Суворов, Сергей Романович

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

РАН-ын экспертизыже

Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
Aprove.svg

РАН-ын экспертизыже

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Суворов.
Сергей Романович Суворов
Сергей Романович Суворов.jpg
Шочмо кече 7 шыжа 1922(1922-10-07)
Шочмо вер Кугу Вочарма, Марий Эл
Колымо кече 1942 ий 17 сӱрем(1942-07-17)
Колымо вер
Пурымаш  СССР
Кредалмаш/сар Кугу Ачамланде сар
Награде да премий
Герой Советского Союза
Ленин орден
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Сергей Романович Суворов, 1922 ий 7 октябрь, Кугу Вочарма, Шернур кантон, Марий автоном область — 1942 ий 17 июль, Мусино, Калуго кундем) — Касвел фронтын 33-шо армийысе 222-шо стрелок дивизийын 774-ше стрелок полкшын лӱйкалышыже, йошкарармеец; марий кокла гыч Совет Ушемын Талешкыже чаплӱмым сулышо икымше да Марий республикын тыгай чаплӱман 36 талешкыж гыч эн самырык.

Илыш корныжо

1922 ий 7 октябрьыште Шернур кантон Косолоп волость Кугу Вочарма ялысе кресаньык ешеш шочын (кызыт Марий Турек район). Тудын ачаже Роман Павлович — Совет кучемын чолга еҥже, Кугу Вочарма ялсоветын икымше вуйлатышыже, «Саска» колхозым почшо-влак кокла гыч иктыже да тӱҥ бухгалтерже — 1930 ийыште Икымше тӱнямбал сарыште налме сусырлан кӧра колен. Ешыште 5 йоча лийын, Сергей — кугуракше.

1930 ийыште Сергей Кугу Вочарма тӱҥалтыш школышто икымше классыш каен, тудым тунем пытарымеке, Кугу Руялыште шымияш школышто тунемын, тунеммаште эре ончылно лийын да урок деч вара тудлан пырдыжгазетым, плакатым, вывеске-влакым оформитлаш ӱшаненыт.

Школым тунем пытарымек, Марий Пыламарий педагогике училищыш тунемаш пурен. Тунемме деч посна тушто мер пашамат шуктен: комсомолыш пурен, спорт таҥасымашлаш ушнен да «Пашалан да оборонылан ямде» «Санитар оборонылан ямде», «Юж ваштареш да химий обороно», «Ворошиловский стрелок» спорт значок-влак дене палемдалтын. С. Р. Суворовын йолташыже, Кугу Ачамланде сарын ветеранже П. В. Ямбарцев, варажым шарналтен:

«1939—1940 ийлаште мый Сергей Суворов дене пырля Марий Пыламарий педагогике училищыште тунемынам, чынракше, тудо ик курслан кугурак лийын. Тудын тунемме классше мемнан класс ваштареш ыле, тудо пеш весела лийын, тушто руш да марий-влак тунемыныт. А мемнан классна чылт марий ыле. Сергей эре марий тӱран вынер тувырым чиен коштын. Тӱшкагудым олмыктымо годым тудо кок тылзе ача-авамын суртыштыжо илен, да ме тудын дене пырля педучилищысе чыла мероприятийыште лишыл кылыште лийынна. Тудо Калык Пӧрт пелен шке семын мурен-куштышо-влак деке ушнаш йӧратен, мотор йӱкан лийын, марла мураш-кушташ йӧратен. Тудын семын сылнын куштышо тетла нигӧ лийын огыл»[1].

«Суворов сай ечызе, тале, чытышан лийын, эре ончыл верым налын. Телым, каныш кечылаште, ече дене шке Кугу Вочарма ялышкыже коштын, а тудо лишныжак огыл»[1].

«Суворов отличник лийын манаш ок лий, но тудо пеш тыршыше да шуктен шогышо лийын, сайын тунемын»[2].

«Сергей Пыламарий педучилищыште тунеммыж годымак лӱддымылыкшӧ дене ойыртемалтын. Тудо торжа лийын огыл, мӧҥгешла, йымыжа да тыматле кумылан лийын, но лидер койышыжо раш палдырнен, кеч-куштат эн ончылно лияш тыршен»[2].

1939 ийыште совет-финн сарлан кӧра пӧръеҥ туныктышо-влак деч броньым кораҥденыт, нуно 1931 ийыште чыланыштлан тӱҥалтыш образованийым пуымо шот дене сарысе службо гыч утаралтыныт улмаш. Туныктышо-влакым тӱшкан армийыш мобилизацийленыт, шуко школышто туныктышо ситен огыл. Тидлан верч сайрак тунемше-влакым педучилище гыч жап деч ончыч луктыныт да школлаш пашаш колтеныт[3]. 1939 ийыште педагогике училищын темлымыж почеш С. Суворов Пумарий шымияш школыш туныктышылан шогалын. Тушто тудо колхозысо комсомолец-влакын ончылъеҥже лийын, ВЛКСМ Косолоп райкомын йыжъеҥже, «Сталинын корныжо» районысо газетеш савыкталтын, редакцийын муткучышо секретарьже писатель Дим. Орай дене кылым кучен, варажым Суворовын подвигше нерген туо «Чолга шӱдыр» повестьыште возен. Марий туныктыш институтыш пураш ямдылалтын.

Сӧйысӧ подвиг

С. Суворов армийыш 1941 ий 21 сентябрьыште Косолоп кундемысе военный комиссариат гыч каен.

Сергей Суворов Озаҥ пелен тунемме лагерьыште служиаш тӱҥалын, вара Саратов кундемысе Пугачёв олашке 27-ше артиллерий полкыш куснен, тысе штабыште тиякын полышкалышыже лийын. Черланымек, эмлалташ, шочмо верышкыже колтеныт. Ялыште имне дене шиймаште бригадирлан пашам ыштен, машинистлан тыршен.

1942 ий мартыште тудо уэш армийыш налалтын да Моско верч кредалше, рӱдӧ олам тора кундемыште аралыше 222-шо стрелковый дивизийын 774-ше полкышкыжо логалын.

Сергей Суворовын подвигше нерген икымше гана 1942 ий 2 августышто «Правда» газетыште савыктыме. Тыгак тудо вашпижмаш нерген награде листыште аралалт кодшо серымаш гоч, полкысо йолташыже-влакын шарнымашышт гоч, кудо Износовскысо кыдалаш школын Чап тоштерыштыже аралалт кодыныт, пален налына.

1942 ий 12 июльышто 774-ше стрелок полкын взводшо Агафьино села лишне тушманын ончыл кумдыкысо обороно вержым кредал шымлен (Хопилово?)[4].

Взвод командир, изирак лейтенант Шандриковын, политрук Лапшинын вуйлатыме салтак тӱшка кок кӱртньывоштыр авыртышым эртен сеҥымеке, тушман дене вашпижыныт. Автоматчик-влак тӱшка, нунын коклаште йошкарармеец Сувороват, чакныше тушманым поктышыжла, ончыко лектыныт да шке подразделенийышт деч ойырлен, миномёт тул йымак логалыныт. Тӱшкан командирже да моло салтак-влак коленыт.

Йошкарармеец Суворов, авырен налмаште шкет кодмек, сусыргышо, кас марте тӧр огыл кредалмашым вӱден. Икымше кок шагат жапыште тушманын шыгыремдымыжым чактарен, тудо 10 немыч салтакым пуштын, шукыштым сусыртен. Тушман-влак совет салтак ӱмбаке пеш виян миномёт да пулемёт тулым виктареныт. Вара, тудым пуштмылан шотлен, ончыко тарваненыт, но уэш автомат черетым вашлийыныт. Йӱдым гына санитар-влак тудым тушман тул йымач луктыныт. Окоп лишне 22 немыч салтакын колышо капышт киен, а тудын капыштыже 7 сусыр лийын.

Подвигше нерген тыгак «В поход» фронтысо газетын «Совет Ушемын Талешкыже Сергей Суворов» статьяште возымо[5]:

«Сергей Суворовын ротыжо немыч-влакын ончыл кумдыкыштым шымлен налаш приказым налын. Салтак-влак Сергей Суворовын чолгалыкше дене кумылаҥын, лӱддымылыкшӧ да пытырлыкше дене тушманым лӱдде чактареныт. Совет салтак-влак сайын кредалыныт. Но теве лӱддеак Суворовын йолташыже Щербаков колен, Черкашин салтак сусырген, командир строй гыч лектын. Ротын чоткыдылыкшым ончыде, фашист-шамыч шке салтакыштым кугу тӱшка дене атакыш чарныде колтеныт. Тиде жапыште Суворовын йӱкшӧ утларак пеҥгыдын да ӱшанлын йоҥгалтын. Тудын „Родина верч, Сталин верч!“ — кычкыралмыже салтак-влакын шуэмше радамышкышт ӱшаным пуртен. Тыгай тат толын, кунам мемнан ик салтак ваштареш коло-кумло дене гитлеровец-влак толыныт».

«Поснак самырык Сергей Суворов шке олмыжым пеҥгыдын кучен. Тудын автоматше атакланыше бандит-влакым тура солен. Суворов чакнаш тоштмо огыл, кертынак огыл. Тудо руш мландым арален».

«Но теве кок пуля талешкын капышкыже керылте. Суворов шкенжым тушманлан ыш пу. Эше кум гана сусыргыш, но фашист-шамыч лишемын кертын огытыл, Суворов тугак пеҥгыдын, нунын чепыштым кӱрыштын. Элнан тале эргыже шым гана сусырген, но шке олмыж гыч кораҥын огыл. Сутка мучко иктӧр огыл вашпижмаш шуйнен. Сеҥен совет салтак — комсомолец Суворов. Тудын окоп ончылныжо коло немычын колышо капше киен. Тыште тушман эртен огыл! Йӱдым гына, сусырлан кӧра вийдыме да кугу лӱддымылыкым чытыше Суворовым санитар-влак сӧй кумдык гыч луктыныт».

Нылымше суткалан, 17 июльышто, йошкарармеец Суворов 222-шо стрелок дивизийын 391-ше посна медицине санитар батальонын госпитальыштыже колен. Икымше гана тойымо вер — Мусино ялысе шӱгарла[6].

СССР Кӱшыл Каҥашын Президиумжын 1943 ий 31 мартысе «Йошкар Армийын вуйлатыше да рядовой кышкарысе-влаклан Совет Ушемын Талешкыже чаплӱмым пуымо нерген» кӱштыкшӧ дене «руалткалыше немыч-влак дене кучедалме фронтышто командованийым кӱштымыжым сайын шуктымыжлан», колымекыже, С. Р. Суворовлан Совет Ушемын Талешкыже чаплӱмым пуымо[7].

Варарак Калуга кундемысе Износки селасе иза-шольо шӱгарлаш тойымо, кызыт тыште шындер (парк) кушкеш, талешкылан чапкӱ шога. Тудын шӱгар ӱмбалныже ондак плитам пыштыме ыле, ӱмбалныже шӧртньо буква дене серыме: «Тыште Совет Ушемын Талешкыже, 1941-1945 ийласе немыч фашист-влак дене вашпижмаште илышыжым пуышо С. Р. Суворовым тойымо».

1951 ий ноябрьыште Геройын шӱгарыштыже бюстым шогалтыме, тудым почмаште марий тӱвыра да сымыктыш пашаеҥ-влак лийыныт: журналист А. Докукин, поэт М. Казаков варажым тидын нерген тыге возен:

«Мыланем Марий республик деч тӱжем уштыш ӧрдыжтӧ Калуга кундемын Износки села рӱдыштыжӧ лияш логалын. Мый кугу полководец ден марий сарзын фамилийышт икгай улмылан куанен кугешнымемым шылтен кертын омыл, поснак руш иза-шольо-влакын марий патырым пагалымышт чоныш логалын»[8].

Шарныктыш

  • С. Р. Суворов лӱм дене Йошкар-Олаште урем (1974 ий 14 ноябрьысе 14-ше №-ан пӧртыштӧ мемориал оҥа вераҥдыме[9]) да Калуга кундемыште Износки селасе площадь лӱмдалтын.
  • Марий Эл Республикысе Марий Турек вел Сысоево кыдалаш школ геройын лӱмжӧ дене лӱмдалтын.
  • Тудын лӱмжым Марий Турек вел Кугу Руял кандашияш школ[10], Марий Пыламарий педагогике училище нумалыныт, тыште тудо тунемын[11].
  • Геройын лӱмжым Калугысо, Износки селасе, Марий Элысе Турек вел Сысоево пионер дружине-влак нумалыныт.
  • Совет жапыште Совет Ушемын Геройжо С. Р. Суворов лӱмеш «Октябрь» совхозышто тамгалаштыкым (вымпел) тӧнежлыме[12].
  • Талешке лӱмеш Косолопышто (С. Суворов лӱмеш сад покшелне 1954 ийыште), Сысоевыште (тудын лӱмжым нумалше школ ончылно 1992 ийыште), Калуга кундемысе Износки селаште (С. Суворов лӱмеш скверыште 1951 ийыште) бюст-влакым шогалтыме.
  • Тале земляк лӱмеш тамгалаштыкым кучыктымо годым озанлыкын рӱдыверыштыже паша чап тисте нӧлталтын, пашасе ончылъеҥлан мӧҥгыжӧ тидын нерген саламлымашан телеграммым колтеныт да сеҥымашыж нерген верысе радио увертарен.
  • 2015 ий июльышто талешкын Шочмо велыштыже, Марий Турек районысо Кугу Вочарам ялысе шочмо-кушмо пӧрт воктене, верысе калыкын тыршымыж дене Мемориал-парк комплекс почылтын[13]. Тыгак стеллысе мрамор кӱштӧ Акпатыр, Кугу Вочарма, Кугу Коршун, Изи Коршун, Малинкино, Пумарий ялысе, совет жапыште «Октябрь» совхозын икымше бригадыштыже чапланыше ветеран-влакын лӱмыштым возымо[14].
  • Йошкар-Оласе тӱвыра да каныме рӱдӧ паркыште С. Р. Суворовын мемориал плитаже уло.
  • Калуга кундемысе историй-краевед тоштерыште С. Р. Суворовлан посна стендым пӧлеклыме.
  • С. Суворовын сарысе подвигше сылнымут возымаште ончыкталтын: В. Шишковын «Гордая фамилия»/ «Кугешныме фамилийже» ойлымаште, М. Калашниковын «Однофамилец великого русского полководца» / «Кугу руш полководецын фамилиян», П. Константиновын «Он мечтал о полётах к звёздам» / «Шӱдыр-влак деке чоҥештыме нерген шонен», Дим. Орайын «Чолга шӱдыр», В. Чалайын «Геройын ялже» почеламутышто, Н. Ильяковын Й. Осминын, М. Казаков «Суворов нерген мурышто», семым Д. Кульшетов ден Лев Сахаров келыштареныт.
  • 2017 ийыште, Совет Ушемын Талешкыжлан 95 ий теммым палемдыме годым, Марий Турек районышто икымше гана «Ачамландым аралыше» видеофильмым ончыктеныт, тудым Марий Эл Республикысе поэт, самырык-влакым сарзе патырлык толкынеш куштышо чолга еҥ А. Шурыгинын Суворовын колымо верыштыже, Калуга кундемыште возымо почеламутшо негызеш ямдылыме[15].

Галерей

  • Марий Эл Республикын Марий Турек районысо Кугу Вочарма ялыште талешке С. Р. Суворов лӱмеш Шарныктыш-шындер (парк) комплексым почмо годым чап караул

    Марий Эл Республикын Марий Турек районысо Кугу Вочарма ялыште талешке С. Р. Суворов лӱмеш Шарныктыш-шындер (парк) комплексым почмо годым чап караул

  • Износки селасе бюст

    Износки селасе бюст

  • Марий Эл Республикысе Марий Турек районысо Косолоп села покшелне Совет Ушемын Талешкыже С. Р. Суворов лӱмеш сад

    Марий Эл Республикысе Марий Турек районысо Косолоп села покшелне Совет Ушемын Талешкыже С. Р. Суворов лӱмеш сад

  • Марий Эл Республикысе Косолоп селасе шындерыште С. Р. Суворовлан чапкӱ

    Марий Эл Республикысе Косолоп селасе шындерыште С. Р. Суворовлан чапкӱ

  • Йошкар-Оласе Суворов уремын 14-ше №-ан пӧрт пырдыжыште мемориал оҥа

    Йошкар-Оласе Суворов уремын 14-ше №-ан пӧрт пырдыжыште мемориал оҥа

  • Йошкар-Оласе Тӱвыра да каныме рӱдӧ шындерын Чап аллейыштыже С. Р. Суворов лӱмеш мемориал оҥа.

    Йошкар-Оласе Тӱвыра да каныме рӱдӧ шындерын Чап аллейыштыже С. Р. Суворов лӱмеш мемориал оҥа.

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Помним, скорбим, гордимся, 2016, с. 56.
  2. ↑ 1 2 Помним, скорбим, гордимся, 2016, с. 57.
  3. ↑ Помним, скорбим, гордимся, 2016, с. 33.
  4. ↑ Память народа::Поиск документов частей. pamyat-naroda.ru. Тергыме кече: 3 сорла 2016. Архивлыме 17 сорла 2016 ий.
  5. ↑ Дунаев Л. Герой Советского Союза Сергей Суворов // В поход : Красноармейская газета. — 1944. — 5 февраля (№ 18). — С. 2.
  6. ↑ Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях :: Суворов Сергей Романович, 17.07.1942, умер от ран,. pamyat-naroda.ru. Тергыме кече: 3 сорла 2016. Архивлыме 17 сорла 2016 ий.
  7. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 31 марта 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 9 вӱдшор (№ 14 (220)). — С. 1. Архивлыме 20 кылме 2021 ий.
  8. ↑ Суворов М. П. Листая страницы истории. Историко-краеведческий очерк. — Йошкар-Ола: Издательский центр ИП В. Я. Очеева, 2012. — С. 138. — 176 с.
  9. ↑ Улицы имени Героев Советского Союза / Марийский республиканский научно-краеведческий музей, Йошкар-Олинское городское отделение Всероссийского общества охраны памятников истории и культуры. — Буклет. — Йошкар-Ола, 1970. — С. 6. — 6 с.
  10. ↑ Постановление Совмина РСФСР от 24.05.1965 № 662 «О присвоении имён Героев Советского Союза учреждениям народного образования» (руш.). Правовая Россия (24 ага 1967). Тергыме кече: 18 вӱдшор 2019. Архивировано из оригинала 17 вӱдшор 2019 ий.
  11. ↑ Помним, скорбим, гордимся, 2016, с. 35.
  12. ↑ Гребнев А. Героические страницы. Суворовы не отступают // Марийская правда : Республиканская газета. — 1966. — 23 февраль (№ 46). — С. 13.
  13. ↑ Кошкина Д. В Марий Эл открыли парк в честь первого героя Советского союза по национальности мари. Марийская правда. Новости Республики Марий Эл (30 сӱрем 2015). Тергыме кече: 1 ӱярня 2017. Архивлыме 25 сӱрем 2018 ий.
  14. ↑ Помним, скорбим, гордимся, 2016, с. 8.
  15. ↑ "Героя помнит народ". ИА "МАНГАЗЕЯ" (10 шыжа 2017). Тергыме кече: 27 кылме 2020. Архивлыме 5 теле 2020 ий.

Литератур

  • Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
  • Первый герой из мари / А. Р. Соловьёв.— Йошкар-Ола: Марийский республиканский научно-краеведческий музей, 1989. — 8 с.
  • Суворов Сергей Романович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 315. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
  • Суворов Сергей Романович // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 741. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
  • Суворов Сергей Романович // История Марийского края в лицах. 1941—1945 гг. Великая Отечественная война. — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, 2015. — С. 244—247. — 374 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-94950-070-5.
  • Износки. Посвящается 30-летию образования Износковского района Калужской области / Сост. В. А. Боев, А. П. Золотин. — Калуга: Гриф, 2015. — 136 с.
  • Помним, скорбим, гордимся / Сост. С. В. Ягодарова, отв. ред. В. С. Соловьёв. — Йошкар-Ола: Стринг, 2016. — 112 с.
  • Мочаев В. А., Соловьёв В. С., Соловьёв М. П. Суворов Сергей Романович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 426. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Суворов,_Сергей_Романович&oldid=1227889" гыч налме