Вӱрзым уезд

Вӱрзым уезд
Вӱрзым уезд
	Герб[d]
Эл	Россий Империй
Уезд ола	Вӱрзым
Историй да географий
Ыштыме кече	1719
Пытарыме кече	1928
Кумдык	10 046,6 квадрат уштыш
Калык чот
Калык чот	289 188 (1897) еҥ

Вӱрзым уезд (руш. Уржумский уезд) — 1719—1928 ийлаште Озаҥ ден Виче губернийлаш пурышо административ-кумдык единице. Уезд ола — Вӱрзым.

Верланымаш

Уезд Виче губернийын кечывалвел могырыштыжо верланен, Озаҥ губерний дене чекланен. 1897 ийыште уездын кумдыкшо 10 046,6^[1] квадрат уштыш (11 433 квадрат километр), 1926 ийыште — 5 577^[2] квадрат километр лийын.

Историй

Вӱрзым уезд Петр кугыжа деч ончычсо жап гыч палыме. 1708 ийыште уезд пытен, а Вӱрзым олам Озаҥ губернийыш ушеныт. 1719 ийыште, губернийым провинций-влаклан шеледыме годым, Озаҥ губернийын Озаҥ провинцийжын составыштыже Вӱрзым дистриктым ыштеныт. 1727 ийыште дистрикт-влакым пытареныт, да Вӱрзым дистриктым Вӱрзым уездыш савыреныт.

Земский марке. 8-ше №-ан Вӱрзым уезд (1905 ий)

1780 ийыште уездым Виче наместничествыш пуэныт. Тудо 1796 ийыште Виче губерний маналташ тӱҥалын.

1920 ийыште уэш ыштыме Марий автоном областьын составышкыже Пыламарий, Ермучаш, Коҥганур, У Торъял, Шернур, Топкавлак, Турек волость-влакым пуртеныт.

1928 ийыште, Нолинск да Малмыж уезд-влаклан кумдыкшым пуымо дене, Вӱрзым уездым пытареныт. 1929 ийыште тудын кумдыкыштыжо Угарман крайысе Нолинск округын Вӱрзым районжо ышталтын.

Демографий

1897 ийысе переписьын (руш.) (мар. данныйже почеш уездыште 289 188^[1] еҥ илен. Нунын коклаште руш — 69,5 %, марий — 25,3 %; татар — 4,8 %. Вӱрзымыштӧ 4 413 еҥ илен.

1926 ийысе пӱтынь ушемысе калык переписьын (руш.) (мар. иктешлымашыж почеш уездыште калык чот 145 510 еҥ лийын^[2], нунын кокла гыч оласыже — 6 642 еҥ.

Административ шеледымаш

Вӱрзым уездын 1877 ийысе картыже

1891 ийыште уездын составышкыже 21 волость пурен^[3]:

№ п/п	Волость	Волостной правлений^[4]	Илем-влакын чотышт	Калыкчот
1	Пыламарий	Пыламарий ял	21	6060
2	Кугу Шурма	Федосимов посёлко	50	12 213
3	Ермучаш	Ермучаш ял	74	14 337
4	Кичма	Кичма ял	121	12 084
5	Кокши	Кокши ял	83	10 327
6	Коҥганур	Коҥганур ял	86	13 574
7	Корак-Сола	Топкавлак ял	82	12 138
8	Косолоп	Косолоп села	53	9947
9	Кужнур	Кужнур ял	128	15 718
10	Кузнецово	Кузнецово села	88	14 584
11	Кукнур	Кукнур села	116	11 619
12	Левжа	Левжа села	106	8900
13	Мазар	Мазар ял	91	16 803
14	Изи Шурма	Шурма-Никольский почиҥга	11	4043
15	Пиля	Пиля ял	92	17 501
16	Рождественский	Изи Коровка ял	72	5987
17	Сердеж	Изи Сердеж ял	64	14 115
18	Шернур	Шернур	85	12 174
19	Теребиловка	Теребиловка ял	69	13 982
20	Турек	Марий Турек	74	20 426
21	Хлебниково	Хлебниково ял	38	7226

1913 ийлан^[4] Мазар волость олмеш Байса (рӱдер — Байса ял) да Буй (рӱдер — Буйский завод) волость-влак ышталтыныт, Кужнур олмеш У Торъял волость (рӱдер — У Торъял), Кораксола волость уэш Топкавлак маналтын, Изи Шурма волость пытен, Петровский волость (рӱдер — Петровский ял) ышталтын.

1926 ийысе перепись почеш уездын составышкыже 5 волость, 1 ола да 1 пашазе посёлко пурен^[5]:

№ п/п	Волость	Рӱдер	Ялсовет-влакын чотышт	Илем-влакын чотышт	Калыкчот
1	Кокши	Филипповский ял	15	178	22 265
2	Левжа	Левжа ял	16	290	27 252
3	Сердеж	Петровский	9	82	17 454
—	—	Аркуль затон	—	—	946
4	Вӱрзым	Вӱрзым ола	26	312	48 072
—	—	Вӱрзым ола	—	—	5696
5	Шурма	Шурма села	11	119	23 825

Уисполкомын председательже-влак

1918 ий гыч 1929 ий марте Вӱрзым уисполкомышто вуйлатыше-влак лийыныт^[6]:

Ф. И. О.	Должностьышто лийме жап
Воронов Роман Николаевич	1918 ий январь — март
Новоселов Тимофей Алексеевич	1918 ий апрель — июнь
Роженцов Антон Андреевич	1918 ий июнь — 1919 ий май
Одинцов Николай Андреевич	май — июль 1919
Михеев Дмитрий Петрович	1919 ий июль — 1920 ий март
Мышкин Азарий Иванович	1920 ий март — 1921 ий март
Шашмурин Михаил Петрович	1921 ий апрель — ноябрь
Горбунов Михаил Григорьевич	1921 ий ноябрь — 1922 ий март
Михеев Дмитрий Петрович	1922 ий март — июль
Черезов Алексей Матвеевич	1922 ий август — сентябрь
Ершов Иван Николаевич	1922 ий октябрь — декабрь
Обелов Василий Петрович	1923 ий январь — 1924 ий май
Крупин Дмитрий Васильевич	1924 ий май — 1925 ий май
Заварин Михаил Тимофеевич	1925 ий май — ноябрь
Симонов Дмитрий Петрович	1925 ий ноябрь — 1927 ий март
Шубников Павел Гаврилович	1927 ий апрель — 1928 ий февраль

Палемдымаш

↑ ¹ ² ³ Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии) (неопр.). Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 28 сӱрем 2014 ий.
↑ ¹ ² Всесоюзная перепись населения 1926 г. (неопр.) Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.
↑ Родная Вятка. Краеведческий портал (неопр.). Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 29 шыжа 2017 ий.
↑ ¹ ² Волостныя, станичныя, сельския, гминныя правления и управления, а также полицейские станы всей России с обозначением места их нахождения. — Киев : Изд-во Т-ва Л. М. Фиш, 1913. (неопр.) Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 5 шыжа 2017 ий.
↑ Первая Всесоюзная перепись населения СССР 1926 года (неопр.). Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 27 ага 2017 ий.
↑ Политические лидеры Вятского края: биографический справочник / сост. В. С. Жаравин, Е. Н. Чудиновских; под ред. Е. Н. Чудиновских. — Киров: ООО «Лобань», 2009. — с. 556. (неопр.) Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 3 пургыж 2019 ий.

Кылвер-влак

Уржум // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[Демоскоп_Weekly-1] ¹ ² ³ Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии) (неопр.). Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 28 сӱрем 2014 ий.

[ДW1926-2] ¹ ² Всесоюзная перепись населения 1926 г. (неопр.) Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.

[3] Родная Вятка. Краеведческий портал (неопр.). Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 29 шыжа 2017 ий.

[Волости_России-4] ¹ ² Волостныя, станичныя, сельския, гминныя правления и управления, а также полицейские станы всей России с обозначением места их нахождения. — Киев : Изд-во Т-ва Л. М. Фиш, 1913. (неопр.) Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 5 шыжа 2017 ий.

[5] Первая Всесоюзная перепись населения СССР 1926 года (неопр.). Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 27 ага 2017 ий.

[6] Политические лидеры Вятского края: биографический справочник / сост. В. С. Жаравин, Е. Н. Чудиновских; под ред. Е. Н. Чудиновских. — Киров: ООО «Лобань», 2009. — с. 556. (неопр.) Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 3 пургыж 2019 ий.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]