Богословский, Дмитрий Фёдорович

Дим. Орай
Шочмо годсо лӱм	Иванов Дмитрий Фёдорович
Шолыплӱм-влак	Дим. Орай
Тичмаш лӱм	Богословский Дмитрий Фёдорович
Шочмо кече	5 (18) идым 1901
Шочмо вер	Марий Пижай, Вӱрзым уезд
Колымо кече	22 шорыкйол 1950(1950-01-22) (48 ий)
Колымо вер	Косолоп, Марий Турек район, Марий Автоном Совет Социализм Республик, РСФСР, СССР
Гражданстве (подданстве)	Россий империй  СССР
Паша сомыл	марий серызе, журналист
Произведений йылме	марий
Награде	Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын чаптаныкше (1941, 1945, 1946)

Дим. Ора́й (шолыплӱм, чын лӱмжӧ — Богосло́вский Дми́трий Фёдорович, (5 [18] идым 1901, Марий Пижай, Вӱрзым уезд — 22 шорыкйол 1950, Косолоп, Марий Автоном Совет Социализм Республик) — марий совет серызе, журналист. Марий сылнымутын классикше. Кугу Ачамланде сарын участникше. ВКП(б)-ын йыжыҥъеҥже.

Илыш корныжо

Марий Пижай ялысе (Шернур кундем, Марий Эл) нужна кресаньык ешеш шочын. Дмитрийын ешыже нужна лийын: ачаже Фёдор Алексеевич поян еҥ-влак дене пашам ыштен, чоҥышо лийын, варарак Богословск посёлко воктенысе урал заводышто (кызыт Свердловск областьысе Карпинск ола) пашам ыштен, аваже Прасковья Васильевна йоча-влакым ончен-куштен, шочмо ялыштыже тыршен.

1913 ийыште Дмитрий, Руш Пыжай тӱҥалтыш училищым тунем пытарымеке, волостьысо правленийыште тияклан пашам ышташ тӱҥалын, 1917 ий деч вара совет тӧнежлаште секретарьлан, статистиклан тыршен.

1920 ийыште Дмитрий Богословскийым Совет Армий радамыш ӱжыныт, но 1921 ийыште черлан кӧра тудым комиссоватленыт. Вара Шернур да Марий Турек волостьын да кантонын мланде пӧлкалаште, Шляпкинысе ялсоветыште да кантисполкомышто пашам ыштен, ик ий тӱҥалтыш школышто туныктен.

1922 ийыште ӱдырым налын, ватыже Мария Михайловна Савельева Токтамыж гыч (кызыт — Шернур район), ешыште 3 ӱдыр лийын: Зинаида, Ираида, Нина.

1929 ийыште Д. Богословский шочмо ялыштыже «У Пыжай» колхозым ыштен, тудын председательже лийын.

1930 ийыште Шернур район «Коммунар» газетым ыштыме дене Дим. Орай тудын муткучышо секретарьже лийын, газет редакций пелен сылнымут кружокым вуйлатен. 1936 ий гыч — «Сталин корно» Косолоп район газетын пашаеҥже.

Кугу Ачамланде сарын участникше. 1941 ий шыжым Дим. Орай фронтыш каен, Волхов да Ленинград фронтлаште кредалын, Ленинградым аралыше-влак коклаште лийын. 1 рангын техник-интендант, шапаш интендант службын старший лейтенантше марте кушкын. 1944 ий мартыште, черлан кӧра, службо гыч кораҥдыме.

Сар деч вара 1946 ий гыч илышын пытартыш кечыж марте Косолоп вел «Сталин корно» газетын муткучышо секретарьжылан, «Марий коммуна» газетын корреспондентшылан пашам ыштен.

Серызын шолыплӱмжӧ шочмо нерген

Йоча пагытыштыже серызе ачажын Иванов фамилиян лийын, но ачажын Уралыште Богословск посёлко воктене илыме деч вара, тудо заводышто пашам ыштен, шке фамилийжым Богословскийлан вашталтен, рвезе тыгак ачажын фамилийжым налын.

Дим. Орай шолыплӱм Дим. Чорай лӱм гыч лектын, тыге серызе-селькор шке икымше газет заметкыж йымалне шке лӱмжым ончыктен улмаш. Но лӱмын икымше букваже йомын кодын, да заметке Дим. Орай манме дене лектын.

Усталык пашаже

Журналист семын 1925 ий гыч палыме лийын, «Йошкар кече» газетыште увер да статья-влакым савыктен.

Дим. Орай — 1939 ий гыч СССР серызе-влак ушемын йыжъеҥже. Поэзий да прозым серен, но марий сылнымут историйыш эн ончыч колхоз ялын илышыж нерген «Йотештше» (1930), «Карш корно» (1935), «Оляна» (1935) очерк, ойлымаш да повесть-влакын, «Пиалан колхоз илыш» (1940) ойлымаш сборникын авторжо семын пурен. Шке произведенийлаштыже кресаньык илышым сай могыржым моктен, марий-влакын посна калык улмо шӱлышыжым чапландарен.

Марий Турек вел Кугу Вочарма ялысе, марий калык гыч икымше Совет Ушемын Талешкыже С. Р. Суворовын сарысе талылыкше нерген «Чолга шӱдыр» повестьым возен.

Серызын эн куатле сылнымутшылан тудын «Тӱтыра вошт» эпике романжым шотлыман. Но Дим. Орай палемдыме романын кум книгаж гыч иктыжым гына серен шуктен, тудо серызын колымыж деч вара, 1951 ийыште, савыкталтын. Роман мучашдыме гынат, марий сылнымутышто ойыртемалтше лийын. Тушто Дим. Орай шкенжым калыкле йӱлам кугун палыше, эпос ойлымашын мастарже семын ончыктен.

Дим. Орайын сылнымутшо школ программылаш пурталтыныт, марий йылмын олык да курык наречийлаштыже савыкталтыныт, вес йылмылашке (руш, венгр да моло) кусаралтыныт. Тудын серымыжлан марий сылнымут шымлызе-влакын книгашт, статьяшт, обзорышт, марий йылме ден сылнымут туныктышо-влакын методике пособийышт пӧлеклалтыныт.

Серызын пӱтынь прозыжо тунамсе кечын йодышыжлан вашмут семын возалтын, марий ялын чын илышыже, тудын нелылыкше нерген тургыжланымыже кумылым савыра. Шке йолташыжлан, серызе да журналист А. Айзенвортлан возымо ик серышыштыже Дим. Орай шке сылнымут ойыртемжым шкеак палемден:

«Ме утларак эртыше нерген возена, но тачысе кече нерген шагал, эрласе нерген йӧршеш нимом.

Молан манаш гын, ме илыш деч почеш кодына. Мыланна сылнымут йылме дене, поснак прозо дене, тачысе да эрласе кечына нерген мутланаш тӱҥалаш кӱлеш».

Шке прозыштыжо тудо у совет эпохын чоҥалтмыжым палемден, тудын кӱлешлыкшым умылен, тидын шотышто Орайым вашталтме пагытын серызыже манаш лиеш, кудыжо тиде посна ойыртемым, рашемден воза, ты ойыртемым тудын тукымжын моло серызе-влак пален огытыл. Сылнымут шымлызе С. Ибатов-Эман тидым тыге палемден:

«Тудын сылнымутшо у илышым да у тӱвырам чоҥымаште кугу верым айлен. Тудо ик тыгай прозаик лийын, кудо шке сылнымутыштыжо марий калыкын чоншӱлыш нӧлталалтме пагытшым ончыктен».

Тӱҥ произведенийже-влак

Тӱҥ произведенийже-влак списке:

Марла

• «Ача-ава кумыл» — марий ӱдырамашын правадыме да кулак-влакын нужна-влакым пызырымышт нерген ойлымаш (1929).
• «Йотештше» — совет пашаште ончыл шонымашан еҥ нерген повесть (1930). Повестьын авторжым ты шотышто шылталеныт, «выдвиженецын уда паша могыржым веле палемден, тыге тудо политике иктешлымашым йоҥылыш ыштен, олам ял дене таҥастарен ончыктен, тыге кресаньык илышым идеал да националист йогынышто ончыктен».
• «Ойлымаш-влак» (1933).
• «Карш корно» — повесть (1935).
• «Оляна» — повесть (1935).
• «Пиалан колхоз илыш» — ойлымаш-влак (1940).
• «Чолга шӱдыр» — документал повесть (1950) марий калык гыч икымше Совет Ушем Талешке С. Р. Суворов нерген.
• «Онар-калык» — ойырен налме сылнымут (1951).
• «Тӱтыра вошт» — Совет кучемын икымше ийлаштыже марий калыкын чоншӱлыш ылыжмыж нерген палемдыме трилогий гыч икымше роман (1951).
• «Осып Ваня» — ойлымаш, фельетон, повесть (1974).
• «Немде кугыза» — повесть, ойлымаш, очерк (1991).

Рушла

• Семья: рассказ / пер. К. Ильяшенко // Марийские писатели. Йошкар-Ола, 1941. С. 64—73.
• По воле родителей: рассказ / пер. А. Кременского // Родник: рассказы марийских писателей. М., 1961. С. 76—88.
• Немдинский старик: рассказ / пер. А. Кременского // Солнце над лесами. Йошкар-Ола, 1984. С. 200—211

Венгрла

• По воле родителей: рассказ / пер. И. Макаи // Фюрраш. Будапешт, 1963. С. 108—125.

Шарнымаш

Йошкар-Олаште Дим. Орай лӱмеш урем

Марий Эл Республикын Марй Турек вел Косолоп селаште, С. Р. Суворов лӱмеш садыште, марий серызе да журналист Дим. Орайын (Д. Ф. Богословскийлан) шӱгарже ӱмбалне чапкӱ

• Тудын лӱмжӧ дене Йошкар-Олаште, Шернур посёлкышто урем-влак, Марий Элын Шернур вел Летник школ (2001 ий гыч 2004 ий марте) лӱмдалтыныт, тушто серызе лӱмеш тоштер уло.
• Дим. Орайын шочмо ялыштыже Шернур вел Марий Пыжай ялысе пӧрт олмышто, кушто серызе шочын да йоча пагытшым эртарен, тудлан 100 ий темме годым, 2001 ийыште, шарныктыш кӱ пышталтын.
• Марий Турек вел Косолоп селасе С. Р. Суворов лӱмеш садыште Дим. Орайын шӱгарже ӱмбалне серызын колымыж деч вара бюст шындалтын, 2013 ийыште, тоштеммыжлан кӧра, тудым кызытсе памятниклан вашталтыме.
• Марий Элын Шернур да Марий Турек районлаште кажне ийын «Орай лудмаш» лудшо-влакын конкурсышт, шарнымаш кас, Дим. Орайлан пӧлеклалтше моло вашлиймаш-влак эртаралтыт.
• Косолоп селаште, кушто Дим. Орай илен да пашам ыштен да кушто тудым тойымо, йӱла почеш серызе да журналистлан пӧлеклалтше пайрем эртаралтеш.

Суаптар

• «Ленинградым аралымылан» медаль;
• «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште Германийым сеҥымылан» медаль;
• «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чапле пашалан» медаль;
• Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чапкагазше (1941, 1945, 1946).

Палемдымаш

Литератур

• Пӱнчерский К. Дим. Орайын творчествыже // У вий. 1935. № 5. С. 95—104.
• Ефруш Г. Дим. Орайын творчествыже // Пиалан илыш. 1939. № 2. С. 73—87.
• Эман С. Рассказы и повести Дмитрия Орая // Труды МарНИИ. 1956. Вып. 8. С. 95—123.
• Очерки истории марийской литературы. — Йошкар-Ола. 1960. Ч. II. — С. 183—227.
• Орай // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
• Дмитрий Орай // Эман С. Сылнымут нерген мут. — Йошкар-Ола, 1971. — С. 78—168.
• Александров А. М., Беспалова Г. Е., Васин К. К. Дим. Орай // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1976. — С. 219—221. — 368 с. — 5000 экз.
• Александров В. Йылме мастар // Ончыко. 1976. № 5. С. 110—112.
• Онар тукым // Зайниев Г. Илыш эҥер. — Йошкар-Ола, 1982. — С. 40—47.
• Сергеев М. Шкежат чолга шӱдыр гаяк // Арслан тукым. — Йошкар-Ола, 1985. — С. 49—57.
• Беспалова Г. Е., Васин К. К., Зайниев Г. З. Дим. Орай // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник / Отв. А. В. Селин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1988. — С. 209—212. — 376 с. — 5000 экз.
• Соловьёв А. А илыш эҥер шуйна // Марий коммуна. 1991. 18 сентября.
• Ибатов-Эман С. Савакский соловей // Турекская сторона. — Казань, 2000. — С. 154—158.
• Дим. Орай. 100 ий. — Йошкар-Ола, 2001. — 11 с.
• Зайниев Г. Марий сылнымутын ик чолга шӱдыржо // Марий Эл. 2001. 18 сентября.
• Зайниев Г. Сквозь туманы // Марийская правда. 2001. 18 сентября.
• «Тӱтыра вошт» йолга «Чолга шӱдыр» // Зайниев Г. Илыш муро. — Йошкар-Ола, 2006. — С. 42—67.
• Дим. Орай // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 456—458. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.
• Орай (Богословский Дмитрий Фёдорович) // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 265. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
• Орай (Богословский Дмитрий Фёдорович) // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 594. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
• Зайниев Г. З., Таникеева В. Д. Лӱм верч огыл возенам… (Я творил не ради славы…). Дим. Орай: писатель, журналист, человек. Статьи, выступления, письма, воспоминания. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2011. — 160 с. — ISBN 978-5-7590-1050-0.
• Зайниев Г. «Возымо пешак шуэш…» // Марий Эл. 2011. 27—29 сентября.
• Зайниев Г. Онар калыкын эргыже // Ончыко. 2011. № 8. С. 93—101.
• Онар калыкын эргыже // Зайниев Г. З. Нунын ӱмыр — сото шӱдыр. — Йошкар-Ола, 2011. — С. 22—32.
• Ванаев И. «Ончет йырваш — илышын чон куана…» // Марий Эл. 2016. 18 октября.
• Инин Г. Дим. Орай — поэт // Марий Эл. 2016. 5 апреля.
• Шурыгин А. В. Немеркнущая звезда: страницы жизненного и творческого пути марийского писателя и журналиста Дим. Орая (к 115-летию со дня рождения) // Музейный вестник. Ежегодный сборник. Вып. № 11. — Йошкар-Ола: ГБУК «Национальный музей РМЭ им. Т. Евсеева», 2017. — С. 51—58.
• Федосеева Н. А. Орай Дмитрий (Богословский Дмитрий Фёдорович) // История Марийского края в лицах. 1917—1940 гг. — Йошкар-Ола, 2017. — С. 268—270.
• Зайниев Г. З. Орай (Богословский) Дмитрий Фёдорович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 319. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
• Шурыгин А. В. Немеркнущая звезда Димитрия Орая (Д. Ф. Богословского) (к 115-летию со дня рождения писателя и журналиста) // Национальная культура в социальном пространстве и времени: материалы V Межрегиональной научно-практической конференции «Йыван Кырла лудмаш». Науч. ред. Н. С. Попов. — Йошкар-Ола, 2019. — С. 274—280.
• Дим. Орай (Богословский Дмитрий Фёдорович) // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. Г. Сабанцев, Ю. Соловьёв и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2020. — С. 255—257. — 423 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-7590-1285-6.

Кылвер-влак

• Виртуальная выставка «Немеркнущая звезда» к 115-летию со дня рождения Дим. Орая на сайте Национального музея РМЭ им. Т. Евсеева.