Ленинлан чапкӱ (Йошкар-Ола)
| Чапкӱ | |
| В. И. Ленинлан чапкӱ | |
|---|---|
 | |
| 56°37′52″ с. ш. 47°53′25″ в. д.GЯO | |
| Эл |
 Россий |
| Ола |
Йошкар-Ола, Ленин лӱмеш площадь |
| Скульптор | М. Г. Манизер |
| Архитектор | И. Е. Рожин |
| Негызлалтын | 1966 |
| Чоҥымо дате | 1966 ий |
| Статус |
 Россий калыкын тӱвыра югыпого объектше - регион кӱкшытан. Рег. № 121510298140005 (ЕГРОКН). Объект № 1200000236 (БД Викигида) |
| Кӱкшыт | 965 см (тышеч: 450 см — скульптур; 437 см — постамент; 78 см — стилобат) |
| Материал |
той (скульптур, стела); гранит (постамент, стилобат) |
| Состояний | сай |
 |
|
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Ленинлан чапкӱ — россий да совет политик, кугыжаныш пашаеҥ, СССР-ым шочыктышо Владимир Ильич Ленинлан чапкӱ. Тудо Йошкар-Олаште, Ленин лӱмеш площадьыште, верланен. 1966 ий 6 ноябрьыште почмо[1]. Кундем ыҥан историй чапкӱ, кугыжаныш аралымаште улеш[2].
Чоҥымо историй
Йошкар-Олан рӱдӧ кумдыкыштыжо Ленинлан чапкӱм шогалтыме нерген пунчалым Марий КПСС областной комитет ден Марий АССР Министр-влак Каҥашын 1960 ий 29 августысо 515-ше №-ан пунчалже дене пеҥгыдемдыме.
1966 ийыште СССР Министр-влак Каҥашын пунчалже разрешенийым чоҥаш пуэн. Чапкӱн проектшым ыштыше да чоҥышо озаже Йошкар-Ола горисполкомын Капитал чоҥымашын управленийже лийын. Проектым илышыш шыҥдараш ола бюджет гыч окса ойыралтын[2].
Чапкӱм 1966 ий 6 ноябрьыште почыныт[1], тудым Кугу Октябрь социалист революцийлан 49 ий да Марий автономийым ыштымылан 46 ий темме дене кылденыт. Чапкӱм эксплуатацийыш налме нерген актым Марий АССР Министр-влак Каҥашын 1966 ий 12 ноябрьысе 613-шо №-ан пунчалже дене пеҥгыдемдыме. Чапкӱм шогалтыме амал дене рӱдӧ площадь Ленин площадь лӱмым налын, а ты площадь гоч шуйналтше Институт урем – Ленин проспектыш савырнен[1][2].
Шонымо почеш, Йошкар-Олан тӱҥ площадьыштыже чапкӱм шогалтымаш олаште ондак чоҥалтше кугу-кумда сӱретше (композицийже) ик эн тӱҥ верым налын да олан чоншӱлыш поянлыкше (достопримечательность) семын палемдалтын. Чапкӱм эн сайын Ленин проспект могыр гыч да Гагарин проспект гыч площадь могырышко кайыме годым ужаш йӧнан.
Чапкӱн авторжо-влак – скульптор Матвей Генрихович Манизер ден архитектор Игорь Евгеньевич Рожин. Чапкӱм «Монументскульптура» Ленинград заводын художественно-производственный мастерскойыштыжо ыштыме[1], чоҥымо-сылнештарыме паша Марий стройтрестын вийже дене ышталтын. Проектым илышыш шыҥдарыме пашам эскераш РСФСР-ын сулло архитекторжо, тудо жапыште Йошкар-Олан тӱҥ архитекторжо П. А. Самсоновлан ӱшаныме[2]. Тиде пашалан чапкӱм ыштыше-влак да «Монументскульптура» заводын пашаче ешыже Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чапкагазше дене суапландаралтыныт[1].
Чапкӱн сынже
Чапкӱ ик капан скульптур композицийым ончыкта: кугу негызкӱ (постамент) ӱмбалне – той гыч ыштыме тичмаш кап кӱкшытан Владимир Ильич Ленин. Айдемын могай улмыжым чием гочат ончыктымо: пальто, йолашан костюм, жилетке, тувыр, галстук, вуйыштыжо картуз. В. И. Лениным рыҥ капаным, тыматле койышаным ончыктымо: ончыко торашке онча, шола кидше – пальто кӱсеныште, пурлаже – лушкыдын мушкындыш чумыргышо, пурла кидысе кугу парняжым йолаш кӱсенышкыже чыкен, пальтожо лош почылтшо. В. И. Ленинын капше пӱтынек ончыко лийын, тиде ончышо еҥлан капын тарванымыжым шижаш полша[2].
Чапкӱн ойыртемалтше палыже
Чапкӱн постамент да стилобат дене пырля пӱтынь кӱкшытшӧ – 965 см. В. И. Ленинын той скульптуржын кӱкшытшӧ – 450 см, постаментын кӱкшытшӧ – 437 см. Постаментыш тыгак 122 сантиметран рельеф композициян той стелым шогалтыме: сорла, чӧгыт, шурно кылта, шандал ден пӱян оравам ончыктымо. Постаментым тыглай огыл кугу планировко сынан стилобатыш (ешартыш негызыш) шогалтыме, тудо чапкӱ деке кӱзымӧ тошкалтыш семын келыштаралтын, ты кумдык чапкӱ воктеке пеледышым пышташ йӧным ышта. Стилобатын кӱкшытшӧ – 78 см, кумдыкшо 854 x 755 см. Постаментыште той буква дене Ленин манын возымо. Постамент ден стилобатым йошкар шымартарыме (шлифоватлыме) гранит гыч ыштыме[2].
Аралыме статус
Россий Федерацийысе калык-влакын тӱвыра поянлык погышт (эртык да тӱвыра памятник) кундемысе ыҥан историй чапкӱ, тудым кугыжаныш арала.
Эн ончым чапкӱм РСФСР Министр-влак Каҥашын 1974 ий 4 декабрьысе 624-ше №-ан «РСФСР Министр Каҥашын 1960 ий 30 августын 1327 №-ан пунчалжым ешарыме да южо вере вашталтыме нерген „РСФСР-ыште тӱвыра чапкӱм аралыме пашам умбакыже саемдыме нерген“» пунчалже дене, сымыктыш чапкӱ семын, аралаш налыныт.
Россий Федераций Президентын 1997 ий 5 майысе 452-шо №-ан «Федерал (пӱтыньроссийысе) ыҥан историй да тӱвыра поянлык пого-влакын кышкарыштым рашемдыме нерген» кӱштыкшӧ почеш В. И. Ленинлан чапкӱм федерал ыҥан историй да тӱвыра пого радам гыч кораҥдыме да верысе ыҥан историй да тӱвыра чапкӱ радамыш пурташ ойым ыштыме.
Кызыт чапкӱ 2007 ий 27 июньысо 162-шо №-ан «Марий Эл Республикын тӱвыра поянлык погыжо-влакым (историй да тӱвыра чапкӱ-влакын) аралыме нерген» Марий Эл Республикын Виктержын пунчалже дене келшышын Республикын тӱвыра поянлык погыжо семын кугыжаныш аралымаште улеш[3].
Палемдымаш
- ↑ 1 2 3 4 5 Памятник В.И. Ленину. Министерство культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл. Тергыме кече: 16 пургыж 2013. Архивлыме 1 ага 2014 ий.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Объект культурного наследия № 1200000236 // Реестр объектов культурного наследия Викигида. Дата обращения: 2013-01-26.
- ↑ Постановление Правительства Республики Марий Эл «О мерах по обеспечению сохранности объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) Республики Марий Эл» № 162 от 27.06.2007. Единый государственный реестр объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов Российской Федерации. Тергыме кече: 30 пеледыш 2018. Архивлыме 30 пеледыш 2018 ий.
