«Шылталаш лийдыме службылан» медаль

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
«Шылталаш лийдыме службылан» медаль
I степенян
Изображение орденской планки Изображение награды
II степенян
Изображение орденской планки второй степени награды Изображение второй степени награды
III степенян
Изображение орденской планки третьей степени награды Изображение третьей степени награды
Эл  СССР
Тип ведомстве медаль
Статус огеш кучыкталт
Статистике
Ыштыме кече 1958 ий 25 шорыкйол
Черет
Кугурак награде «Киевын 1500 ий теммым шарныме лӱмеш» медаль
Изирак награде уке
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

«Шылталаш лийдыме службылан» медаль — ведомствын медальже, тудым 1958 ий 25 январьыште ыштыме. 10 ий деч шагал огыл паша стажан да шылталыме деч посна служышо сарзе служышо-влаклан, Совет Армийысе, сарзе-теҥыз флотысо тӱрлӧ структурын, Элгӧргӧ паша министерствын да Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комитетын органыштын офицерышт ден пашаеҥыштлан пуалтын.

Медаль шке сынже дене кум тошкалтышан награде лийын, тушто кажне йыжыҥже служитлыме кужытым палемден: почела 10, 15 да 20 ий. Тыртыш формо дене ямдылалтын, тудын диаметрже 32 мм лийын. Чурий велыштыже лавр аршаш дене сылнештарыман вич мучашан шӱдыр верланен, а покшелныже сорла ден чӧгытым сӱретлыме. Тиде наградын чыла типшылан да чыла тӱрлӧ ойыртемжылан икгай сӱрет лийын, кокымшо деч посна, тудын ончыл велысе ӱлыл ужашыштыже шӱдырын ӱлыл йоллаж коклаште I, II да III степенян медальлан келшышын «XX», «XV» але «Х» рим цифр-влакым перкален серыме[1][2].

Медальын историйже

1827 ий 22 августышто Николай I «Экшыкдыме службылан» наградым ыштен, тудо сарзыеҥлан да граждан чиновник-влаклан кучыкталтын. Умбакыже совет награде системе граждан-влакым кужу жап пашам ыштымылан да ий теммылан кумылаҥдыме практикым кӱсынлен. 1930-шо ийла тӱҥалтыште тӱрлӧ профессиян специалист-влак шуко ий пашам ыштымылан кугемдыме пенсийым налаш правам суленыт[2].

Кугу Ачамланде сар жапыште (1941-1945) кугыжаныш орден ден медаль-влакым совет граждан-влаклан шуко ий пашам ыштымылан да шылталаш лийдыме паша дисциплинылан кучыкташ тӱҥалыныт. 1944 ий кеҥежым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Пунчалже дене сарзе служышо-влакым да правам аралыше системын пашаеҥже-влакым шуко ий пашам шылталыде ыштымыштлан суапландарымаш пурталтын[2][3].

СССР-ын кугыжаныш орденже да медальже-влак дене шуко ий ыштымылан суапландарыме практие пурталтын: Йошкар Армийыште — 1944 ий 4 июнь гыч, Сарзе-теҥыз флотышто — 1944 ий 25 сентябрь гыч, войскалаште да СССР НКВД ден НКГБ органлаште — 1944 ий 2 октябрь гыч[2][4].

СССР Кӱшыл Каҥаш суапландарыме радамым палемден: «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль 10 ий пашам ыштыме деч вара кучыкталтын, «Паша чаплан» медаль — 15 ий гыч, Паша Йошкар Тисте орден — 20 ий гыч, Ленин орден — 25 ий жап пашам ыштымылан. Неле пашаште суапландарымашлан кӱлшӧ паша стаж вич ийлан кӱчыкемдалтын. Шуко ий пашам ыштымылан сарзе служышо-влакым чыла суапландарымаш 1 май ден 7 ноябрьыште эртаралтын. Тиде награде системе 1944 ий 4 июнь гыч 1957 ий 14 сентябрь марте лийын[2].

Но нине награде-влакын тӱшкан шарлымышт нунын символике акыштым иземдымашке конден. Мутлан, ик эн пагалымашанлан шотлалтше Паша Йошкар Тисте орденым 300 тӱжем наре гана кучыктымо. Тидыже вий структурлаште шуко ий пашам ыштымылан, СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1957 ий сентябрьысе «Совет Армий ден Сарзе-теҥыз флотын, СССР Элгӧргӧ министерствын войскажын, СССР Министр-влак Каҥаш пеленысе Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комитетын войскажын да органже-влакын сарзе служышыштым СССР-ын орденже да медальже-влак дене суапландарыме радам нерген» Пунчалже дене келшышын, суапландарымым чарнымашке конден[2][3][4][5].

1950-ше ийла мучаште совет виктер обществыште кугыжаныш награде-влакын лӱмнерыштым нӧлталаш да орден ден медаль-влакым тӱҥ шотышто шуко ий пашам ыштымылан пуымо шотышто улшо практикым вашталташ тӧчен ончен. СССР Кӱшыл Каҥавш Президиум 1958 ий 11 февральыште «СССР-ын орденже да медальже-влак дене суапландарыме радам нерген» Пунчалым луктын[6]. Тиде Пунчалыште Социалистический Паша Герой лӱмым пуаш да СССР-ын орденже ден медальже-влакым озанлык да культур чоҥымаште конкретле шумашлан, наукышто да техникыште кугу суапым ыштымылан веле, тыгак кугыжанышын аралалт кертмыжым пеҥгыдемдымылан, кугыжаныш да мер пашалан пуаш кӱшталтын. Варарак шуко ий пашам ыштымылан СССР-ын орденже да медальже-влак дене суапландарыме практике кораҥдалтын, а калык озанлыкыш, шанче, культур да туныктымаш тӧнежлаш, тазалыкаралтыш сферыш, кугыжаныш тӧнежлаш ден мер организацийлаш кугу надырым пыштыше-влакым суапландараш «Пашан ветеранже» медальым ыштеныт[2].

1958 ийыште кум степенян «Шылталыде служитлымылан» медальым ыштыме, тудо шуко ий пашам ыштымылан суапландараш ыштыме сарзе награде-влакым вашталташ толын[7]. Медальым 1958 ий 25 февральыште СССР Элгӧргӧ паша министрын, СССР Обороно министрын да СССР Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комитет председательын приказышт почеш ыштыме. Тудо ведомство награде статусым налын[1][2][3][8].

«Шылталыде служитлымылан» медальым Совет Ушемысе общесоюзный министерстве ден ведомство-влакын вуйлатышыштын ӱшанъеҥышт лӱм дене кучыкталтын, тышке СССР Обороно министерстве (МО), СССР Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комитет (КГБ), СССР Общественный порядкым аралыше министерстве да СССР Элгӧргӧ паша министерстве, тыгак нине ведомство-влакын республикысе подразделенийыштым вуйлатыше-влак деч кучылталтын, тышке СССР МО пурен огыл. Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1976 ий 20 майысе Пунчалже дене келшышын[9], 25 ий утла служитлыше сарзе служышо-влакым суапландараш «СССР Сарзе Вийын ветеранже» медальым ыштыме[2].

Сарзе служышо-влак медальлан воштылмо-койдарыме «ошман» лӱмым пуэныт, молан манаш гын медаль колодкыш «Ошма шагат» знак пижыкталтын[10][11].

СССР МО ден СССР КГБ-н «Шылталыде служитлымылан» медаль деч посна, СССР МВД ден СССР КГБ-н элгӧргӧ войскаштын пашаеҥышт тыгаяк наградым моло союзный республикылаште налыныт. I, II да III степенян «Шылталыде служитлымылан» медальым шуко союзный республикыште республикысе МООП ыштен да ик жаплан кучыктен. РСФСР-ыште, Армян, Таджик, Литва да Молдавысе ССР-лаште нине награде-влакым тыгак МВД кучыктен, садлан медаль реверсыште 25 наре тӱрлӧ вариантан возымаш лийын[4].

Медаль нерген положений

«Шылталыде служитлымылан» медаль Советский Армийын, Сарзе-теҥыз флотын, СССР МВД-н войскажын да органже-влакын, СССР Министр-влак Каҥаш пеленысе КГБ-н войскажын да органже-влакын нине организацийлаште 10 ий деч шагал огыл дисциплинар вурсымаш деч посна служитлыше сарзе служышо-влаклан пуалтын. Медаль дене СССР МО, СССР МВД але СССР КГБ Председатель суапландареныт[1][12][13].

«Шылталыде служитлымылан» медаль кум степенян лийын:

  • I степень (20 ий шылталыде служитлымылан);
  • II степень (15 ий шылталыде служитлымылан);
  • III степень (10 ий шылталыде служитлымылан)[1][14].

Наградын эн кӱшыл степеньже I степень лийын. Суапландарымаш йыжыҥ дене шукталтын: ончыч III, вара II да I степенян медаль кучыкталтын. Но суапландараш медальым ыштыме татлан 15 але 20 ийым служитлен шуктышо еҥ-влакым палемдыме гын, нунылан келшен толшын вигак II але I степенян медаль дене суапландараш йӧн лийын[1].

Наградым оҥын шола велне нумалаш кӱлын. СССР-ын моло орден ден медальже-влак улмо годым тудо нунын деч вара верланен[1].

Медальым сӱретлен возымаш

«Шылталыде служитлымылан» медаль ведомствын наградыже лийын да чын тыртыш форман лийын, тудын диаметрже — 32 мм. Тудын чурий велже вич мучашан шӱдыр дене сӧрастаралтын, луклаж йымач кечыйол ярым—влак лектыныт. Шӱдыр покшелне сорла ден чӧгыт верланеныт, а йырыштыже тудо лавр лышташан аршаш дене тӱрлалтын. Чурий велже, КГБ-н ыштыме медаль-влак деч посна, наградын чыла типшылан да тӱрлӧ видшылан икгай улшо сӱретан лийын. Нине медаль-влакын аверсыштын ӱлыл ужашыштышт, шӱдырын ӱлыл йоллаже коклаште, наградын степеньжылан келшышын, «ХХ», «XV» але «Х» рим цифр-влак верланеныт[1].

I степенян медаль ший гыч (эр лукмыжо) але шияҥдыме той гыч (вара лукмыжо) ышталтын. Вич мучашан шӱдыр ӱмбак, покшелнысе сорла ден чӧгыт деч посна, йошкар эмаль шӱралтын. II степенян медаль той гыч ышталтын, а ӱмбалжым, шӱдыр деч посна, шияҥден леведме. III степенян медалят тугак той гыч ышталтын, но шийяҥдыме огыл[1].

Медаль пылыш да колча полшымо дене вич лукан изи колодко дене кылдалтын, тудыжым йошкар порсын муар тасма дене шупшмо, тудын лопкытшо — 24 мм. Тасман тӱр могыржо-влак аҥысыр ужар изи тасма—влак дене тӱрлалтын. Тасма покшелне шӧртнялге-нарынче тӱсан изи тасма-влак верланеныт, нунын мыняр улмышт наградын степеньже дене кылдалотын: I степеньлан — ик тасма, II степеньлан — кок тасма, а III степеньлан — кум тасма[1].

Медальын тупынь могыржо кум вий ведомство (МО, МВД да КГБ) кокла гыч кажныжын ойыртемалтын[1].

СССР Обороно министерствын медальже

I степенян медальын кок вариантше лийын:

  • Наградым ший гыч ыштыме да 1958-1965 ийлаште лукмо.
  • Наградым шияҥдыме той гыч ыштыме да 1965 ий гыч тӱҥалын лукмо[1].

II ден III степенян награде-влак ойыртемалтын огытыл да эртак вашталтыш деч посна ышталтыныт[1].

СССР Элкӧргӧ паша министерствын медальже

Кум степенян ойыртемже лийын: 10, 15 да 20 ий служитлымылан[3].

I степенян медальын кок вариантше лийын:

  • Наградым ший гыч ыштыме да 1958-1960 ийлаште лукмо.
  • Наградым шияҥдыме той гыч ыштыме да 1968-1991 ийлаште лукмо[15].

II степенян медаль мельхиор гыч ышталтын, ший фонышто шӧртньӧ шӱдыран, III степенян медаль — тыгаяк фонышто той гыч бронзо шӱдыран. Медальын реверсыштыже изи форман вич мучашан шӱдыр верланен, покшелне кум корныш вераҥдыме, кугу буква дене возымо текст верланен: «10 (15 да 20) ий шылталыде служитлымылан». Йырже рельефан точко-влак дене шелме возыш—влак верланеныт: реверсын кӱшыл ужашыштыже — «Сарзе Вий» (тыгак кугу буква-влак дене), ӱлыл ужашыштыже — «СССР»[1][3].

Медаль 1995 ий йотке кучылталтын[3].

СССР Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комитетын медальже

Медальын чурий велжын тӱжвал тӱсшӧ моло ведомство-влакын ыштыме медальышт деч ойыртемалтын. Медальын аверсшын ӱлыл ужашыштыже, шӱдырын ӱлыл йоллаже коклаште, «ХХ», «XV» але «Х» рим цифр-влак лийыныт, нуно медальын I, II да III степеньыштлан келшыше лийыныт. Медаль покшелне реверсыште кум корныш «ШЫЛТАЛЫДЕ СЛУЖИТЛЫМЫЛАН» мут-влакым возымо лийын. Рверс йымалне вич мучашан изи шӱдыр верланен. Медальын реверсше йыр пӱтыралтмашыште лектын шогышо тогын уке[16].

I степенян медальын кок вариантше лийын:

  • Награде ший гыч ыштыме лийын да 1960 гыч 1965 ий марте кучыкталтын.
  • Награде шияҥдыме той гыч ыштыме лийын да 1965 ий гыч тӱҥалын кучыкталтын[16].

II ден III степенян медаль-влакын тӱрлӧ вариантышт лийын огытыл да эртак вашталтыш деч посна лукталтыныт. «Шылталыде служитлымылан» медаль-влак коклаште пӱсӧ да оҥгештыме мучашан шӱдыр вариант-влак вашлиялтыныт. Штампыште тыгай ойыртем-влак тиде наградым ыштыше чыла кум ведомствынат медальыштышт лийыныт[16].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Медаль "За безупречную службу". mondvor.narod.ru. Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Гончаров А.И. Награды за выслугу лет в общей структуре наградных систем. Награды России. Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 История награды: медаль «За безупречную службу». вдпо.рф (18 пургыж 2022). Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  4. ↑ 1 2 3 Учреждена медаль «За безупречную службу» в Вооружённых Силах I, II и III степени, <https://www.prlib.ru/history/618977>. Тергыме: 17 шорыкйол 2024. 
  5. ↑ Президиум Верховного совета СССР. Указ от 14 сентября 1957 года "О порядке награждения орденами и медалями СССР военнослужащих советской армии и военно-морского флота, войск Министерства внутренних дел СССР, войск и органов комитета государственной безопасности при совете министров СССР". libussr.ru. Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  6. ↑ Указ Президиума ВС СССР от 11.02.1958 "О порядке награждения орденами и медалями СССР". Консультант Плюс. Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  7. ↑ Наградная система Советской Армии. Военное обозрение (17 ага 2012). Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  8. ↑ Приказ Министра обороны СССР от 25.01.1958 N 15 (ред. от 26.10.1962) "Об учреждении медали "За безупречную службу" в Вооруженных Силах СССР и порядке награждения ею военнослужащих Советской Армии и Военно-Морского Флота" (вместе с "Положением о порядке награждения и вручения медали "За безупречную службу" в Вооруженных Силах СССР") (Извлечение). consultant.ru. Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  9. ↑ Указ Президиума ВС СССР от 20.05.1976 N 4003-IX "Об учреждении медали "Ветеран Вооруженных Сил СССР". Консультант Плюс. Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  10. ↑ Владислав Щербак. Песочные медали. Машины и механизмы (24 шорыкйол 2017). Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  11. ↑ Песочная медаль. Большой словарь русских поговорок. Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  12. ↑ Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — 2-е изд, доп. — М.: Воениздат, 1978.
  13. ↑ Из истории учреждения орденов и медалей СССР. biografia.ru. Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  14. ↑ Медаль «За безупречную службу 10 лет» 3-й степени. Культурное наследие России. Тергыме кече: 18 шорыкйол 2024.
  15. ↑ Медаль Министерства внутренних дел. mondvor.narod.ru. Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.
  16. ↑ 1 2 3 Медаль Комитета государственной безопасности. mondvor.narod.ru. Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=«Шылталаш_лийдыме_службылан»_медаль&oldid=1152654" гыч налме