Сарзылык суаплан медаль

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
«Сарзылык суаплан» медаль
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл  СССР
Тип медаль
Кӧлан пуалтеш Совет Армийын, Сарзе-Теҥыз Флотын, погран да кӧргӧ войска-влакын сарзыеҥже-влаклан
Статус огеш кучыкталт
Статистике
Ыштыме кече 1938 ий 17 шыжа
Пытартыш суапландарымаш 1995 ий 1 шорыкйол
Суапландарыме чот 5 210 078
Черет
Кугурак награде Ушаков медаль (СССР)
Изирак награде Нахимов медаль
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

«Сарзылык суаплан» медаль — СССР кугыжаныш награде, ик эн тӱҥалтыш совет медаль-влак кокла гыч иктыже, 1938 ийыште тӧнежлыме.

Шке илышыштлан лӱдыкшӧ лийын гынат, Совет кугыжанышын тушманже-влак ваштареш кредалмаште подвигым ыштыше РККА-н сарзыслужышыжо-влаклан, тыгак граждан-влаклан кучыкталтын[1].

Награде ший гыч ышталтын да йошкар эмаль дене тӧрлалтын. Чурий велыштыже «СССР» манме текст верланен, покшелныже — «Сарзылык суаплан» возымо, а ӱлыл ужашыже ыреслалтше винтовко ден кердын рельефан сӱретышт дене ешаралтын. Тупынь велже яклака лийын да возымаш лийын огыл.

Медальын авторжо художник С. И. Дмитриев лийын. Икымше суапландарымаш 1938 ий 19 октябрьыште эртен[2].

Историй

Медаль СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «„Сарзылык суаплан“ медальым тӧнежлыме нерген» 17.10.1938 деч Указше дене тӧнежлалтын. Медаль нерген Положенийыште ойлалтеш: «„Сарзылык суаплан“ медаль дене Пашазе-Кресаньык Йошкар Армийын, Сарзе-Теҥыз Флотын да чек пеленысе аралтыш сарзывийын рядовой, командоватлыше да начальстве составше гыч сарзыслужышо-влак, тыгак Пашазе-Кресаньык Йошкар Армий, Сарзе-Теҥыз Флот да чек пеленысе аралтыш сарзывийын радамыштышт шогыдымо еҥ-влак, кӧмыт Совет кугыжанышын тушманже-влак ваштареш кучедалмаште шке илышыштлан лӱдыкшӧ дене кылдалтше моштен шуктымо, инициативан да лӱддымӧ пашашт-влак дене фронтышто сӧйлык пашан сеҥымашыжлан полшеныт».

Ойыртемалтше еҥ-влаклан медаль кучыкталтын:

  • сарзе частьын, подразделенийын сӧйлык задачыштым кредалмаште сеҥымаш дене шукташ полшышо моштен ыштыме, инициативан да лӱддымӧ пашалан;
  • СССР-ын кугыжаныш чекшым аралыме годым патырлыкым ончыктымылан;
  • действительный сарзе службым эртыме жапыште сӧйлык да политике ямдылалтмаште, сӧйлык у техникым тунеммаште да сарзе часть-влак ден нунын подразделенийыштын кӱкшӧ сӧйлык ямдылалтмашыштым кучен шогымылан да моло суаплан;
  • немыч захватчик-влак ваштареш кредалме фронтышто командованийын сӧйлык заданийжым чаплын шуктымылан.

Медальым кондыштарыме правил, тасман тӱсшӧ да тудым наградылык колодкышто вераҥдымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «СССР-ын орденже ден медальже-влакын образецыштым да орден ден медаль-влакын тасмашт нерген каласкален возымашым да орден, медаль, орденлык тасма-влакым да ойыртемыш знак-влакым кондыштарыме Правил-влакым пеҥгыдемдыме нерген» 1943 ий 19 июньысо Указше дене пеҥгыдемдалтын[3].

1944 ий 4 июнь гыч 1957 ий 14 сентябрь марте «Сарзылык суаплан» медаль тыгак Йошкар Армий, Сарзе-Теҥыз флот, элгӧргӧ паша ден кугыжаныш лӱдыкшыдымылык орган-влак радамыште лу ий службым эртымылан кучыктеныт[4].

Икымше суапландарымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1938 ий 19 октябрьысе Указше дене лийын («Совет Ушемын аралалтме куатшым пеҥгыдемдыме шотышто правительствын лӱмын пуымо заданийжым чаплын шуктымылан да Пашазе-Кресаньык Йошкар Армийын да НКВД сарзывийын соединенийыштын, подразделенийыштын да частьыштын сӧйлык, политике да технике шотышто ямдылалтмаште чапле сеҥымаш ден лектышлан»), тудын почеш медальым 168 сарзыслужышо сулен налын[5]. 1 №-ан медаль Л. П. Василевскийлан кучыкталтын, тудо СССР НКВД-ын Йотэл (разведкым шуктышо) разведке-диверсий тӱшка дене Испанийыште граждан сарыште лийын.

Хасан ер кундемым аралымаште сӧйлык заданийым чаплын шуктымылан, чолгалыкым да патырлыкым ончыктымылан СССР ВС Президиумын 1938 ий 25 октябрьысе Указше дене 1159 суапландарымаш лийын[6][7].

СССР ВС Президиумын 1938 ий 14 ноябрьысе Указше дене медаль дене 248 еҥ суапландаралтын[8].

Мӱндыр Эрвелыште сӧйлык заданийым чаплын шуктымылан СССР ВС Президиумын 1939 ий 19 январьысе Указше дене медаль дене 39 еҥ суапландаралтын[8].

Халхин-Гол эҥер кундемыште кредалме жапыште ыштыме подвиглан медальым 2901 еҥ сулен налын, Советско-финн сарлан — 14 969 еҥ[8]. 1941 ий июньлан медаль дене чылаже 21 тӱжем наре суапландарымаш ышталтын.[9]

Кугу Ачамланде сар жапыште медаль дене 3 000 000 утла суапландарымаш ышталтын.

1995 ий 1 январьлан «Сарзылык суаплан» медаль дене 5 210 078 суапландарымаш ышталтын.

Кондыштарыме йӧн

«Сарзылык суаплан» медаль оҥын шола велыштыже кондышталтеш да Ушаков медаль деч вара вераҥдалтеш.

Медаль нерген каласкален возымаш

Медальын кок велже.

«Сарзылык суаплан» медаль чын тыртыш форман, диаметрже 31—32,5 мм (лукмо ийым шотыш налме дене). Медальын чурий велжым 1 мм лопкытан да 0,25 мм кӱкшытан бортик дене тӱраҥдыме. Медальын тупынь велже яклака. 1947 ий марте медальын реверсышкыже серийлык номерым возеныт. Но, СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Секретариатшын 1947 ий 30 январьысе 176 №-ан Протоколжын 8 п.-шылан келшышын, «СССР-ын медальже-влакым умбакыже ямдылымаш, Совет Ушем Геройын „Шӧртньӧ Шӱдыр“ медальже ден Социалистический Паша Геройын „Сорла ден Чӧгыт“ медальже деч молыжым, номерым взымо деч посна ышталтеш. Тыгай медальын изи пылышыже медальон дене пырля тапталтын.

Медаль изи пылыш да колча полшымо дене вич лукан колодко дене ушалтеш, тудыжым сур тӱсан порсын муар тасма дене шупшмо, тудын тӱржӧ мучко кутынек 2 мм лопкытан кок шӧртнялге изи корно кая. Тасман лопкытшо — 24 мм.

1943 ий шыже марте медаль йошкар тасма дене шупшмо ныл лукан колодкышто кучыкталтын.

Аверс

Медальын чурий велыштыже кӱшыл ужашыштыже оҥго почеш темден ыштыме буква дене «СССР» манын возымо верланен, тудым рубинан-йошкар эмаль дене леведме. «СССР» манын возымын лопкытшо — 6 мм, буква-влакын кӱкшытышт — 2,5 мм. Покшел ужашыште — кум корнеш рельефан возымаш: «САРЗЫЛЫК СУАПЛАН». Буква-влакын кӱкшытышт — 3 мм. Возымо йымалне — пижыктыме штыкан да колтымо ӱштан винтовкын керде дене ыреслалтше рельефан сӱретышт. Штыкан винтовкын кужытшо — 23 мм, кердын — 20 мм.

Ыштыме материал

Медальым 925-ше пробан ший гыч ыштеныт. Медальыште шийын чумыр нелытше (1975 ий 18 сентябрьлан) — 18,22 г. Колодко деч посна медальын чумыр нелытше — 19,725±1,3 г.

Палемдымаш

  1. ↑ Ку­кель М.В. "За боевые заслуги" медаль. Большая российская энциклопедия 2004–2017. Тергыме кече: 10 кылме 2023.
  2. ↑ Сергей Юферев. Боевые ордена и медали Советского Союза. Медаль «За боевые заслуги». Topwar.ru (10 шорыкйол 2014). Тергыме кече: 10 кылме 2023.
  3. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 пеледыш (№ 23 (229)). — С. 1 – 2.
  4. ↑ Указ Президиума ВС СССР. Тергыме кече: 11 теле 2019. Архивлыме 4 сорла 2017 ий.
  5. ↑ Указ Президиума ВС СССР // Известия : газета. — 1938. — 2 19 (№ 230). — С. 2.
  6. ↑ Указ Президиума ВС СССР // Известия : газета. — 1938. — 1 кылме (№ 255). — С. 4.
  7. ↑ Указ Президиума ВС СССР от 25.10.1938. Кадровый состав ОГБ СССР 1935—1939. Тергыме кече: 23 ага 2021. Архивлыме 23 ага 2021 ий.
  8. ↑ 1 2 3 Сведения о количестве награжденных орденами и медалями СССР по состоянию на 15.09.1940 г. / ЦАМО. Ф. 33. Оп. 42436сс. Д. 70. Л. 2.
  9. ↑ Лебедев В. Награды зовут на подвиг. // Военно-исторический журнал. — 1978. — № 10. — С.122-123.

Литератур

  • Ордена и медали СССР / Сост. Г. И. Гребенникова, Р. С. Каткова. — М.: Планета, 1982.
  • Володин А. Н., Мерлай Н. М. Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — С. 33—36. — 301 с. — 3000 экз. — ISBN 5-7062-0111-0.
  • Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 59—60.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Сарзылык_суаплан_медаль&oldid=1195009" гыч налме