«Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль (СССР)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
«Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль
Изображение награды
Эл  СССР
Тип медаль
Кӧлан пуалтеш «Совет Ушемын Геройжо» чаплӱмым налше-влаклан
Статус огеш пуалт
Статистике
Ыштыме кече 1939 ий 1 август
Икымше суапландарымаш 1939 ий 4 ноябрь
Пытартыш суапландарымаш 1991 ий 24 декабрь
Суапландарыме чот 12 777
Черет
Кугурак награде уке
Изирак награде (Сорла ден Чӧгыт) медаль
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

«Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль — Совет Ушем Герой лӱмым сулышо еҥ-влакын ойыртемыш палышт. 1939 ий 1 августышто тӧнежлыме. Медаль дене пырля ик жапыште СССР-ын кӱшыл орденже — Ленин орден — кучыкталтын.

Ыштыме историй

Совет Ушем Герой лӱмым сулышо еҥ-влаклан лӱмынак медальым тӧнежлаш шонымаш ВКП(б) ЦК Секретарь И. В. Сталинын лийын. СССР-ын оҥеш пижыктыме тӱҥ палын вариантше-влакым ямдылаш И. В. Сталин совет архитектор М. И. Мержановлан пуэн; формо шотышто утларак ккелшыше семын Сталинлан шӧртньӧ шӱдыр койын. Тыге Мержанов палын икмыняр вариантшым ыштен, но композицийын негызше Сталинын темлыме вариант лийын. Вариант-влак коклаште лийыныт: йыргешке лавр аршашыште шӱдыр, Кремль пырдыж фрагаментан да покшелныже Мавзолей фрагментан шӱдыр. Совет Ушем Герой Михаил Громовын ойжо почеш Мержанов шӱдырын эше ик сӱретшым ыштен, тудыжо наградын тӱжвал тӱсшӧ шотышто Сталинын шонымашыжлан моло деч утларак келшен толын. Лач тиде сӱретым Сталин ойырен налын. Награде проектым мучаш марте шукташ Гознакын тӱҥ художникше И. И. Дубасовлан пуымо. Медальым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «Эн кугу ойыртемышым — «Совет Ушем Герой» лӱмым сулышо граждан-влаклан «Совет Ушем Герой-влаклан ойыртемышан ешартыш павле-влак нерген»

1939 ий 1 августысо Указше дене тӧнежлыме[1]. Эн тӱҥалтыште Указ дене келшышын медаль тыгак «Совет Ушем Герой» маналтын, тудын ончыл могырыштыжо «СС Герой» манын возалтын, но СССР ВС Президиумын 1939 ий 16 октябрьысе Указше почеш 1 августысо Указын 2-4 лончылашкыже вашталтышым пуртымо; тылеч вара тудо «Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль семын лӱмдалташ тӱҥалын.

1939 ий 4 ноябрьыште 1 №-ан медальым Совет Ушем Герой лётчик А. В. Ляпидевскийлан кучыктымо, кӱкшӧ лӱмым тудо эше 1934 ийыштак сулен налын.

Медальым кондыштмо правилым, медаль тасман тӱсшым да тудым награде колодкеш вераҥдымым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «СССР-ын орден ден медальже-влакын образецыштым да нунылан тасма нерген каласкален возымашым да орден, медаль, орденлык тасма ойыртемыш ден кондыштмо Правил-влакым пеҥгыдемдыме нерген» 1943 ий 19 июньысо Указше дене пеҥгыдемдыме[2].

Медаль нерген каласкален возымаш

Медаль нерген каласкален возымым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1939 ий 16 октябрьысе Указше дене пеҥгыдемдыме. СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1943 ий 19 июньысо Указше дене 1939 ий 16 октябрьысе Указ редакцийыш вашталтышым пуртымо. Указыште каласыме:

  1. «Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль СССР-ын эн кӱшыл степенян ойыртемышыжым — «Совет Ушем Герой» лӱмым сулышо еҥ-влакын ойыртемыш палышт.
  2. «Шӧртньӧ Шӱдыр» медальым шӧртньӧ гыч ыштат да тудо тӱжвал могырыштыжо кок шӧрынан яклака йолан вич лукан шӱдырым ончыкта. Шӱдырын йолжын кужытшо — 15 мм.
  3. Медальын тупела могыржо яклака ӱмбалан да контур мучкыжо лектын шогышо вичкыж шӱдыш дене тӱремдалтын.
  4. Медальын тупела могырыштыжо лектын шогышо буква-влак дене «СССР ГЕРОЙ» манын возымо верланен. Буква-влакын кугытышт 4×2 мм, кӱшыл йолышто — медальын 1 мм кӱкшытан номерже.
Медальын тупела могыржо

Медальым 950 пробан шӧртньӧ гыч[3] ончыл могырыштыжо кок шӧрынан яклака йолан вич лукан шӱдыр семын ыштыме. Шӱдырын покшелже гыч йол вуй марте торалык — 15 мм. Шӱдырын ваштарешла улшо мучаш-влак кокласе торалык — 28,5 мм. Медальын изи колодкыжым ший гыч ыштыме. 1975 ий 18 сентябрьлан медальыште шӧртньӧ 20,521±0,903 г, ший 12,186±0,927 г лийын. Медальын нелытше колодко деч посна 21,5 г. Медальын чумыр нелытше — 34,264±1,5 г.

1939 ий 1 августысо Указ медальын тӱжвал могырыштыжо «СС Герой» («Совет Ушем Герой») манын возымым палемден, но 16 октябрьысе вес указ политике обстановкылан кӧра («СС» манмаш СС нацист гвардий семын йоҥгалтын) тиде возымым мӧҥгешла могырыштыжо «СССР Герой» манын возымылан вашталтен[4][5].

Медаль изи пылыш да колча полшымо дене шӧртняҥдыме изи колодко дене ушалтеш, тудыжо ший гыч ыштыме 15 мм кӱкшытан да 19,5 мм лопкытан вияш лукан пластинке гай коеш, тудын кӱшыл ден ӱлыл ужашлаштыже рамке-влак улыт. Колодкын ӱлыл мучкыжо пӱчман шелше кая, тудын кӧргӧ ужашыжым 20 мм лопкытан йошкар тӱсан порсын муар тасма дене шупшын шындыме. Изи колодкын вес могырыштыжо медальым вургемеш пижыкташ гайкан пӱчмӧ штифт уло. Изи колодкын нелытше: 13 г наре.

«Шӧртньӧ Шӱдыр» медальым ыштымаште икмыняр вариант пале:

  1. Вияш лукан изи колодкан 15×25 мм кугытан покшелсе чеп деч посна. Медаль изи колодко деке ушышо пеҥгыде колча (изи пылыш) гоч пижыкталтын. 1943 ий октябрь марте кучыкталтын[кушеч налмым ончыктымо огыл 2549 кече].
  2. Вияш лукан изи колодкан 15×19,5 мм кугытан покшелсе ушышо чеп (изи колча) дене.
  3. Реверсыште II Рим цифр ден номер. Кок гана Совет Ушем Герой-влакым суапландараш.
  4. Реверсыште III Рим цифр ден номер. Кум гана Совет Ушем Герой-влакым суапландараш.
  5. Реверсыште IV Рим цифр ден номер. Ныл гана Совет Ушем Герой-влакым суапландараш.
  6. Медальым пагалымашан амал дене йомдарыме годым (сӧйлык паша жапыште) реверсыште Д буквам возыман да йомдарыме наградын ончычсо номеран дубликат пуалтын.

Суапландарыме статистике

  • 1941 ий июньлан, Кугу Ачамланде сар тӱҥалмылан, «Шӧртньӧ Шӱдыр» медальым 626 еҥ сулен налын. Сар ийлаште медаль дене 11144 еҥым суапландарыме. Суапландарыме пӱтынь историйыште медальым чылаже 12 777 еҥ налын, нунын кокла гыч 22 еҥ Корей сарыште (1950—1953 ийла) ыштыме подвиглан суапландаралтын да 86 — Афганистанлан (1979—1989 ийла).
  • «Шӧртньӧ Шӱдыр» медальым кок гана 154 еҥ сулен налын, нунын кокла гыч 115 — Кугу Ачамланде сар ийлаште ыштыме подвиглан. Сар деч варасе жапыште кок гана Совет Ушем Герой тӱҥ шотышто космонавт-влак лийыныт.
  • Кум гана «Шӧртньӧ Шӱдыр» медальым кок лётчик — авиаций маршал-влак И. Н. Кожедуб ден А. И. Покрышкин, тыгак Совет Ушем Маршал С. М. Будённый сулен налыныт.
  • «Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль дене ныл гана Совет Ушем Маршал Г. К. Жуков ден КПСС ЦК-н Генеральный секретарьже Совет Ушем Маршал Л. И. Брежнев суапландаралтыныт.

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Ведомости Верховного Совета СССР, 1939, № 28; № 35
  2. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 пеледыш (№ 23 (229)). — С. 1 – 2.
  3. ↑ Ордена и медали СССР. Тергыме кече: 14 кылме 2008. Архивлыме 1 пургыж 2009 ий.
  4. ↑ Указ Президиума ВС СССР от 16.10.1939 об изменении статьи 1 Указа Президиума Верховного Совета СССР от 1 августа 1939 г. … — Викитека. Тергыме кече: 14 сӱрем 2022. Архивлыме 20 пеледыш 2022 ий.
  5. ↑ Станислав Сергеев. Гори, гори, моя звезда! Газета «Известия» (16 шыжа 2006). Тергыме кече: 14 пургыж 2012. Архивлыме 2 пеледыш 2012 ий.

Литератур

  • Изотова М. А., Царёва Т. Б. Глава 5. Советская наградная система // Ордена и медали России и СССР / редакторы к. и. н. Хомутова Е., Рублёв С.. — Ростов-на-Дону: Владис, 2010. — С. 395. — ISBN 978-5-9567-0960-3.
  • Володин А. Н., Мерлай Н. М. Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — С. 45—48. — 301 с. — 3000 экз. — ISBN 5-7062-0111-0.
  • Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 15—18, 55.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=«Шӧртньӧ_Шӱдыр»_медаль_(СССР)&oldid=1176014" гыч налме