А. С. Пушкинлан чапкӱ (Йошкар-Ола)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Чапкӱ
А. С. Пушкинлан чапкӱ
Йошкар-Олаште А. С. Пушкинлан чапкӱ
Йошкар-Олаште А. С. Пушкинлан чапкӱ
56°38′05″ с. ш. 47°53′00″ в. д.GЯO
Эл
Ола Йошкар-Ола,
Пушкин лӱмеш сквер
Скульптор Дюжев Б. И.[1]
Архитектор Таран В. М.[1]
Негызлалтын 1980
Чоҥымо дате 1980 ий
Статус Объект культурного наследия народов РФ - регион кӱкшытан (Марий Эл) Россий калыкын тӱвыра югыпого объектше - регион кӱкшытан. Рег. № 121710838580005 (ЕГРОКН). Объект № 1200000237 (БД Викигида)
Кӱкшыт 458 см (тушеч: 185 см — скульптур; 227 см — постамент; 46 см — стилобат)[1][2]
Материал той (скульптур);
гранит (постамент, стилобатын ончыл могыржо)[1][2]
Состояний сай
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

А. С. Пушкинлан чапкӱ – руш поэт, драматург да прозаик Александр Сергеевич Пушкинлан чапкӱ. Йошкар-Олаште, Пушкин лӱмеш скверыште верланен[3]. 1980 ий 5 июльышто почылтын[4]. Россий Федерацийын кундем ыҥан тӱвыра поянлыкын погыжо, кугыжаныш аралымаште улеш[1].

Чоҥымо историй

Йошкар-Олаште А. С. Пушкинлан чапкӱм шогалтыме тыгаяк ик лӱман урем ден садым ыштыме историй дене кылдалтын. Кызытсе Пушкин урем эше XIX курым тӱҥалтыштак негызлалтын да калыкыште Рошто изурем семын палыме лийын. XX курым тӱҥалтыште Рошто изуремым Пушкин уремыш савыреныт. Тудо жапыште урем Изи Какшан эҥер деч тӱҥалын, Новопокровский урем марте (кызыт – Советский урем) шуйнен. 1930—1940-ше ийлаште олан у планлыме кышкаржым чолган чоҥеныт, Пушкин уремым Палантай урем марте шуэныт, а 1940-ше ийла мучаште ты уремлан Пушкин лӱмым пуэныт. 1950-ше ийла тӱҥалтыште Пушкин уремым Ворошилов урем марте (кызыт – Машиностроитель урем) шуяш темлыме, но тиде шонымаш деч кораҥыныт – урем Первомайский урем марте гына шуйнен, а Пушкин урем мучаште илыме пӧртым (Пушкин урем, 44 пӧрт, 1963 ийыште илаш пуреныт) да скверым чоҥаш палемденыт[2].

Пушкин лӱмеш сквер проектым ямдылаш архитектор Илья Семёнович Аввакумовлан ӱшаненыт. Архитекторын шонымыж почеш, сквер покшелне А. С. Пушкинлан чапкӱ лийшаш улмаш, но чапкӱ олмеш 1966 ийыште скверыште скульптор В. И. Ивановын, скульптор Екатерина Фёдоровна Белашован проектше почеш ыштыме, бетон бюстым шогалтеныт[прим. 1][2].

Варажым, бюст начар лиймылан кӧра, Йошкар-Ола горисполкомын темлымыж почеш, бюстым тичмашнек чапкӱш вашталташ шонен пыштеныт[2]. Тидын деч ончыч, Йошкар-Ола горисполкомын председательже Евгений Иванович Зотов Звёздный олаште лийын, тушто тудо Моско скульптор Борис Иванович Дюжевын ыштыме Ю. А. Гагаринын бюстшым ужын, тудлан ты паша тунар келшен, эсогыл А. С. Пушкинлан у чапкӱм Б. И. Дюжевлан ышташ темлаш пунчалыныт. Тиде пунчалын лекме амалже: тудо жапыште Марий АССР скульптор-влакын той гыч чапкӱм велаш шке йӧнышт лийын огыл, тыгак у скульптурым шогалташ йӧным пуышо кутырен келшымаш паша неле процедур дене кылдалтын[5].

Тунамак, скульптор Б. И. Дюжевын А. С. Пушкинлан пӧлеклыме ямде интерьер скульптур лийын – 1977 ийыште Парижыште Калык-влак кокласе книга ончерыште совет экспозицийым сылнештараш ыштыме Пушкинын мрамор чапкӱжын копийже, тыгак чыла кӱлеш разрешеният лийын[5]. Тылеч посна, 1979 ийыште Липецк кундемысе Елец олаште тыгай скульптурым шогалтыме лийын[6]. Йошкар-Олалан скульптор велыме формым ыштен да ямде той чапкӱм велын, тудым Пушкин лӱмеш скверыште шогалтеныт[7], чапкӱлан тичмаш гранит постаментлан заказым Карелийыште ыштеныт[5].

Чапкӱм 1980 ий 5 июньышто, поэтын шочмо кечыже вашеш шогалтеныт да лач ик тылзе гыч, 1980 ий 5 июльышто[4], Марий АССР-ыште эртаралтше совет сылнымут кечын, пайремлын почыныт[2][1][8].

Сӱретлымаш

Александр Сергеевич Пушкинлан чапкӱ куатле классикын пӱтынь кап сынжым ончыкта. Пурла кидше дене тудо ионий ордерын каннелироватлыме колонныш эҥертен, шола кидшым ӧрдыжкӧ виктарен, вуйжо изиш кумык лийын, пуйто тудо шке почеламутшым лудеш але у возымыж нерген шонкала[1][2].

Чапкӱн сынже

А. С. Пушкинлан той скульптур тичмаш гранит кӱ ӱмбалне (постамент) улеш, тудыжо кӱ тошкалтышан стилобатыште верлана. Постаментын кӱшыл ужашыштыже той гыч велыме буква дене А. С. Пушкин манын возымо[1][2].

Постамент да стилобат дене пырля чапкӱн тичмаш кӱкшытшӧ – 458 см. А. С. Пушкин скульптурын кӱкшытшӧ – 185 см, постаментын кӱкшытшӧ – 227 см. Постамент шотеш шымартарыме тичмаш гранитым кучылтмо, тудын планлыме кугытшо 91 x 91 см. Постаментым кок тошкалтышан стилобатыш шогалтыме, тудым полироватлыме гранит плита дене петырыме, кӱкшытшӧ 46 см да планлыме кугытшо 292 x 304 см (кӱшылжӧ) да 509 x 505 см (ӱлныжӧ). Монолит кӱртньыбетон фундамент, стилобатын габаритлаштыже ростверк (негызын кӱшыл ужашыже)[1][2].

Чапкӱ сквер кӧргыштӧ, шуко пачашан илыме пӧрт пелен, йолгорно ушнымо верыште, верлана да Пушкин уремым мучашла, тиде чапкӱм кумдан ончаш йӧным пуа. Чапкӱ йырысе кумдыкым сӧрастарен йӧнандарыме, пеледыш йыраҥым ыштыме, кӱкшӧ пушеҥге ден вондерым шындыме[2].

А. С. Пушкин скульптурын изи улмыжо тыге умылтаралтеш: чапкӱ А. С. Пушкинын интерьер скульптурын копийже улеш, тудо мер калык погынымо кумдыкышто огыл, а оралте кӧргыштӧ шогалташ ышталтын[7]. Южо специалист скульптурын кугытшо садын ден йыр улшо оралтылан кугыт-кумдыкыштлан келшен толдымыжым палемдат[4].

Аралыме статус

Россий Федерацийын кундемысе ыҥан тӱвыра поянлыкын погыжо, кугыжаныш аралымаште улеш[1].

Умылтарымаш

  1. ↑ Е. Ф. Белашован проектше почеш ыштыме В. И. Ивановын 1966 ийыште шогалтыме бюстшо таче марте аралалт кодын огыл.

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Приказ Министерства культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл от 07.02.2020 № 61 "Об утверждении предмета охраны объекта культурного наследия (памятника истории и культуры) народов Российской Федерации регионального значения «Памятник-бюст А. С. Пушкину. Скульптор Е. Ф. Белашова» Архивысе копий 11 шорыкйол 2022 гыч.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Памятник Пушкину А. С. Архив культурного наследия — 1200000237. Тергыме кече: 31 ага 2020. Архивлыме 9 пургыж 2020 ий.
  3. ↑ Объект культурного наследия № 1200000237 // Реестр объектов культурного наследия Викигида. Дата обращения: 2013-01-16.
  4. ↑ 1 2 3 Пушкин: святая связь времен (руш.). Управление общественных связей и информации Главы Республики Марий Эл (27 шорыкйол 2011). Тергыме кече: 16 шорыкйол 2013. Архивлыме 29 шорыкйол 2013 ий.
  5. ↑ 1 2 3 У нас с Парижем один памятник Пушкину. Газета «Марийская правда» (6 вӱдшор 2009). Тергыме кече: 1 пеледыш 2020. Архивлыме 15 кылме 2017 ий.
  6. ↑ ПАМЯТНИК ПУШКИНУ А. С. (руш.). Литературная карта Липецкой области: проект Липецкой областной универсальной научной библиотеки. Тергыме кече: 21 шорыкйол 2023.
  7. ↑ 1 2 Архитектор Анатолий Галицкий. О жизни и о деле. Встреча с Мастером #1 (руш.). Блог Константина и Евгении Карповых «Мысли» (3 ага 2018). Тергыме кече: 15 ага 2020. Архивлыме 16 идым 2019 ий.
  8. ↑ Памятник А.С. Пушкину (руш.). Министерство культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл. Тергыме кече: 26 шорыкйол 2013. Архивлыме 29 шорыкйол 2013 ий.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=А._С._Пушкинлан_чапкӱ_(Йошкар-Ола)&oldid=1231993" гыч налме