Ава кече
Аван кечыже — ик йочам але икмыняр йочам ыштыше да (але) кызыт ончен куштышо (але марте ончен куштышо) ӱдырамаш-влак лӱмеш пайрем, официальнын але илышыш пурен шушо йӱла кӱкшытыштӧ тӱнясе тӱрлӧ элыште палемдалтеш. Чыла вере лачак ик кечын — 8 мартыште эртаралтше Тӱнямбалысе ӱдырамаш кече дене таҥастарымаште, кунам саламлымашым айдеме тукымын мотор пелыжын чыла еҥжат налеш, Аван кечыже тӱрлӧ кугыжанышыште тӱрлӧ кечын эртаралтеш, тидыже калыкле культур ойыртем дене да тиде але вес элыште илышыш пурен шушо йӱла дене кыдлалтын. Ава ден кова-влак деч посна, тиде кечын эше йоча шочмым вучышо ӱдырамаш-влакымат саламлат.
Эртышыш ончалтыш
Чыла историйжат кумдан каласымаште айдеме тукымым умбакыже шуяш йӧным пуышо ӱдырамашлан таум ыштыме да авалык ончылно сукалтыме шижмаш дене вошт шыҥдаралтын. Тӱнян чыла ужашыштыже илыше акрет калык-влак аван культшылан вуйым савеныт. Кызыт илыше-шамыч марте грек-влакын чыла юмын аваштлан — Реялан — кумалме нерген преданий-влак толын шуыныт, римлян-влакын кумалме объект манме чыла юмын авашт Кибелла лийын, Бриджит ӱдырамаш юмо акрет кельт-влакын авалыкым жаплыме сиволыштым шке сынже дене шыҥдарен[1][2].
Английыште кум курым, ХХ курым тӱҥалме марте, Кугу пӱтын кажне нылымше рушарнянже Ава рушарня (але Аван ылыжмыже) манмым палемденыт. Тиде кечын пашам пуышо-влак шке пашаеҥыштлан, а шукышт шке ешышт деч тораште илен пашам ыштеныт, шочмо суртыштым, родо-тукымышт ден лишыл еҥыштым ужын толаш, ала-кунам нунылан илышым пуышо ӱдырамаш-влаклан пагалымаш кумылым пӧлеклаш йӧным пуэныт[2][3].
Авалан пӧлеклыме кечым кумдан пайремлыме йӱлам шарымаште эн чотшо Америкысе Ушнышо Штатла гыч активистке-влак пеҥгыде лийыныт. 1870 ийыште феминистке Джулия Уорд Хау шкенжын возымо Ава кечын Прокламацийже дене чыла ура чонан ӱдырамашым тыныс верч кучедалмашке ушнаш ӱжын. Тудын вий-куатше Бостонышто пуйто Ава кече лӱмеш ий еда ямдылыме тӱшка мероприятийым эртараш ситен. Туге гынат, Джулиян прокламироватлыме пайремым тудын могырым пӱтынь тӱнямбалне лач тыныс верч кучедалме йӧн семын ончымылан кӧра обществыште тӱшкан авалтыдымашын амалже лийын, да шонымаш умбакыже вияҥын огыл[2].
1907 ий шошым Касвел Вирджинийысе Графтон американ ола гыч туныктышо Энн Джарвис шке аважлан — 1905 ийыште колышо, США-ште Граждан сар жапысе активисткылан да сотемдарчылан — пӧлеклалтше пайремле церемонийым эртарен. Мероприятийым лачак еҥ-влаклан илышым пӧлеклыше ӱдырамаш-влаклан таум ыштыме шижмашым шотыш налын эртарыме. Идалык эртымек, ава лӱмеш пайрем ятырлан кумдан палемдалтын — вашлиймашке тӱжем наре еҥ погынен. Эше кум ий эртен, да Аван кечыже чыла американ штатыште эртаралтын. США дене ик жапыштак Аван кечыжым Мексикыште, Канадыште, Китайыште, Японийыште, Кечывалвел Америкыште да Африкыште эртареныт. Аван кечыжым уло тӱня мучко шарен колташ 1912 ий 12 декабрьыште тиде кечым пайремлыме шотышто Тӱнямбал ассоциаций чумыралтын. А 1914 ийыште США-н президентше Вудро Вильсон калыкле пайремым — Аван кечыжым — официальнын пеҥгыдемден, тудо майын кажне кокымшо рушарняже палемдалташ тӱҥалын. Тиде пайремлан официальный сыным пуымо верч толкын тӱҥалтыште шогышо Энн Джарвис Аван кечыжым коммерцийыш савырыме шотышто икмыняр суд процессым таратен, но нунын кокла гыч иктыжымат модын налын кертын огыл[2][4].
Аван кечыжым пайремлымаш шуэн огыл политик пашалан, тидын шотыштак феминист шонымашым тарваташ кучылталтын. Мутлан, 1968 ийыште Коретта Скотт Кинг, Мартин Лютер Кинг-изиракын пелашыже, тиде пайремым йорло ӱдырамаш ден йоча-влаклан полшымо шот дене тӱшка мероприятийым эртараш кучылтын. ХХ курымын шымлымше ийлаштыже тӱрлӧ феминист организаций-влак Аван кечыжым илышкылысе иктӧр права верч кучедалме йӧн семын кучылтыныт[3].
Аван кечыже моло элыште
Календарьыште Аван Тӱнямбал кечыже семын чыла элынат иктаж-могай наднациональный манме структурын, мутлан, ООН-ын але ЮНЕСКО-н, эгидыж дене рашемдыме ик кечат уке. Тӱрлӧ эллаште айдемын эн кӱлешан ӱдырамашыжыжым чеслымаш календарьыште тӱрлӧ кечылан возеш. Тӱняште эн чӱчкыдынжӧ Аван кечыжым майын кокымшо рушарнянже палемдат, тидын шотыштак США-ште, Канадыште, Австралийыште, Украиныште, Эстонийыште, Мальтыште, Кипрыште, Данийыште, Финляндийыште, Германийыште, Италийыште, Турцийыште, Японийыште, Бельгийыште, Бразилийыште. Майын пытартыш рушарнянже тиде пайрем Швецийыште да Францийыште палемдалтеш, майын икымше рушарнянже — ЮАР-ыште. Грецийыште Аван кечыже 9 майыште пайремлалтеш. Венгрийыште, Испанийыште, Португалийыште да Литваште[5] Аван кечыже майын икымше рушарнянже палемдалтеш. Бахрейныште, Гонконгышто, Индийыште, Малайзийыште, Мексикыште, Оманыште, Пакистаныште, Катарыште, Саудысо Аравийыште, Сингапурышто да Ушнышо Араб Эмиратлаште, Филиппиныште Аван кечыжым 10 майыште палемдат. Февральын кокымшо рушарнянже Аваже кечыжым Норвегийыште, 14 октябрьыште Белоруссийыште, Грузийыште 3 мартыште, Египетыште 21 мартыште пайремлат. 7 апрельыште Арменийыште Аван да моторлыкын кечыжым палемдат, 8 мартым Узбекистаныште Аван кечыже семын пайремлат. Финляндийыште Аван кечыжым официальнын 1927 ий гыч палемдаш тӱҥалыныт. Эстонийыште Аван кечыжым 1992 ий гыч майын кокымшо рушарнянже палемдат. Швейцарий Аван кечыжым пуртышо Европысо ик эн тӱҥалтыш эл лийын, тиде 1917 ийыште лийын. Германийыште Аван кечыже официал пайрем семын 1933 ийыште увертаралтын, а Кокымшо тӱнямбал сар деч вара тиде пайрем США-се Аван кечыже дене икгай палемдалташ тӱҥалын. Финляндийыште Аван кечыжым официальнын 1927 ий гыч палемдаш тӱҥалыныт. Эстонийыште Аван кечыжым 1992 ий гыч палемдат. Украиныште, Галичинаште, Аван кечыжым эше 1929 ийыште палемдаш тӱҥалыныт, но жап эртыме семын йӱла йомын; кызыт тиде пайрем тыматлын, гӱжлымаш деч посна палемдалтеш. Белоруссийыште Аван кечыже республикын Президентшын кӱштымашыже дене келшышын 1996 ий гыч палемдалтеш[2][6].
Шуко касвел элыште, да тыгак тушто, кушто культурышт тудын шӱкалтышыже йымалне улеш, Аван кечыже шкенжын тӱжвал атрибутшо дене Российыште 8 мартым пайремлыме семын коеш. Ойыртемже лач тыште: тиде кечын лачак авам, ковам, оньыкувам, оньавам да йочан шочмыжым вучышо ӱдырамаш-влакым саламлат. Тиде кечын ӱдырамаш-влакым мӧҥгысӧ паша деч утарат, пайрем ӱстелым погат, мотор сюрпризым ямдылат. Пайрем деч ончычсо кечын чыла кевыт-влакын прилавкышт да витринышт тӱрлӧ семын авалык темылан келшыше сату дене темыныт. Ава ден кова-влаклан ава улмыштлан таум каласат, пӧлекым кучыктат: кугыеҥ-влак — серьёзныйрак сюрпризым, ньога-влак — утларакышм шке кидышт дене ыштымым. Шуко элысе илыше-влак США деч тиде кечын петлицыште гвоздике пеледышым — авам жаплымын да чон пытен йӧратымын символжым — нумалме йӱлам кӱсынленыт. Тиде йӱла тыгай вариант-влакым шотыш налеш: петлицыште йошкар пеледыш тудын аваж дене чыла сай манмым ончыкта, ошо — тудын аваже тиде тӱням кудалтен каен, но айдеме тудым садикте шарна да жапла[7][8]. Южо эллаште чыла вере калыкле тистым луктын сакат[9]. США-ште шотлен луктыныт: телефон дене эн шуко йыҥгыртымаш Аван кечыжлан логалеш. Тудыжо 120 миллион утла ышталтеш[10].
Адакшым Эрвел эллаште Аван кечыжым пайремлымаш касвел цивилизаций эллаште иланыше йӱла деч кугунак ок ойыртемалт. Саде Китайыштак, миллион дене ӧрыктарыше йӱла ден койышан, шуко шӧрынан поян культуран да ача-ава деке моткоч пагалыме кумылан эн акрет элыште, пайрем тыгак майын кокымшо рушарнянже палемдалтеш. Таче тиде калыкын тӱвыргӧ, моткоч тарванылман канен коштмашыже, тудын рӱдыштыжӧ — еш возакым аралыше ӱдырамаш-влак. Ава-влаклан пӧлекым пуат, саламлат, жаплыме да тауштымо кумылым эрвелысе семын вужган луктын ончыктат. Шуко олалаште аваштлан пайрем кумылан, ныжылгылык ден йӧратымашын шокшо шӱлышан йоча утренникым ыштат. Японий Аважын кечыжым 1915 ийыште палемдаш тӱҥале, тунам вес элла гыч кече лекмаш элыш тыгай йӱла улмо нерген увер шыҥен. Тылеч вара пайрем иланен, тидат огыл, ты элыште эсогыл авалан пӧлеклыме калыкле мурым шонен луктыныт, тудым Аван кечынже кажне япон ешыште манме гай мурат. Амалкалыше япон-влак тиде кечын пеш шуко ужалкалат, тыгодым келшен толшо символикан сату сайын ужалалтеш[7].
Латин Америкысе эллаште Аван кечыже тӱҥ шотышто черке йӱла дене кӱрлаш лийдымын кылдалтын. Мутлан, Мексикыште Диа-де-ла-Мадре пайрем утларакшым шкешотан, йӱлаш пурышо калык кочкыш гыч тӱҥалеш, вара еш-влак, моткоч шуко муро, куштымаш да моло выступлений дене шарнаш кодшо фестивальыш миен кайыме деч ончыч черкышке лӱмын эртарыме мессыш коштын толаш погынат. Панамыште Аван кечыже Сулыкде мӱшкыраҥме пайрем дене лачеш толеш. Тиде кечын банк, виктер да финанс тӧнеж-влак, тыгак моло организаций-влак шукынжо пашам огыт ыште. Еш-влак, Мария Ӱдырым жаплаш манын, уло эл мучко черкыш коштыт. Уремла мучко кечыгут сурт гыч суртыш импровизироватлыме изирак тӱшка дене музыкант-влак коштыт, ава-влак лӱмеш серенадым йоҥгалтарат. Келшышырак пӧлеклан тӱҥ шотышто шоколад, кид дене возымо серыш-влак, йӱлашке пурышо кочкыш ден пеледыш улыт[11].
Российыште Аван кечыже
Российыште тиде пайремым пеҥгыдемдыме нерген шонымаш Кугыжаныш Думын Ӱдырамаш, еш да самырык-влакын пашашт шотышто комитетшын лийын. Россий Федерацийын президентшын 1998 ий 30 январьысе «Аван кечыже нерген» 120-шо №-ан Пунчалже дене келшышын Российыште Аван кечыже ноябрьын пытартыш рушарнянже палемдалтеш. Тиде кечын, йӱла почеш, чыла ава ден кова-влакым саламлат, посна тӱткышым йоча-влакым ончен куштымаште сеҥымашке шушо ӱдырамаш-влаклан, шуко шочшан ава ден шкет ава-влаклан ойырат[2].
Икымше гана лач тыгай лӱм дене тиде мероприятийым варасе СССР жапыште, 1988 ий 30 октябрьыште, Баку оласе школышто эртареныт. Пайремым руш йылме ден литературым туныктышо Эльмира Гусейнова вораҥдарен. Тудын тыршымыж дене авалан пӧлеклалтше пайрем концертым ямдылыме да эртарыме. Тунам чыла тунемше-шамыч дек ий еда тиде кечым лачак ава-влакым чеслыме пайрем семын палемдаш, а 8 март годсыла чыла ӱдырамашым чеслыме семын огыл палемдаш ӱжмаш йоҥгалтын. Тиде ӱжмашын текстшым шуко газет савыктен. А Эльмира Гусейнован колтымо пайрем сценарийже «Тунемше-влакым ончен куштымаш» журналеш лектын, чын шот дене, икмыняр ий гыч — 1992 ийыште[3][10][12].
Таче Российыште Аван кечыжын символжылан незабудко шотлалтеш. Калыкыште ӱшанымаш уло: пеледыш эре икгай улмым, ӱшанле улмым да мучашдыме йӧратымашым — чыла тудым, мо дене аван сынже кылдалтын — символизироватла[1].
Аван кечынже да пайрем деч ончычсо кечын пӱтынь Россий мучко тӱрлӧ тематике мероприятий-влак ышталтыт: концерт, ончер-влак. Пайрем акций тунемме организацийлаште — школ ден йоча садлаште — эртаралтыт. Тылеч посна элыште Ава кечылан ушымо «Авай, мый тыйым йӧратем!» социал акций эртаралтеш. Пайрем деч ончыч арняште акций кӧргыштӧ авалан пӧлеклаш йӧрышӧ тематикан открытке-влакым пуэдат, тыгак пайремлан пӧлеклалтше моло мероприятий-влак эртаралтыт[2].
2022 ий августышто Россий президент Владимир Путин «Ава-героине» лӱмым ыштен. Тудо 10 да утларак йочам ыштыше да ончен куштышо ӱдырамаш-влаклан пуалтеш. Суапландарыме ӱдырамашлан ик гана ик миллион теҥге тӱлалтеш[1][13].
СССР-ыште ава-влаклан лӱмын ыштыме награде-влак лийыныт. Авалык медальым 5 але 6 йочам ыштыше да ончен куштышо ӱдырамаш-влаклан кучыктеныт. 7, 8 але 9 йочам ыштыше да ончен куштышо-влак «Аван чапше» орденым налыныт. А йоча 10 да утларак лийын гын, «Ава—героине» лӱмым пуэныт да орденым кучыктеныт.
Оҥай факт
XVIII курымышто Российыште руш кресаньык Фёдор Васильевын ватыже (чаманен каласаш логалеш, тудын лӱмжӧ аралалт кодын огыл), шкешотан рекордым шынден — шке ӱмырыштыжӧ тудо 69 йочам ыштен. Тудо 27 гана азам ыштен: ала-мыняр гана кок, кум да эсогыл иканаште ныл йоча лийын. Тидын годым, тудо жаплан келшыше йоча шуко колымым ончыде, тиде ешыште йочашт годым кок икшыве веле колен[14].
Палемдымаш
- ↑ 1 2 3 Владислав Шанин. День матери в России: История и традиции праздника. Российская газета (25 кылме 2022). Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 День матери: история и традиции празднования в разных странах. РИА Новости (25 кылме 2012). Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ 1 2 3 День матери: как появился праздник и где его принято отмечать. Рамблер (27 кылме 2016). Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ Anneler Günü nasıl, ne zaman ortaya çıktı? Türkiye'de Anneler günü ilk ne zaman kutlandı? İşte Anneler Günü tarihçesi (тур.). Hürriyet (14 ага 2023). Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ День матери в Литве. Тергыме кече: 28 сорла 2023. Архивировано из оригинала 18 шорыкйол 2017 ий.
- ↑ Когда отмечают День Матери в разных странах мира. NNMama.ru (11 кылме 2011). Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ 1 2 Ольга Смирнова. Как празднуют День Матери в разных странах — 13 интересных обычаев. Онлайн журнал «13 идей для любого праздника» (5 сӱрем 2023). Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ День матери в России и других странах. pravmir.ru (26 ага 2012). Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ Как принято отмечать День матери в разных странах. Sputnik (14 шыжа 2019). Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ 1 2 День матери - краткая история праздника. istmira.com. Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ День матери: праздничные традиции со всего мира. FloMarket (16 кылме 2021). Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ Владислав Шанин. День матери в России: История и традиции праздника. rg.ru (25 кылме 2022). Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ Путин подписал указ об учреждении звания «Мать-героиня». ТАСС (15 сорла 2022). Тергыме кече: 28 сорла 2023.
- ↑ День матери 2023 в России и мире: история и традиции праздника. kp.ru. Тергыме кече: 28 сорла 2023.