кече: 3 вӱдшор 2017. Архивлыме 4 вӱдшор 2017 ий.
  26. ↑ Как американский супермаркет сделал Ельцина антисоветчиком Архивысе копий 27 вӱдшор 2017 гыч (отрывки из книги Александра Ольбика и помощника Ельцина Льва Суханова «Три года с Борисом Ельциным», вышла в 1992 году в Риге)
  27. ↑ Boris Yeltsin Visits Hopkins on His First Trip to the U.S. Архивысе копий 6 сорла 2011 гыч Yeltsin fuels reports of drunken behavior during press conference at the University.
  28. ↑ Постановление Верховного Совета Российской Федерации от 11 июня 1992 г. № 2981-I «О праздничном дне 12 июня». www.innovbusiness.ru. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивировано из оригинала 3 пеледыш 2011 ий.
  29. ↑ Известия, 8 августа 1990
  30. ↑ Загадочная история Бориса Ельцина (руш.). Mir24. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 29 шыжа 2019 ий.
  31. ↑ Союз можно было сохранить. Белая книга: Документы и факты о политике М. С. Горбачёва по реформированию и сохранению многонационального государства. М.: АПРЕЛЬ-85, 1995., c. 110—111
  32. ↑ Постановление СНД СССР от 24 декабря 1990 года № 1853-1 «О сохранении Союза ССР как обновлённой федерации равноправных суверенных республик» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1990. — № 52. — ст. 1158.
  33. ↑ О мерах по обеспечению проведения референдума СССР и референдума РСФСР 17 марта 1991 года. pravo.gov.ru. Тергыме кече: 19 сорла 2021. Архивлыме 19 сорла 2021 ий.
  34. ↑ Сообщение Центральной комиссии РСФСР по проведению референдумов Архивысе копий 19 сорла 2021 гыч // Российская газета. — 1991. — № 57 (103). — 26 марта.
  35. ↑ Сообщение Центральной комиссии РСФСР по проведению референдумов (Архивысе копий 8 шорыкйол 2012 гыч) // Известия. — 1991. — 26 марта.
  36. ↑ Постановление Съезда народных депутатов РСФСР от 5 апреля 1991 года «О перераспределении полномочий между высшими государственными органами РСФСР для осуществления антикризисных мер и выполнения решений Съездов народных депутатов РСФСР», пункт 3
  37. ↑ О Президенте РСФСР. pravo.gov.ru. Тергыме кече: 19 сорла 2021. Архивлыме 19 сорла 2021 ий.
  38. ↑ История должности президента России. Досье. ТАСС. Тергыме кече: 19 сорла 2021. Архивлыме 19 сорла 2021 ий.
  39. ↑ 13-е заседание V Съезда народных депутатов РСФСР. 28 октября 1991 года. Фонд Егора Гайдара. Тергыме кече: 19 сорла 2021. Архивлыме 19 сорла 2021 ий.
  40. ↑ Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 171 (руш.). Президент России. Тергыме кече: 19 сорла 2021. Архивлыме 19 сорла 2021 ий.
  41. ↑ Сообщение Центральной комиссии всероссийского референдума об итогах референдума, состоявшегося 25 апреля 1993 года // Российская газета. 1993. 6 мая
  42. ↑ Постановление Конституционного суда РФ по делу о конституционности части второй пункта 2 постановления Съезда народных депутатов РФ от 29 марта 1993 года «О всероссийском референдуме 25 апреля 1993 года, порядке подведения его итогов и механизме реализации результатов референдума». Информационно-правовая система «Законодательство России» (21 вӱдшор 1993). Архивлыме 5 пеледыш 2012 ий.
  43. ↑ Указы Президента Российской Федерации:
    • от 31 августа 1995 г. № 889 «О порядке передачи в залог акций, находящихся в федеральной собственности»,
    • от 30 сентября 1995 г. № 986 «О порядке принятия решений об управлении и распоряжении находящимися в федеральной собственности акциями»,
    • от 02 ноября 1995 г. № 1067 «О сроках реализации акций, находящихся в федеральной собственности и передаваемых в залог в 1995 году»,
    • от 07 декабря 1995 г. № 1230 «Вопросы передачи в 1995 году в залог акций, находящихся в федеральной собственности».
  44. ↑ 1 2 2.2.3. Необоснованное занижение цены продаваемых государственных активов, притворность конкурсов, низкая результативность продаж Архивысе копий 20 сорла 2021 гыч // Анализ процессов приватизации государственной собственности в Российской Федерации за период 1993—2003 годы (экспертно-аналитическое мероприятие) / Руководитель рабочей группы — председатель Счётной палаты Российской Федерации С. В. Степашин. — М.: Издательство «Олита», 2004.
  45. ↑ 1 2 Залоговые аукционы в России в ноябре-декабре 1995 года. ТАСС. Тергыме кече: 20 сорла 2021. Архивлыме 20 сорла 2021 ий.
  46. ↑ Кампания, собравшаяся на кухне (руш.). КоммерсантЪ (15 пургыж 2016). Тергыме кече: 19 сорла 2021. Архивлыме 7 сорла 2020 ий.
  47. ↑ «Ельцин не хотел идти на второй срок». Бывший глава АП Сергей Филатов о работе с Ельциным и об интригах в его окружении. Лента.ру (13 шыжа 2015). Тергыме кече: 3 сӱрем 2020. Архивлыме 25 пургыж 2021 ий.
  48. ↑ Дмитрий Горностаев. Паломничество Бориса Ельцина. ng.ru. Независимая газета (6 шорыкйол 2000). Тергыме кече: 4 ӱярня 2021. Архивлыме 18 ага 2021 ий.
  49. ↑ Ельцину тоже задержали пенсию. На девять лет. Газета «Коммерсантъ», № 59 (1944), 06.04.2000. Тергыме кече: 26 идым 2011. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.
  50. ↑ Президент России
  51. ↑ Ельцин представил свой "президентский марафон" (англ.). www.ng.ru. Тергыме кече: 8 сорла 2021. Архивлыме 10 пургыж 2022 ий.
  52. ↑ Благотворительный фонд Ельцина. Тергыме кече: 30 сӱрем 2020. Архивлыме 7 сорла 2020 ий.
  53. ↑ «Пик Ельцина» — вершина в горах Алатау. yeltsincenter.ru. Тергыме кече: 28 пургыж 2012. Архивлыме 27 ага 2012 ий.
  54. ↑ Указ Президента КР от 8 сентября 2004 года № 293 "О присвоении имени первого Президента Российской Федерации Б. Н. Ельцина Кыргызско-Российскому (Славянскому) университету". Министерство юстиции Киргизии. Тергыме кече: 8 сорла 2021. Архивлыме 8 сорла 2021 ий.
  55. ↑ В Баку прибыл Борис Ельцин, Day.Az, 2005-04-07, <https://web.archive.org/web/20171213082012/https://news.day.az/politics/23026.html>. Тергыме: 16 пеледыш 2017. 
  56. ↑ Азербайджанские каникулы Бориса Ельцина (англ.). www.ng.ru. Тергыме кече: 8 сорла 2021. Архивлыме 8 сорла 2021 ий.
  57. ↑ В Баку состоялась встреча И. Алиева и Б.Ельцина, Day.Az, 2005-04-08, <https://web.archive.org/web/20171213011412/https://news.day.az/politics/23045.html>. Тергыме: 16 пеледыш 2017. 
  58. ↑ ntv.ru. Ельцин приехал в гости к Алиеву (англ.). НТВ. Тергыме кече: 16 пеледыш 2017. Архивлыме 13 теле 2017 ий.
  59. ↑ Дмитрий Горностаев. Травма номер один. Коммерсантъ (8 идым 2005). Тергыме кече: 4 ӱярня 2021. Архивлыме 17 шорыкйол 2021 ий.
  60. ↑ 1 2 Ельцин вновь в Кремле (неопр.). trud.ru (2 пургыж 2006). Тергыме кече: 8 сорла 2021. Архивлыме 8 сорла 2021 ий.
  61. ↑ Борис Ельцин отметил своё 75-летие в Кремле (руш.). www.mk.ru. Тергыме кече: 8 сорла 2021. Архивлыме 8 сорла 2021 ий.
  62. ↑ Путин вручил кремлёвским воинам новое Боевое знамя. Тергыме кече: 15 ага 2016. Архивлыме 20 идым 2016 ий.
  63. ↑ Президент России Архивысе копий 13 ӱярня 2014 гыч
  64. ↑ 1 2 У первого президента не выдержало сердце // KP.RU. Тергыме кече: 4 вӱдшор 2014. Архивлыме 9 сӱрем 2014 ий.
  65. ↑ Последние прижизненные фотографии Бориса Ельцина. Тергыме кече: 20 пургыж 2016. Архивлыме 25 пургыж 2016 ий.
  66. ↑ Последнее паломничество Ельцина. Тергыме кече: 20 пургыж 2016. Архивлыме 25 пургыж 2016 ий.
  67. ↑ Названа причина смерти Бориса Ельцина Архивысе копий 28 ага 2007 гыч РИА «Новости», 23 апреля 2007
  68. ↑ Церковное сообщество удивлено тем, как отпевали первого российского президента. Агентство REGNUM. 25.04.2007. Тергыме кече: 30 сӱрем 2020. Архивлыме 25 пургыж 2021 ий.
  69. ↑ Россия Ельцина Архивысе копий 17 вӱдшор 2012 гыч // The Wall Street Journal, 24 апреля 2007, перевод на русский
  70. ↑ Разрушитель, а не строитель // The Guardian, 29 августа 2007
  71. ↑ Борис Ельцин Архивысе копий 9 идым 2016 гыч // The Washington Post, 24 апреля 2007,перевод на русский
  72. ↑ Председатель КНР Цзян Цзэминь пожелал Ельцину исполнения 10 тысяч желаний Архивысе копий 7 ӱярня 2014 гыч 02.02.2001
  73. ↑ Одна из улиц Екатеринбурга названа в честь Бориса Ельцина (видео). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2008. Архивлыме 27 вӱдшор 2008 ий.
  74. ↑ Взгляд. Тергыме кече: 30 сӱрем 2020. Архивлыме 29 сӱрем 2020 ий.
  75. ↑ В родном селе Бориса Ельцина открыли мемориальную доску. РИА Новости (24 вӱдшор 2008). Тергыме кече: 3 идым 2010. Архивлыме 22 сорла 2011 ий.
  76. ↑ Дмитрий Медведев возложил цветы к памятнику Борису Ельцину, 2011-02-01, <https://web.archive.org/web/20110204122838/http://www.e1.ru/news/spool/news_id-343356.html>. Тергыме: 1 пургыж 2011. 
  77. ↑ Барельеф первому президенту РФ Борису Ельцину открыт в Таллине. РИА "Новости" (22 сорла 2013). Тергыме кече: 25 сорла 2013. Архивлыме 25 сорла 2013 ий.
  78. ↑ 25 ноября в Екатеринбурге открылся Президентский центр Бориса Ельцина. Тергыме кече: 30 сӱрем 2020. Архивлыме 14 вӱдшор 2016 ий.
  79. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 12 июня 2001 года № 696 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Ельцина Б. Н.» Архивысе копий 23 шыжа 2007 гыч
  80. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Сушков А. В., Разинков С. Л. Руководители Свердловской области: первые секретари Свердловского обкома ВКП(б) — КПСС и председатели облисполкома. 1934—1991: Биографический справочник. — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2003. — ISBN 5-7851-0455-5
  81. ↑ Борис Ельцин награждён медалью «В память 1000-летия Казани» Архивысе копий 30 кылме 2020 гыч // REGNUM, 23 июня 2006.
  82. ↑ 1 2 Борис Николаевич Ельцин. Тергыме кече: 22 пеледыш 2021. Архивлыме 24 пеледыш 2021 ий.
  83. ↑ Указ Президента Республики Беларусь от 31 декабря 1999 г № 785 «О награждении Б. Н. Ельцина орденом Франциска Скорины». Тергыме кече: 24 вӱдшор 2007. Архивировано из оригинала 27 идым 2007 ий.
  84. ↑ Новодевичье кладбище готовили к церемонии всю ночь | Статьи | Известия. Тергыме кече: 22 пеледыш 2021. Архивлыме 24 пеледыш 2021 ий.
  85. ↑ Кучма наградил Ельцина орденом. // Восточно-Сибирская правда. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивировано из оригинала 28 идым 2007 ий.
  86. ↑ Информация о награждении на официальном сайте Президента Италии Архивысе копий 10 ага 2022 гыч (итал.)
  87. ↑ Визит Бориса Ельцина в Латвию Архивысе копий 27 идым 2007 гыч 22 августа 2006
  88. ↑ Не прошло и 2000 лет. // Коммерсантъ (18 шорыкйол 2000). Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 8 теле 2019 ий.
  89. ↑ Medal of Bethlehem, 2000 Архивысе копий 27 пургыж 2021 гыч (англ.)
  90. ↑ Новодевичье кладбище готовили к церемонии всю ночь. // Известия. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 4 идым 2012 ий.
  91. ↑ 160 обладателей ордена Почётного легиона. // Российская газета. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 8 теле 2019 ий.
  92. ↑ Информация на официальном сайте Президента Литвы (лит.) (23 шорыкйол 2009). — Декрет от 9 января 1992 года № I-2193. Тергыме кече: 28 ӱярня 2021. Архивировано из оригинала 24 шорыкйол 2015 ий.
  93. ↑ Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 18 октября 2001 года № 537 «О награждении орденом „За личное мужество“ гражданина Российской Федерации Ельцина Б. Н.»
  94. ↑ Биография. Борис Николаевич Ельцин. Президент России (1991—1999) — Новости — Ельцин Центр. Тергыме кече: 22 пеледыш 2021. Архивлыме 13 сӱрем 2021 ий.
  95. ↑ Олимпийские награды. Государственная символика. statesymbol.ru. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 8 теле 2019 ий.
  96. ↑ Биография Бориса Николаевича Ельцина — РИА Новости, 20.04.2012. Тергыме кече: 22 пеледыш 2021. Архивлыме 19 теле 2021 ий.
  97. ↑ Алексий Второй вручил Ельцину Орден Дмитрия Донского. // РИА Новости (1 пургыж 2006). Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 8 теле 2019 ий.
  98. ↑ Ельцин получил награду на Святой земле. // Lenta.ru (6 шорыкйол 2000). Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивировано из оригинала 17 кылме 2007 ий.
  99. ↑ Почётные члены РААСН
  100. ↑ Присвоено указом Губернатора Свердловской области (А. С. Мишарина) № 68-УГ от 29 января 2010 года. Знак вручён в тот же день Наине Иосифовне Ельциной.
  101. ↑ Борис Ельцин посмертно удостоен звания «Почётный гражданин Свердловской области». // Новости Екатеринбурга (29 шорыкйол 2010). Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 8 теле 2019 ий.
  102. ↑ Борис Ельцин стал Почётным гражданином Казани Архивысе копий 16 шорыкйол 2008 гыч
  103. ↑ Борис Ельцин стал почётным гражданином Самарской области. // ВолгаИнформ. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивировано из оригинала 28 идым 2007 ий.
  104. ↑ Почётные граждане г. Еревана. // Официальный сайт Еревана. Тергыме кече: 7 теле 2010. Архивлыме 22 сорла 2011 ий.
  105. ↑ Глянец. // Rambler. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 1 пеледыш 2010 ий.
  106. ↑ С подачи президента Архивысе копий 24 пеледыш 2021 гыч журнал «Огонёк» № 29 от 23.07.2006, стр. 29
  107. ↑ Команда, в которой играл Ельцин, стала призёром чемпионата страны. Но Ельцину медаль не дали Архивысе копий 24 пеледыш 2021 гыч Областная газета. 4 сентября 2015
  108. ↑ Наина Ельцина представила книгу мемуаров в день рождения супруга — РИА Новости, 01.02.2017. Тергыме кече: 22 пеледыш 2021. Архивлыме 24 пеледыш 2021 ий.
  109. ↑ У кого ещё есть краповый берет. // Интерфакс. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 21 сорла 2019 ий.
  110. ↑ Книги, посвящённые деятельности Б.Н.Ельцина | Уральский Центр Бориса Николаевича Ельцина. ural-yeltsin.ru. Тергыме кече: 8 теле 2019. Архивлыме 22 ӱярня 2019 ий.
  111. ↑ Ельцин Б. Н. Президентский марафон. — М.: АСТ, 2000. — ISBN 5-17-003500-4.
  112. ↑ Двойник Ельцина выразил соболезнования. Тергыме кече: 1 кылме 2015. Архивлыме 28 шорыкйол 2016 ий.
  113. ↑ Пример интонации. sokurov.spb.ru. Тергыме кече: 28 пургыж 2023.
  114. ↑ Дни Александра Сокурова. «Пример интонации»​ (руш.). Ельцин Центр. Тергыме кече: 28 пургыж 2023.
  115. ↑ Фильм телекомпании НТВ «Президент всея Руси» | Ельцин Центр. Тергыме кече: 22 пеледыш 2021. Архивлыме 24 пеледыш 2021 ий.
  116. ↑ «Б. Н.» Тергыме кече: 26 пургыж 2020. Архивлыме 26 пургыж 2020 ий.
  117. ↑ «Борис Ельцин. Прощание с эпохой» | Ельцин Центр. Тергыме кече: 22 пеледыш 2021. Архивлыме 24 пеледыш 2021 ий.
  118. ↑ «Борис Ельцин. Отступать нельзя». Документальный фильм. Тергыме кече: 18 идым 2021. Архивлыме 10 пургыж 2022 ий.
  119. ↑ «Никак вы, *****, не научитесь!»: Всеволод Кузнецов озвучил Ельцина и сортир в российской адвенчуре «Кужлевка», 2022-11-29, <https://dtf.ru/games/1474175-nikak-vy-ne-nauchites-vsevolod-kuznecov-ozvuchil-elcina-i-sortir-v-rossiyskoy-advenchure-kuzhlevka>. 

Литератур

Рушла
На английском языке
  • Yeltsin, Boris. Against the Grain. London: Jonathan Cape, 1990.
  • Yeltsin, Boris. The Struggle for Russia. New York: Times Books, 1994.
  • Shevtsova, Lilia. Yeltsin’s Russia: Myths and Reality. Washington: Carnegie Endowment for International Peace, 1999.
  • Уильям Бёрнс. Невидимая сила. Как работает американская дипломатия = William J. Burns. The Back Channel: A Memoir of American Diplomacy and the Case for Its Renewal. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — ISBN 978-5-9614-2828-5.
  • . — ISBN 0-295-98637-9..
  • Aron, Leon. Boris Yeltsin: A Revolutionary Life. — London : HarperCollins, 2000. — ISBN 978-0002559225.
  • Barnes, A. «Property, Power, and the Presidency: Ownership Policy Reform and Russian Executive-Legislative Relations, 1990—1999» Communist and Post-Communist Politics 34#1 (2001) : 39-61.
  • Biryukov, N., & S. Sergeyev. Russian Politics in Transition: Institutional Conflict in a Nascent Democracy (Ashgate, 1997).
  • Breslauer, George W. Gorbachev and Yeltsin as leaders (Cambridge UP, 2002).
  • Brown, Archie, and Lilia Shevtsova, eds. Gorbachev, Yeltsin, and Putin: political leadership in Russia’s transition (Carnegie Endowment, 2013) excerpt.
  • Colton, Timothy J. Yeltsin: A Life. — New York : Basic Books, 2008. — ISBN 978-0-465-01271-8.
  • Depoy, Erik. «Boris Yeltsin and the 1996 Russian presidential election.» Presidential Studies Quarterly 26.4 (1996): 1140—1164. online Архивысе копий 2 ага 2021 гыч
  • Doder, Dusko. Gorbachev: Heretic in the Kremlin / Dusko Doder, Louise Branson. — London : Futura, 1990. — ISBN 978-0708849408.
  • Evans, Alfred B. (1994). “Yel'tsin and Russian Nationalism”. The Soviet and Post-Soviet Review. 21 (1): 29—43. DOI:10.1163/187633294X00089.
  • Gill, Graeme. «The Yeltsin Era.» in Routledge Handbook of Russian Politics and Society (Routledge, 2015) pp 3-12.
  • Mason, David S., and Svetlana Sidorenko-Stephenson. «Public opinion and the 1996 elections in Russia: Nostalgic and statist, yet pro-market and pro-Yeltsin.» Slavic Review 56.4 (1997): 698—717 online Архивысе копий 2 ага 2021 гыч.
  • O’Brien, Thomas A. «The role of the transitional leader: A comparative analysis of Adolfo Suárez and Boris Yeltsin.» Leadership 3.4 (2007): 419—432 online Архивысе копий 2 ага 2021 гыч; compares Suárez of Spain.
  • Rivera, David W., and Sharon Werning Rivera. «Yeltsin, Putin, and Clinton: presidential leadership and Russian democratization in comparative perspective.» Perspectives on Politics (2009): 591—610 online Архивысе копий 2 ага 2021 гыч.
  • Shevt͡sova, Lilii͡a. Russia lost in transition: the Yeltsin and Putin legacies (Carnegie Endowment, 2007).
  • Skinner, Kiron, et al. The Strategy of Campaigning: Lessons from Ronald Reagan and Boris Yeltsin (U of Michigan Press, 2010).
Французла
  • Lilly Marcou, Les Héritiers, Paris, Flammarion-Pygmallion, 2003.
  • Au cœur du pouvoir russe. — Paris : La Découverte, 2014. — ISBN 978-2-7071-8325-5..
На немецком языке
  • Aufzeichnungen eines Unbequemen, aus dem Russischen von Annelore Nitschke. Droemer Knaur, München 1990, ISBN 3-426-26467-6.
  • Die Alternative. Demokratie statt Diktatur. Mit weiteren Beiträgen von Ruslan Chasbulatow, Grigori Jawlinski und Viktor Jaroschenko (mit der Rede Jelzins «An die Bürger Rußlands» vom 19. August 1991), Goldmann, München 1991.
  • Auf des Messers Schneide. Tagebuch des Präsidenten. Siedler, Berlin 1994, ISBN 3-88680-520-4.
  • Mitternachtstagebuch. Meine Jahre im Kreml. Propyläen, Berlin / München 2000, ISBN 978-3-5490-7120-5.
  • Barbara Kerneck-Samson: Boris Jelzin — Ein Porträt. Heyne, München 1991, ISBN 3-453-04451-7.
  • John Morrison: Boris Jelzin — Retter der Freiheit. Ullstein, Berlin 1991, ISBN 3-550-07510-3.
  • Wladimir I. Solowjow; Elena Klepikowa: Der Präsident. Boris Jelzin — Eine politische Biographie. Rowohlt, Berlin 1992, ISBN 3-87134-043-X.
  • Wolfgang Strauß: Drei Tage, die die Welt erschütterten. Vom Untergang des sowjetischen Multikulturalismus — Boris Jelzin und die russische Augustrevolution. Gesamtdeutscher Verlag, Wesseling 1992, ISBN 3-928415-04-2.
  • Oleg M. Popzow: Boris Jelzin. Der Präsident, der nicht zum Zaren wurde — Russland und der Kreml 1991—1995. Edition Q, Berlin 1995, ISBN 3-86124-226-5.
  • Ljew Suchanow: Drei Jahre mit Jelzin: Aufzeichnungen des engsten Mitarbeiters. Coppenrath, Münster 1995, ISBN 3-8157-1295-5.
  • Heiko Pleines: Wirtschaftseliten und Politik im Russland der Jelzin-Ära (1994—1999). LIT, Münster 2003, ISBN 978-3-8258-6561-0.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ельцин,_Борис_Николаевич&oldid=1231849" гыч налме