Российыште аван кечыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Российыште аван кечыже
Чинчышудо — Российыште ава кечын ӱжватаже
Чинчышудо — Российыште ава кечын ӱжватаже
Тӱрлылык Еш пайрем
Вес семын Аван кечыже
Ышталтын 1998 ий 30 январьыште РФ Президент Б. Ельцинын 120-шо №-ӓн Указше дене
Палемдат Российыште
Кече ноябрьын пытартыш рушарняже
Пайремлымаш еш дене вашлиймаш, концерт, ончер, шуко йочан ава-влаклан наградым кучыктымаш, суапле паша лӱмеш акций
Йӱла ава-влаклан пеледыш ден пӧлекым пӧлеклымаш, школ ден йочасадыште утренникым эртарымаш, «Ава, мый тыйым йӧратем!» акций
Кылдалтын Ӱдырамашын тӱнямбал кечыже, Еш, йӧратымаш да ӱшанле улмо кече

Аван кечыже Российыште (руш. День матери в России) — ноябрьын пытартыш рушарнянже палемдыме пайрем. 2025 ийыште тудо 30 ноябрьлан логалын. Ӱдырамашын тӱнямбал кечыже дене таҥастарымаште, кунам чыла ӱдырамашым саламлат, тиде кечын ава-влакым да мӱшкыран ӱдырамаш-влакым моктат. Тиде пайрем — аван пашажым, ава-влакын йочаштын пиалышт верч шкеныштым чаманыде тыршымыштым пагалымым ончыктымаш да мер калыкыште нунын тӱҥ рольыштым кӱлешлан шотлымаш[1][2].

Пайремлыме кече

Российыште Ава кечым официальнын Россий Федерацийын Президентше Борис Ельцинын 1998 ий 30 январьысе 120 №-ан Указше дене пеҥгыдемдыме. Документыште пайремлыме кечым пеҥгыдемдыме — ноябрьын пытартыш рушарняже. Пайремым пеҥгыдемдыме нерген шонымаш Кугыжаныш Думын ӱдырамаш, еш да самырык-влакын пашашт шотышто комитетшын, утларакшым депутат Алевтина Апаринан лийын[3][4].

Эртымгорно

Ава-влакым чапландарыме йӱла акрет годымак шочын. Акрет Грецийыште ава-юмо-влак, мутлан, чыла юмын аваже Рея да Персефона, лӱмеш пӧлеклалтше культ-влак лийыныт. Нунын лӱмеш шошым, март покшелне, мистерий да йӱла-влакым эртареныт. XVII курымышто Английыште «Ава рушарня» (англ. Mothering Sunday) лӱман пайрем шочын. Кугу Пӱтын  (руш.) (мар. нылымше рушарняжлан логалше тиде кечын мӧҥгӧ деч тораште пашам ыштыше йоча-влаклан, шке аваштым ужаш да нунылан изи пӧлек-влакым кучыкташ манын, каныш кечым пуэныт.

Кызытсе тӱнямбал Ава кечын ончыкылык образше США-ште XX курым тӱҥалтыште лектын. 1872 ийыште активистке Джулия Уорд Хау тыныс верч кучедалмаште ава-влакын икоян улмо кечыштым палемдаш темлен, но тудын шонымашыже верч шуко лийын огыл. Варарак, 1907 ийыште, Филадельфий гыч американке Анна Джарвис, шке аважын жап деч ончыч колымыжлан ойгырен, чыла авам чапландарыме калыкле кечым пеҥгыдемдаш темлымаш дене лектын. Тудын тыршымыжлан кӧра, 1914 ийыште США-н президентше Вудро Вильсон майын кокымшо рушарняжым калыкле пайрем — Ава кече — семын увертарен. США деч вара тиде йӱлам моло эл-влак налыныт[5].

Российыште пайремын лекмыже

Российыште Ава кечым икымше гана пеҥгыдемдаш эше Россий империйыште тӧчымӧ. 1915 ий 1 декабрьыште Петроградыште пайремым тӱҥ инструктор, скаутмастер Рагнар Фернбергын инициативже почеш скаут-влакын Икымше отрядыштышт эртарыме. Но тиде кече калык кечышотышто пеҥгыдемдалтын огыл да кумдан шарлен огыл[6][7].

Совет жапыште шонымаш Баку гыч толшо инициативе дене пӧртылын. 1988 ий 30 октябрьыште 228 №-ан школын руш йылме да литератур туныктышыжо Эльмира Гусейнова шке классше дене ава-влаклан пӧлеклалтше пайрем концертым йамдылен. Мероприятий шукылан келшен. Тушто пайремым идалык еда эртараш йоҥгалтше ӱжмаш шуко совет газетлаште савыкталтын. Гусейнован ямдылыме пайрем сценарийже 1992 ийыште «Воспитание школьников» журналыште савыкталтын, тидыже тиде йӱлам элысе школ-влак мучко шараш полшен.

1990-ше ийлаште идей политике полышым налын. КПРФ гыч Кугыжаныш Думын депутатше Алевтина Апарина пайремым федерал кӱкшытыштӧ тӧртык дене пеҥгыдемдаш темлымаш дене лектын. 1998 ий 30 январьыште Президент Борис Ельцин келшыше указыш кидпалым пыштен, да тудо жап гыч Российыште Ава кече официальнын ноябрьын пытартыш рушарнянже палемдалтеш.

Пайремын символикыже

Российыште Ава кечын тӱҥ ӱжватаже — чинчышудо. Калык ӱшаныме почеш, тиде тыглай да нӧргӧ пеледыш, эре икгай улмым, ӱшанле улмым, нӧргӧ улмым да аван яндар йӧратымашыжым ончыкта. Чинчышудо тыгак шке лишыл еҥ-влак да тукым нерген мондаш огыл полшышо пеледышлан шотлалтеш. «Авай, мый тыйым йӧратем!» Россий кӱкшытан акций кышкарыште открытке-влакыште да моло пайрем атрибутикыште чинчышудо сӱрет-влакым чӱчкыдын кучылтыт.

Аван кечыже лӱмеш открытке

Южо эллаште, мутлан США-ште да Австралийыште, пайремын ӱжватаже тегытвуй улеш. Тидын годым кажне тӱсын шке ыҥже: чевер тегытвуйым аван илыше улмыжо, ошым — колышым шарныме лӱмеш пижыктат. Российыште тиде йӱла илышыш пурен огыл[8].

Пайремлыме йӱла-влак

Ий гыч ийышке пайрем йӱла дене пояҥын. Эл мучко шуко мероприятий эрта: концерт, ончер, фестиваль да флешмоб-влак. Туныктыш тӧнежлаште — школ да йоча садлаште — теме почеш урок, утренник да сӱрет ден шке ыштыме арвер конкурс-влак эртаралтыт, тушто йоча-влак шке аваштлан пӧлек-влакым ямдылат[9].

Эн палыме йӱла-влак кокла гыч иктыже «Авай, мый тыйым йӧратем!» Россий кӱкшытан социал акций лийын. Пайрем вашеш волонтёр-влак чинчышудо ӱжвата дене промооткрытке-влакым пуэдат, нуным почто дене колташ але шкеак кучыкташ лиеш. Тыгак нужнан илыше ава-влаклан да шуко йочан еш-влаклан полшымо лӱмеш тӱрлӧ полыш марафоным эртарат да оксам погат.

Тиде кечын еш дене погынаш, ава ден кова-влак деке мияш, нунылан пеледыш ден пӧлек-влакым пӧлеклаш йӱла уло. Шуко йочан ава-влакым чапландарымылан посна тӱткышым ойырат, нунылан чап грамото, медаль да моло награде-влакым кучыктат. Южо регионлаште вуйлатыше-влак дене приём да вашлиймаш-влакым эртарат[10].

Ава-влаклан кугыжаныш награде-влак

Российыште, СССР семынак, йоча-влакым ончен куштымаште да еш институтым пеҥгыдемдымаште ава-влакын суапыштым палемдыше кугыжаныш награде-влакын системышт уло.

СССР-ын наградыже-влак

Совет Ушемыште шуко йочан ава-влакым кумылаҥдыме тичмаш системе ышталтын. 1944 ийыште тыгай награде-влакым пеҥгыдемдыме:

  • Авалык медаль (I да II степень) — 5 але 6 йочам шочыктен да ончен куштышо ава-влаклан кучыкталтын.
  • «Ава чап» орден (I, II да III степень) — 7 гыч 9 марте йочам шочыктен да ончен куштышо ава-влакым палемденыт.
  • «Ава-героине» орден — 10 да утла йочам шочыктен да ончен куштышо ава-влаклан пуымо эн кӱшыл награде.

Тачысе кугыжаныш награде-влак

Ава лиймым моктышо йӱла тачысе Российыштат уло.

  • «Ача-ава чап» орден да «Ача-ава чап» орденын медальже — 2008 да 2010 ийлаште пеҥгыдемдыме. Орден дене шым да шукырак йочам ончен куштышо ача-ава-влакым (ашнаш налше-влакым), а медаль дене — ныл да шукырак йочам палемдат.
  • «Ава-героине» лӱм — 2022 ий августышто Президент Владимир Путинын Указше дене уэш илышыш пӧртылтымӧ. Тиде лӱмым лу да шукырак йочам шочыктен да ончен куштышо ӱдырамаш-влаклан пуат. Наградитлыме авалан иканаштак ик миллион теҥгем тӱлат. Икымше гана тиде лӱмым 2022 ий ноябрьыште Чечен Республик гыч Медни Кадырова да Ямал-Ненец автоном округ гыч Ольга Дехтяренко налыныт[11].

Ава кече вес эллаште

Ава кече тӱнямбал пайрем улеш, но тӱрлӧ эллаште тудым тӱрлӧ жапыште палемдат. Кумдан шарлыше кече — майын кокымшо рушарняже — тиде кечын пайремым США-ште, Канадыште, Австралийыште, Бразилийыште, Германийыште, Италийыште, Турцийыште, Японийыште да моло шуко эллыште палемдат. Майын икымше рушарнянже ава-влакым Испанийыште, Португалийыште, Венгрийыште да Литваште чапландарат.

Южо эллаште пеҥгыдемдыме кече-влак улыт. Мутлан, Египетыште Ава кечым 21 мартыште, шошо тӧрланыме кечын, пайремлат. Грузийыште — 3 мартыште, Арменийыште — 7 апрельыште, а Белоруссийыште — 14 октябрьыште, тудым православий пайрем Покро кече дене келыштарыме. Великобританийыште «Ава рушарням» ончычсо семынак мартын икымше рушарнянже палемдат. Ушымо Наций-влакын Организацийышт тыгак Ава кечым пайремлымым сайлан шотла, тудым ӱдырамаш-влакын праваштлан да тӱняште ава лийме дене кылдалтше йодыш-влаклан тӱткышым ойырашлан йӧн семын онча.

Оҥай факт-влак

  • ЗАГС-ын 2025-ше ийысе данныйже почеш, Российыште йочам ыштыше аван кокла ийготшо 29,8 ий лийын. Таҥастарашлан, ачан кокла ийготшо — 29,3 ий. 39 % аван тиде икымше йоча лийын, 32%-ын — кокымшо, 18%-ын — кумшо, да 11%-ын — нылымше да варарак шочшо йоча-влак.
  • Американ Ава кечым шонен лукшо Анна Джарвис шоҥгеммекыже пайремым оксам ышташ кучылтмылан нелеш налын. Тудо кондитер компаний-влак, открытке ыштыше-влак да пеледыш кевыт-влак дене кучедалын, нуно ава-влакым уло чон дене да шке семын чапландарыме шонымаш деч кораҥыныт манын шотлен[12].

Палемдымаш

  1. ↑ Хайдаршина, Лариса (2019-11-23), День матери в России придумала школьная учительница литературы, <https://old.oblgazeta.ru/society/102149/>. Тергыме: 28 кылме 2025. 
  2. ↑ День матери в России: когда будет в 2025 году, история и традиции праздника, 2025-03-31, <https://ria.ru/prazdniki/den-materi/>. Тергыме: 28 кылме 2025. 
  3. ↑ День матери: как появился праздник и где его принято отмечать. Mos.ru (27 кылме 2016). Тергыме кече: 26 кылме 2025.
  4. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 30.01.1998 г. № 120. Kremlin.ru. Тергыме кече: 26 кылме 2025.
  5. ↑ Елизавета Гриценко (2024-11-24), День матери: символ самого нежного праздника, семейные традиции, теплые пожелания, <https://iz.ru/1795187/elizaveta-gricenko/den-materi-simvol-samogo-neznogo-prazdnika-semeinye-tradicii-teplye-pozelania>. Тергыме: 28 кылме 2025. 
  6. ↑ «Ты чудо, созданное Богом». nlrs.ru. Тергыме кече: 28 кылме 2025.
  7. ↑ Рагнар Акселевич Фернберг (28.12.1890 - 08.01.1968) | Центральный сайт скаутов-разведчиков России (руш.). www.scouts.ru. Тергыме кече: 28 кылме 2025.
  8. ↑ День матери в 2025 году: дата, история, традиции в России, <https://lenta.ru/articles/2025/04/15/den-materi/>. Тергыме: 28 кылме 2025. 
  9. ↑ November 24 - Mother's Day in Russia: history and traditions of the family holiday, 2024-11-23, <https://iz.ru/en/1795190/2024-11-23/november-24-mothers-day-russia-history-and-traditions-family-holiday>. Тергыме: 15 теле 2025. 
  10. ↑ MOTHER'S DAY IN RUSSIA. www.mir-travel.com. Тергыме кече: 28 кылме 2025.
  11. ↑ Best reasons to stand up for mothers this Mother’s Day, 2023-05-14, <https://news.un.org/en/story/2023/05/1136612>. Тергыме: 28 кылме 2025. 
  12. ↑ В России женщины в среднем рожают детей в 30 лет, 2025-04-18, <https://ria.ru/20250418/statistika-2011943661.html>. Тергыме: 28 кылме 2025. 
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Российыште_аван_кечыже&oldid=1231612" гыч налме