Майоров-Шкетан, Яков Павлович

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
М. Шкетан
M-shketan.jpg
Шочмо годсо лӱм Яков Павлович Майоров
Шолыплӱм-влак Умдо[1]
Шочмо кече 29 шыжа 1898(1898-10-29)
Шочмо вер Тошто Крешын
Колымо кече 16 ага 1937(1937-05-16) (38 ий)
Колымо вер
Паша сомыл
Марий писатель да драматург, кусарыше, журналист
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

М. Шкета́н (олыкмарла шкет гыч; чын лӱмжӧ Я́ков Па́влович Майо́ров, 29 шыжа 1898, Оршанке район — 16 ага 1937, Оршанке, Марий Автоном Совет Социализм Республик) — марий журналист, писатель, кусарыше да мер пашаеҥ. Марий драматургийлан негызым пыштыше-влак кокла гыч иктыже.

Илыш корныжо

Виче губернийысе Яраҥ уезд Ернур волость Тошто Крешын ялеш шочын. Кресаньык еш гыч. 2-классан Ернур училищыште тунемын (1910—1912), ачажын озанлыкыштыже пашам ыштен. Яра жапым лудмашлан пӧлеклен, руш классике деке кумылаҥын.

1917 ий гыч кугыжан армийыште, Икымше тӱнямбал сарын участникше.

1918 ий гыч совет тӧнежласе пашаеҥ, Ернур волисполком пӧлкам вуйлатен, Оршанке районышто Совет кучемын политикыжым чолган шыҥдарен, тидлан кӧра тудым 1920 ийыште Ернур селаште бунт годым кулак-влак кыреныт. 1920 ий гыч М. Шкетан — секретарь, Яраҥ уездысе калык-влак пӧлкан вуйлатышыже.

1921 ий гыч Краснококшайскыште: областной мланде пӧлкан пашаеҥже; «Йошкар кече» газетын сылнымут пашаеҥже, секретарьже, редакторын сомылжым шуктышо. «Арлан ден Кестен» сатирике журналын, «Ончыко» сылнымут журналын ик организаторжо да авторжо.

Марий кугыжаныш театрын актёржо, драматургшо да режиссёржо. 1922 ий гыч куснылшо театрын сценыштыже тудын «Сардай», «Ачийжат-авийжат» (1923), «Шошым сеҥен» (1924), «Шурно» (1933) да моло пьесыж почеш спектакль-влак шындалтыныт, постановкылаштыже чӱчкыдын тӱҥ рольым шкеак модын.

1929 ийыште Оршанке районыш пӧртылын, колхозын (кызыт тудын лӱмжым нумалеш) ик организаторжо, туштак ревизий комиссийын председательже, ялысе драме кружокым вуйлатыше.

«Троцкист» да «буржуазий националист» ваштареш манме кампаний кашакыште мыскылымашыш логалын, «политике хулиган» ман лӱмдалтын (06.05.1937), тиде тудын тыгакат начар тазалыкшым утыр пудыртен. 1937 ий 16 майыште Оршанке эмлымверыште колен, кызыт тудын лӱмжым нумалше паркыште тойымо[2].

Сылнымут пашаже

1934 ий гыч СССР серызе-влак ушемын йыжыҥъеҥже.

Журналист семын сатир да мыскаран устан серыме мастарлыкше дене ойыртемалтын: 1920-шо ийлаште гына 300 наре публикацийым да 80 фельетоным серен.

Сылнымут пашажым 1919 ий гыч тӱҥалын. 1920-шо ийлаште серызе ик актан икмыняр пьесым возен: «Утышо», «Ормыж», «Важык вуян йыдал» да молат. Тыгодымак прозо жанрыштат пашам ыштен. 1924 ийыште Центриздатыште (Москва) посна книга дене чын илыш налме негызеш возымо «Юмын языкше» ойлымаш лектын[3].

1923 ий гыч савыкталташ тӱҥалын. «Ачийжат-авийжат!» (1928), «Кодшо румбык» (1932) да моло пьесыштыже у илышлан корным кычалше марий пашазе-влакын чолга койышыштым ончыктен[4]. Чылажге драматургын 13 пьесыже шындалтын.

Эн палыме произведенийже — марий ялын колхозым почмо нерген «Эреҥер» роман (марла 1933 ийыште, рушла 1936 ийыште лектын). Произведенийлаштыже 1920-шо ийласе марий калыкын илышыже да йӱлаже, чон поянлыкше сӱретлалтыт.

Кусарыме пашам шуктен. 1931 ийыште тудын кусарымыж дене А. Серафимовичын «Железный поток» романже савыкталтын.

Илымыж годым 15 книга наре луктын, вара тудын произведенийже-влак ик гана веле огыл уэш савыкталтыныт, кок гана чумырымо ойпогыжо тичмашын ош тӱням ужын.

Газет ден журналлаште М. Шкетан шуко шолыплӱм дене савыкталтын: И. Майор, Майорын, Кугу Шадыртан, Й. Шартан, Нӧга, Товат, Озыркан, Умдо, Пагул Япак, М. Ошлан, Ошламари, Ошлинский, Крешын, Кокшага, Наган, М. Агур, Тортамортин, Лупе-Тор да тулеч молат[5]

Тӱҥ произведений-влак

М. Шкетанын марла да вес йылмылашке кусарыме произведенийже-влак[6]:

Марла

  • Юмын языкше: илыш гыч ойлымаш (Божий грех: рассказы из жизни). М., 1924. 40 с.
  • Ачийжат, авийжат: драма (Эх, родители!..: драма). М., 1928. 64 с.
  • Ораде: мыскылчык (Безумный: комедия). Йошкар-Ола, 1928. 28 с.
  • Мичун уке ачажат: ойлымаш (У Мичу нет отца: рассказ). М., 1928. 32 с.
  • Яку: йоча ойлымаш (Яку: рассказ для детей). М., 1928. 24 с.
  • Юмын языкше: илыш гыч ойлымаш (Божий грех: рассказы из жизни). Йошкар-Ола, 1929. 32 с.
  • Важык вуян йыдал: оҥарчык (Кривоносый лапоть: комедия). Йошкар-Ола, 1929. 20 с.
  • Ойлымаш-влак (Рассказы). Йошкар-Ола, 1929. 68 с.
  • Ме тоштым сеҥена: ойлымаш (Мы старое победим: рассказ). Йошкар-Ола, 1931. 56 с.
  • Эреҥер: роман. Йошкар-Ола, 1933. 188 с.
  • Шурно: драма (Урожай: драма). Йошкар-Ола, 1934. 52 с.
  • Илыш ÿжеш: ойлымаш-влак (Жизнь зовёт: рассказы). М., 1935. 136 с.
  • Лапчык Каритон: койдарчык (Лапчык Харитон: комедия). Йошкар-Ола, 1935. 48 с.
  • Мыскара ойлымаш-влак (Юмористические рассказы). М., 1936.
  • Ойырен налме произведений-шамыч (Избранные произведения). Йошкар-Ола, 1940. 408 с.
  • Якшывай: ойлымаш (Якшывай: рассказ). Йошкар-Ола, 1943. 24 с.
  • Мыскара ойлымаш-влак (Юмористические рассказы). Йошкар-Ола, 1944. 128 с.
  • Корнышто: ойлымаш (В дороге: рассказ). Йошкар-Ола, 1950. 24 с.
  • Мераҥ лу: ойлымаш (Заячья кость: рассказ). Йошкар-Ола, 1950. 8 с.
  • Мыйын упшем: ойлымаш (Моя шапка: рассказ). Йошкар-Ола, 1950. 4 с.
  • Пьеса-шамыч (Пьесы). Йошкар-Ола, 1950. 264 с.
  • Эреҥер: роман. Йошкар-Ола, 1953. 228 с.
  • Мыскара ойлымаш-влак (Юмористические рассказы). Йошкар-Ола, 1954. 156 с.
  • Юмын языкше; Аракан осалже: ойлымаш-влак (Божий грех; Вред алкоголя: рассказы). Йошкар-Ола, 1955. 80 с.
  • Роман, пьеса, ойлымаш да статья-влак.: 4 т. дене печатлалтыт (Собрание сочинений в 4-х т.), Йошкар-Ола, 1962. 1-ше. т. : Пьеса-влак. 396 с.; 2-шо т.: Ойлымаш ден очерк-влак. 552 с.; 3-шо т.: Мыскара, ойлымаш, фельетон, почеламут да статья-влак. 440 с.; 4-ше т.: Эреҥер: роман. 340 с.
  • М. Шкетанын публицистикыже: писательын творчествыже гыч лит.-документ. материал-влак / сост. С. Я. Черных. Йошкар-Ола, 1966. 340 с.
  • Эреҥер: роман. Йошкар-Ола, 1986. 224 с.
  • Чумырен лукмо ойпого: 3 т. дене савыкталтеш (Собрание сочинений в 3-х т.). Йошкар-Ола, 1990—1991. 1-ше т.: Почеламут, пьеса-влак. 392 с.; 2-шо т.: Ойлымаш, мыскара, новелла, очерк, статья, корреспонденций, фельетон-влак. 608 с.; 3-шо т.: Роман, ойлымаш, повесть, очерк, фельетон, новелла, статья, серыш-влак. 624 с.
  • Роман, повесть, ойлымаш-влак. Йошкар-Ола, 2001. 368 с.

Руш йылмыш кусарыме

  • Эреҥер: роман / пер. на рус. А. Айзенворта. Горький, 1936. 168 с.
  • Рассказы / пер. на рус. А. Докукина. Йошкар-Ола, 1948. 80 с.
  • Эреҥер: роман / пер. на рус. А. Докукина. Йошкар-Ола, 1950; 1953; 1955.
  • Детям: рассказы. Йошкар-Ола, 1953. 64 с.
  • Жизнь зовёт: рассказы. Йошкар-Ола, 1953. 232 с.; Йошкар-Ола, 1955. 232 с.
  • Восход солнца: пьесы / пер. на рус. М. Шамбадала. Йошкар-Ола, 1954. 160 с.
  • Эреҥер: роман / пер. на рус. В. Муравьёва. М., 1971; 1979; Йошкар-Ола, 1975, 1989.

Чуваш йылмыш кусарыме

  • Эреҥер: роман / пер. на чуваш. В. Рзая. Шупашкар, 1957. 236 с.

Латыш йылмыш кусарыме

  • Эреҥер: роман / пер. на латыш. Рига. 1973. 278 с.

Театр постановко-влак

Театр постановко-влак лӱмер[7]:

  • Сардай: драма. (Мар. театр). 1922, 1927.
  • Ачийжат-авийжат!.. (Эх, родители…: драма). (Мар. театр). 1923, 1952, 1970, 1981, 1998.
  • Шошым сеҥен (Весна победила: драма). (Мар. театр). 1924.
  • Шурно (Урожай: драма). (Мар. театр). 1933.
  • Важык вуян йыдал (Кривоносый лапоть: комедия). (мар. театр). 1933.
  • Кодшо румбык (Муть пролшого: драма). (Мар. театр). 1949.
  • Лапчык Каритон; Кок сӱанат пеле; Важык вуян йыдал (Лапчык Харитон; Две с половиной свадьбы; Кривоносый лапоть: одноактные комедии). (Мар. театр). 1949, 1978.

Шарнымаш

Марий Эл Республикысе Оршанке вел Тошто Крешын ялыште марий сылнымутын классикше М. Шкетанын пӧрт-тоштерже
Яраҥыште шарныктыш оҥа

М. Шкетанын лӱмжым икмыняр объект нумалеш:

  • М. Шкетан лӱмеш марий кугыжаныш драме театр (1948);
  • Йошкар-Оласе урем;
  • Волжск оласе урем;
  • Оршанкыште урем ден изурем;
  • Моркышто урем;
  • Писательын шочмо верыштыже, Оршанке район Тошто Крешын ялыште урем[8];
  • Оршанкысе рӱдӧ книгагудо (2002);
  • Театр сымыктыш аланыште Марий Элын Кугыжаныш премийже (1999 ий гыч);
  • Йошкар-Олаште бюст (Марий калыкле драме театрын оралтыж пелен);
  • Писательын шочмо верыштыже, Тошто Крешын ялыште бюст дене (1960 ий 3 ноябрь) пӧрт-тоштер (1992)[9];
  • Оршанкыште бюст (1967)[10], скульптор В. М. Козьмин).
  • Ий еда шыжым Оршанке районышто «Шкетан лудмаш» лудмаш конкурс эртаралтеш, тышке Оршанке вел школлан тунемшышт чумыргат[11].

Палемдымаш

  1. ↑ Сануков К. Н., Григорьева Л. А. Голод в Марийской автономной области в 1921—1922 гг. // Марийский археографический вестник.— № 6.— Йошкар-Ола, 1996.— С. 72.
  2. ↑ Мочаев, 2007, с. 406.
  3. ↑ Писатели МЭ, 2008, с. 677.
  4. ↑ Шкетан М. // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  5. ↑ Писатели МЭ, 2008, с. 677—678.
  6. ↑ Писатели МЭ, 2008, с. 678—680.
  7. ↑ Писатели МЭ, 2008, с. 680.
  8. ↑ Краеведческий портал "Родная Вятка" (руш.) (5 кылме 2015). Тергыме кече: 30 шыжа 2025. Архивлыме 9 ӱярня 2017 ий.
  9. ↑ Очерки истории марийской литературы / Отв. ред. М. А. Георгина. — Йошкар-Ола: Маркнигоиздат, 1963. — С. 410. — 424 с.
  10. ↑ Посёлок Оршанка // Оршанский район. — Йошкар-Ола, 2006. — С. 145—159. — 304 с. — (История сёл и деревень Республики Марий Эл). — 1500 экз. — ISBN 5-87898-358-3.
  11. ↑ В Марий Эл прошли Шкетановские чтения, <https://www.marpravda.ru/news/selo/v-mariy-el-proshli-shektanovskie-chteniya/>. Тергыме: 30 шыжа 2025. 

Литератур

  • Асылбаев А. А. М. Шкетанын драматургийже; М. Шкетанын ойлымашыже-шамыч нерген; Первый марий роман [Драматургия М. Шкетана; Рассказы М. Шкетана; Первый марийский роман] // Марий литература: литературно.-критические статья-шамыч. — Йошкар-Ола, 1950. — С. 117—187.
  • М. Шкетан // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978.
  • Шкетан М. // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  • Александров А. М., Беспалова Г. Е., Васин К. К. М. Шкетан // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1976. — С. 308—314. — 368 с. — 5000 экз.
  • Беспалова Г. Е., Васин К. К., Зайниев Г. З. М. Шкетан // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник / Отв. А. В. Селин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1988. — С. 311—320. — 376 с. — 5000 экз.
  • М. Шкетан // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 406. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
  • М. Шкетан // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 676—681. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.
  • Шкетан М. // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 824—825. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
  • Зайниев Г. З., Черных С. Я., Мочаев В. А. М. Шкетан (Майоров Яков Павлович) // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 503. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
  • М. Шкетан (Майоров Яков Павлович) // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. Г. Сабанцев, Ю. Соловьёв и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2020. — С. 386—390. — 423 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-7590-1285-6.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Майоров-Шкетан,_Яков_Павлович&oldid=1079669" гыч налме