Виче губерний
Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже
Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже
| Губерний | |||||
| Виче губерний | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
|||||
| 58°36′ с. ш. 49°39′ в. д.GЯO | |||||
| Эл | |||||
| Адм. рӱдӧ | Виче | ||||
| Историй да географий | |||||
| Ыштыме кече | 1796 ий | ||||
| Пытарыме кече | 1929 | ||||
| Кумдык | 169 629 км² | ||||
| Калык чот | |||||
| Калык чот | 3 030 831[1] еҥ (1897) | ||||
.svg) |
|||||
|
|||||
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |||||
Ви́че губе́рний (руш. Вятская губерния) — Россий империйысе, Россий республикысе да РСФСР-ысе губерний, рӱдерже — Виче (кызытсе Киров) олаште. 1796 ийыште Виче наместничестве негызеш ышталтын. 1929 ий 14 декабрьыште тудо жапыште чоҥалтше Угарман кундемын кышкарышкыже пурен. Ончычсо Виче губернийын кумдыкыштыжо кызытсе Киров областьын да Удмуртийын кугурак ужашышт верланеныт.
1897 ийысе калык шотлымаш почеш 3 миллион утла еҥан Виче губерний Россий империйын калыкчот дене кокымшо эн шуко, лач Киев губерний деч гына шагалрак еҥан, губернийже лийын[1].
Географий
.png)
Йӱдвелне — Вологда, эрвелне — Пермь, кечывалвелне — Угарман, Озаҥ да Ӱпӧ, касвелне — Кострома губерний-влак дене чеклалтын да шке составыштыже чылаже 14 014 294 десятин (вес шотлымаш почеш — 14 380 338, 14 518 014 але 15 526 160 десятин) кумдыкым айлен[2][3].
Историй
Виче вечевой республик
Кызытсе Киров областьын кумдыкыштыжо Кӱшыл палеолит жапысе стоянке-влак палыме улыт. Мемнан эра деч ончычсо VII-ше курымышто ананьино тӱвыра памятник-влак дене ончыкталтше кӱртньӧ курым тӱҥалын.
I-ше тӱжем ийын икымше пелыштыже Виче эҥер бассейнын эрвел ужашыштыже удмурт, касвел ужашыштыже марий, бассейн деч йӱдвелне — коми финн-угор племена-влак ышталтыныт.
XII курым мучаш — XIII курым тӱҥалтышыште Виче мландыште икымше руш куснышо-влак илаш тӱҥалыныт, нуно Виче серлаште икымше руш ола-влакым — Никулицыным, Котельничым, Хлыновым — негызленыт. Монгол-татар иго тӱҥалме дене куснышо-влакын толмышт чот кугемын. XIV курымын кокымшо пелыштыже Хлынов ола Виче мландын рӱдерже лийын.
1378 ийыште вятке дворян-влак (знать) да Суздаль-Угарман князь Дмитрий Константинович коклаште ыштыме ойпидыш почеш Виче мланде тудын вотчиныже лиеш. 1383 ийыште, князьын колымыж деч вара, родо-тукым сар жапыште Угарман княжестве тудын шольыжо Борис Константинович деке, а Суздаль княжестве да Виче мланде йочаже-влак — Семён Дмитриевич ден Василий Кирдяпа — деке кусненыт. Тукымшольышт, Москосо князь Василий I ваштареш сарыште изак-шоляк сеҥалтыныт, но Виче мландым шканышт коден кертыныт. 1401 ийыште Семён Дмитриевич, 1403 ийыште Василий Кирдяпа колат. Нунын колымышт деч вара Василий I Виче мландым Кугу Моско княжествыш ушен.
1425 ийыште Василий I-ын колымыж деч вара Галич да Моско группировко-влакын вашпижмашышт годым Вятке Галич князь-влакын велыштышт лийын. 1452 ийыште Галич группировкын сеҥалтмыж деч вара Вяткыште кучем верысе бояр да купеч-влак деке куснен. 1455—1457 ийлаште олаште пу кремль чоҥалтын. 1457 ийыште Москосо князь Василий II олам налаш тӧчен, но сеҥалтын. 1459 ийыште тудо Виче ваштареш кокымшо походыш каен, кужу осаде деч вара ола сеҥалтын. Виче мланде верысе шкевиктарымашым арален Моско кугыжанышыш ушалтын. 1485 ийыште оласе кучем Иоанн Аникиевын вуйлатыме сепаратист-влак деке куснен. 1487 да 1489 ийласе кок поход деч вара олам Иван III Великийын войскаже-влак налыныт, заговорщик-влакым казнитленыт, а вятке дворян-шамыч (знать) Моско воктеке илаш кусненыт. Виче мланде йӧршешлан рӱдӧ Руш кугыжанышын составышкыже пурен.
Виче мланде Руш кугыжанышыште
1708—1710 ийлаште Пётр Первый элым 7 кугу губернийлан шелын. Уезд-влаклан шеледыме Виче мландым Сибирь, Озаҥ да Архангелогородский губерний-влак пайленыт. Сибирь губернийыш тӱҥ виче кундем-влак — Хлынов, Слобода, Котельнич, Орлов, Шестаков да Кайгород уезд пуреныт. Кечывалвел кумдык-влак — Яраҥ, Вӱрзым, Царевосанчурск да Малмыж уезд-влак — Озаҥ губернийыш логалыныт. Йӱдвел шкевиктарыше Лальск да Лузск волость-влак Архангелогородский губернийыш кусненыт.
Сибирь губернийын икымше губернаторжылан Матвей Петрович Гагариным шогалтыме. Реформо почеш губернийын рӱдерже Тобольск ола лийын, но Матвей Гагарин Вичым ойырен налын, 1711 ийыште тушко толын да 1715 ий марте лийын, тушеч тудлан ӱшаныме губернийым вуйлатен. Тиде жапыште Виче Сибирь губернийын чын рӱдерже лийын.
1719 ийыште у реформо губерний-влакым провинций-шамычлан шелын. Сибирь губернийыште 3 провинций ышталтын: Виче, Соликамск да Тобольск. Виче провинций 7 дистрикт (уезд) гыч шоген: Хлынов, Слободской, Котельнич, Орлов, Шестаков, Кайгород да Кунгур. Озаҥ губернийысе кечывалвел виче мланде-влак Озаҥ провинцийыш пуреныт. 1721 ийыште Кунгур дистрикт Кунгур ден Хлынов кокласе кугу торалыклан кӧра Виче провинций гыч Соликамскийыш кусаралтын.
Виче губерний Россий империйыште
1727 ийыште Виче провинций Сибирь губерний гыч Озаҥ губернийыш куснен, тидыже Виче кундемын ик Виче эҥер системыште улшо йӱдвел да кечывалвел районжо-влакым экономике шотышто лишемден.
1780 ийыште Екатерина II-н 1775 ийысе административ реформыжо почеш Виче провинций да Озаҥ губернийын Свияжск да Озаҥ провинций-влакын ужашышт гыч Виче наместничестве ышталтын[4]. Тидлан кӧра Хлынов ола императрицын кӱшыл указше почеш Виче губерний ола манын лӱмдалташ тӱҥалын[5].
1796 ийыште Виче наместничестве Виче губернийыш савырнен.
1838 ийыште «Вятские губернские ведомости» газет савыкталташ тӱҥалыныт.
1867 ийыште земство пурталтын.
Виче губерний 1891—1892 ийласе шужымаш годым эҥгекыш логалше 17 регион радамыште лийын.
Виче губерний РСФСР-ыште
1918 ийыште Советский уезд ышталтын. Губернийын кумдыкыштыжо Ижевск-Воткинск восстаний лийын.
1919 ийыште Йӱдвел-Виче горный округ ышталтын, тудо 1 ий лийын.
1920 ийыште Алабога, Сарапул да Глазов уезд-влак, тыгак Малмыж, Вӱрзым да Яраҥ уезд-влакын ужашышт Пермь губернийыш, Татар АССР-ыш, Вотский да Марий автоном областьыш кусненыт.
1921 ийыште Омутнинск уезд ышталтын.
1923 ийыште Орлов уезд Халтуринский манын лӱмдалташ тӱналын.
1924 ийыште Советский уезд, а 1928 ийыште — Вӱрзым уезд пытаралтыныт, Вӱрзым уездын кумдыкшым Нолинск да Малмыж уезд-влаклан пуымо.
1929 ийыште Виче губерний да тудын чыла уездше пытаралтын, а нунын кумдыкышт РСФСР-ысе Угарман кундемын составышкыже пуреныт[6].
Администрацийлан шеледымаш
1775 ийыште ыштыме Виче наместничестве 13 уездлан шелалтын: Виче, Орлов, Глазов, Сарапул, Алабога, Слободской, Кайгород, Вӱрзым, Котельнич, Царевосанчурск, Малмыж, Яранск да Нолинск. 1796 ийыште губернийым ыштыме годым Кайгород да Царевосанчурск уезд-влак пытаралтыныт. Тыге, 1918 ий марте губернийын составышкыже 11 уезд пурен[7]:
| № п/п | Уезд | Уезд ола | Уезд олан гербше |
Кумдык, кв. уштыш |
Калыкчот[8] (1897), еҥ |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Виче уезд | Виче (24 089 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
5224,1 | 198 490 |
| 2 | Глазов уезд | Глазов (3220 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
25 166,3 | 373 948 |
| 3 | Алабога уезд | Алабога (9384 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
7729,0 | 242 199 |
| 4 | Котельнич уезд | Котельнич (4055 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
10 066,6 | 281 968 |
| 5 | Малмыж уезд | Малмыж (3303 чел.) | _(1781).png){kind=small}
|
14 651,0 | 284 046 |
| 6 | Нолинск уезд | Нолинск (4148 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
5806,1 | 191 211 |
| 7 | Орлов уезд | Орлов (2932 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
12 974,2 | 219 580 |
| 8 | Сарапул уезд | Сарапул (20 698 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
13 108,1 | 408 225 |
| 9 | Слободской уезд | Слободской (9151 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
24 092,2 | 218 246 |
| 10 | Вӱрзым уезд | Вӱрзым (4190 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
10 174,0 | 291 468 |
| 11 | Яраҥ уезд | Яраҥ (4808 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
11 519,0 | 373 406 |
Штатыш пурыдымо ола
Тыгак Виче губернийыште штатыш пурыдымо эше ик ола лийын. Тудо Царевосанчурск маналтын.
| Ола | Калыкчот (1897) | Пурен | Герб |
|---|---|---|---|
| Царевосанчурск | 1400 еҥ | Яраҥ уезд | _(1781).png){kind=small}
|
Ончычсо ола
| Ола | Калыкчот (1897) | Пура | Герб |
|---|---|---|---|
| Кайгород | 761 еҥ | Слободской уезд | _(1781).png){kind=small}
|
1802 ий марте Виче губернийыште Кайгород уезд лийын. Но тудын административ рӱдерже Кайгород, штатыш пурыдымо ола лийын, тиде статусышто 1854 ий марте лийын. Тиде ийынак тудо Кай селаш савырнен.
| № | Уезд | Уезд ола | Уезд олан гербше |
Кумдык, квадраткм |
Волость-влакын чотышт |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Виче уезд | Виче | 23 | ||
| 2 | Котельнич уезд | Котельнич | 32 | ||
| 3 | Малмыж уезд | Малмыж | 23 | ||
| 4 | Нолинск уезд | Нолинск | 39 | ||
| 5 | Омутнинск уезд | Омутнинск | 14 | ||
| 6 | Орлов уезд | Орлов | 33 | ||
| 7 | Слободской уезд | Слободской | 25 | ||
| 8 | Советск уезд | Советск | 9 | ||
| 9 | Вӱрзым уезд | Вӱрзым | 14 | ||
| 10 | Яраҥ уезд | Яраҥ | 24 |
Губернийын вуйлатышыже-влак
Генерал-губернатор-влак
| Ф. И. О. | Титул, чин, лӱмпале | Должностьым айлыме жап |
|---|---|---|
| Ступишин Алексей Алексеевич | генерал-поручик | |
| Ребиндер Иван Михайлович | ||
| Мещерский Платон Степанович | князь, генерал-аншеф | |
| Голенищев-Кутузов Михаил Илларионович | генерал-поручик | |
| Модерах Карл Фёдорович | шолып ойпуышо, Пермь да Виче генерал-губернатор |
Наместничествым вуйлатыше-влак
| Ф. И. О. | Титул, чин, лӱмпале | Должностьым айлыме жап |
|---|---|---|
| Жихарев Степан Данилович | генерал-майор | |
| Желтухин Фёдор Фёдорович | чынле статский ойпуышо | |
| Зиновьев Сергей Никитич | чынле статский ойпуышо |
Губернатор-влак
| Ф. И. О. | Титул, чин, лӱмпале | Должностьым айлыме жап |
|---|---|---|
| Тютчев Степан Богданович | чынле статский ойпуышо | |
| Латышев Алексей Семёнович | шолып ойпуышо | |
| Рунич Павел Степанович | шолып ойпуышо | |
| Болгарский Василий Иванович | чынле статский ойпуышо | |
| Брадке Фёдор Иванович | чынле статский ойпуышо | |
| Добринский Павел Михайлович | чынле статский ойпуышо | |
| Рыхлевский Андрей Иванович | чынле статский ойпуышо | |
| Ренкевич Ефим Ефимович | чынле статский ойпуышо | |
| Тюфяев Кирилл Яковлевич | чынле статский ойпуышо | |
| Корнилов Александр Алексеевич | чынле статский ойпуышо | |
| Хомутов Иван Петрович | чынле статский ойпуышо | |
| Мордвинов Александр Николаевич | чынле статский ойпуышо | |
| Середа Аким Иванович | чынле статский ойпуышо | |
| Семёнов Николай Николаевич | чынле статский ойпуышо | |
| Муравьёв Николай Михайлович | чынле статский ойпуышо | |
| Клингенберг Михаил Карлович | камергер лӱмпале, чынле статский ойпуышо | |
| Струков Владимир Николаевич | генерал-лейтенант | |
| Компанейщиков Николай Васильевич | чынле статский ойпуышо | |
| Чарыков Валерий Иванович | камергер лӱмпале, чынле статский ойпуышо | |
| Тройницкий Николай Александрович | чынле статский ойпуышо | |
| Волков Аполлон Николаевич | чынле статский ойпуышо | |
| Анисьин Алексей Фёдорович | чынле статский ойпуышо | |
| Трепов Фёдор Фёдорович | генерал-майор | |
| Клингенберг Николай Михайлович | чынле статский ойпуышо | |
| Хомутов Павел Фёдорович | статский ойпуышо (чынле статский ойпуышо) | |
| Левченко Александр Георгиевич[10] | чынле статский ойпуышо | |
| Горчаков Сергей Дмитриевич | князь, чынле статский ойпуышо | |
| Камышанский Пётр Константинович | чынле статский ойпуышо | |
| Страховский Иван Михайлович | чынле статский ойпуышо | |
| Чернявский Андрей Гавриилович | коллежский ойпуышо | |
| Руднев Николай Андреевич | чынле статский ойпуышо |
Вице-губернатор-влак
| Ф. И. О. | Титул, чин, лӱмпале | Должностьым айлыме жап |
|---|---|---|
| Гористовцев Пётр Амвросиевич | статский ойпуышо | |
| Карачинский Иван Яковлевич | коллежский ойпуышо | |
| Кулебакин Александр | чынле статский ойпуышо | |
| Голохвастов Яков Алексеевич | коллежский ойпуышо | |
| Волк Иван Максимович | чынле статский ойпуышо | |
| Кривский Пётр Андреевич | статский ойпуышо | |
| Заварицкий Никифор Михайлович | статский ойпуышо | |
| Лазарев Павел Гаврилович | коллежский ойпуышо | |
| Штакельберг Фёдор Адамович | статский ойпуышо | |
| Станиславский Кирилл Сергеевич | статский ойпуышо | |
| Жмакин Александр Яковлевич | статский ойпуышо | |
| Ермолаев Дмитрий Иванович | статский ойпуышо | |
| Пефт Гавриил Васильевич | надворный ойпуышо | |
| Афанасьев Александр Лаврентьевич | чынле статский ойпуышо | |
| Коссович Яков Андреевич | статский ойпуышо | |
| Васильев Пётр Михайлович | коллежский ойпуышо | |
| Падарин Андрей Максимович | статский ойпуышо | |
| Костливцев Сергей Александрович | статский ойпуышо | |
| Болтин Аполлон Петрович | статский ойпуышо | |
| Муравьёв Пётр Матвеевич | статский ойпуышо | |
| Батурин Дмитрий Иванович | чынле статский ойпуышо | |
| Домелунксен Фёдор Николаевич | коллежский ойпуышо | |
| Ратьков-Рожнов Всеволод Александрович | чынле статский ойпуышо | |
| Новосельский Николай Николаевич | камергер лӱмпале, статский ойпуышо | |
| Леонтьев Иван Михайлович | камергер, статский ойпуышо | |
| Миркович Владимир Михайлович | камер-юнкер лӱмпале, надворный ойпуышо (коллежский ойпуышо) | |
| Комаровский Виктор Владимирович | граф, церемониймейстер | |
| Григорьев Дмитрий Дмитриевич | статский ойпуышо | |
| Дьяченко Сергей Сергеевич | статский ойпуышо | |
| Ден Виктор Эдуардович | статский ойпуышо | |
| Тизенгаузен Дмитрий Орестович | барон, статский ойпуышо | |
| Кандидов Павел Петрович | статский ойпуышо |
Виче губисполкомын председательже-влак
Виче губисполкомын председательже-влак[11]:
| Ф. И. О. | Должностьым айлыме жап |
|---|---|
| Попов Михаил Михайлович — партий пашаеҥ | |
| Попов Иван Васильевич (1894—1952) — революционер, партий да озанлык пашаеҥ | |
| Родигин Иван Фёдорович | |
| Эльцин Виктор Борисович | |
| Акулов Иван Алексеевич | |
| Новосёлов Степан Андреевич[12] | |
| Шиханов Павел Иванович | |
| Вейцер Израиль Яковлевич | |
| Спундэ Александр Петрович | |
| Попов Степан Кузьмич | |
| Лизарев Фёдор Семёнович | |
| Панфилов Василий Николаевич | |
| Груздев Никифор Киприанович | |
| Позднышев Александр Никитич | |
| Недзвецкий Фёдор Трофимович | |
| Колпаков Иван Павлович |
Демографий
1897 ийыште уездлаште калыкчот да калык[13]
| Уезд-влак | руш | удмурт | марий | суас | коми-пермяк | башкир | тептярь |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Губерний чылаже | 77,4 % | 12,5 % | 4,8 % | 4,1 % | … | … | … |
| Виче | 99,5 % | … | … | … | … | … | … |
| Глазов | 54,7 % | 41,6 % | … | 2,1 % | 1,5 % | … | … |
| Алабога | 53,3 % | 21,9 % | 3,1 % | 16,3 % | … | 3,7 % | 1,7 % |
| Котельнич | 99,7 % | … | … | … | … | … | … |
| Малмыж | 53,8 % | 23,8 % | 3,7 % | 18,6 % | … | … | … |
| Нолинск | 99,9 % | … | … | … | … | … | … |
| Орлов | 97,6 % | … | … | … | 2,4 % | … | … |
| Сарапульск | 71,3 % | 24,0 % | … | 1,8 % | … | 1,2 % | … |
| Слободской | 95,0 % | 2,9 % | … | 2,0 % | … | … | … |
| Вӱрзым | 69,5 % | … | 25,3 % | 4,8 % | … | … | … |
| Яраҥ | 86,0 % | … | 13,9 % | … | … | … | … |
Губернийын калыкчотшын динамикыже ий-влак почеш[14]:
| Ий | 1851 | 1858 | 1897 | 1910 |
|---|---|---|---|---|
| Калыкчот | 1 818 752 | 2 123 904 | 3 082 788 | 3 747 000 |
Экономике
Губернийыште илыше-влакын тӱҥ пашашт мланде паша лийын (тӱҥ ялозанлык культур-влак: уржа, шӱльӧ, шож, йытын, кыне). Помещик-влакын мландышт шагал лийын (утларакшым кечывалвел уездлаште); мландын кугурак ужашыже казнан собственностьшо лийын. 1861 ийысе кресаньык реформо деч вара помещик-влакын мландышт 6 % наре (1905 ийыште — 2,4 %) лийын. Ик еҥлан шотлымаште, кокла шот дене помещикын ончычсо кресаньыкше-влакын 2,8 десятин, ончычсо дворцовый да удельный кресаньык-влакын — 3,8 десятин, ончычсо кугыжаныш кресаньык-шамычын — 3 гыч 10 десятин марте мландышт лийын.
XVIII курымын кокымшо пелыж гыч курык гыч рудам лукшо, металлургий да металлым обрабатыватлыше йӧнозанлык вияҥын (эн кугу предприятий-влак — Ижевскысе саргурал завод, Воткинск завод (кокытшат — казнан), Омутнинск да Холуницк шке кидыште улшо (частный) чойным велыме да кӱртньым ыштыме завод-влак).
Губернийын экономикыштыже чодыра озанлык да пушеҥгым обрабатыватлымаш тыгак ойыртемалтше рольым модыныт.
Промысел-влак вияҥыныт: коваштым ийлымаш, коваштым обрабатыватлымаш, вургемым да йолчиемым ыштымаш, шун ӱзгар-влакым ыштымаш (Виче уездысе Дымково ял), кружевам пидмаш (Яраҥ уездысе Кукарка ял). XIX курым мучаште губернийыште 160 тӱжем утла кустарь лийын, нуно ик ий жапыште 16 миллион теҥгелан продукцийым ыштеныт.
Отходничество кумдан шарлыше лийын (XIX курым мучашыште ий еда 200 тӱжем наре еҥ «отходыш» каен).
Губернийын тӱҥ ужалыше рӱдерже-влак Виче, Сарапул, Яраҥ лийыныт. XIX курым мучашыште губернийыште 630 утла ярмиҥга да ужалыме вер лийын (эн кугу — 2 миллион теҥге утла оборотан Котельничысе Алексеевский ярмиҥга (1843 ий гыч). Губернийлан вияҥаш Чолман (1846) да Виче (1861) эҥер-влак дене пароход-шамычын эреак коштмышт, Пермь (1899) да Йӱдвел (1906; 1907 ий марте Моско-Ярославль манын лӱмдалтын) кӱртньыгорно линий-влакым чоҥымаш полшен. 1897 ийыште губерний гыч 16,5 милллион теҥгеаш сатум лукмо (тиде суммын пелыже ялозанлык продукцийлан да йӧнозанлык сырьёлан верештын)[15]
Виче кундемысе палыме еҥ-влак
- Киров Сергей Миронович (1886—1934) — кугыжаныш да политике пашаеҥ, Ленинград ВКП(б) обкомын икымше секретарьже, ВКП(б) СССР Политбюрон йыжыҥъеҥже. Вӱрзым уездысе Вӱрзым олаште шочын.
- Молотов Вячеслав Михайлович (1890—1986) — кугыжаныш да политике пашаеҥ, СССР Калык комиссар-влак Каҥашын председательже, СССР-ысе нарком да йотэл паша шотышто министр. Яраҥ уездысе Кукарка слободаште (кызытсе Советск ола) шочын.
- Варгина Зоя Константиновна (1918—2009) — Молдова ССР-ысе чодыра озанлык виктемын начальникше.
- Клафтон Александр Константинович (1871—1920) — мер да политике пашаеҥ, Калык эрык партийын Эрвел комитетшын (кадет-влакын) вуйлатышыже. Виче олаште шочын.
- Любовиков Михаил Константинович (1887—1974) — революций да партий пашаеҥ, милиций комиссар, Киров областьысе Госарбитражын тӱҥ арбитрже, Киров олан чапланыше гражданинже. Виче олаште шочын.
- Носов Иван Дмитриевич (1801—1883) — Российын XIX курымысо кугу промышленникше, 1-ше гильдиян купеч, филантроп. Яраҥыште шочын.
- Пашкин Николай Семёнович (1910—2002) — кугыжаныш да политике пашаеҥ. ВКП(б) Кострома обкомын икымше секретарьже, Ярославль да Липет облисполкомын председательже. Слободской уездысе Пашкин ялеш шочын.
- Созонов Егор Сергеевич (1879—1910) — революционер, эсер. Вӱрзым уездысе Петровский селаште шочын.
- Соломин Николай Александрович (1896—1924 деч вара) — Виче губернийысе призренийын кокымшо наркомжо, шола эсер. Яраҥ олаште шочын.
- Тихомиров Николай Михайлович (1857—1900) — чоҥышо, инженер-путеец, мер пашаеҥ, Новониколаевсклан (кызытсе Новосибирск) негызым пыштыше-влак кокла гыч иктыже. Виче олаште шочын.
- Хохряков Павел Данилович (1893—1918) — революционер, большевик. Виче уездысе Хохряковский ялыште шочын.
- Чадаев Яков Ермолаевич (1904—1985) — кугыжаныш пашаеҥ, экономист, экономике шанче доктор, 6 орденын кавалерже. Глазов уездысе Омутнинск посёлкышто (кызытсе Омутнинск ола) шочын.
- Чайковский Николай Васильевич (1850—1926) — революционер, эсер, Йӱдвел областьысе Временный Правительствын председательже. Виче олаште шочын.
- Чарыков Николай Валерьевич (1855—1930) — дипломат, чынле статский ойпуышо, сенатор, Осман империйыште Россий империйын Чрезвычайный да полномочный посолжо. Философ да историк, Руш исторический ушемын чынле йыжыҥъеҥже. Виче олаште шочын.
- Вершинин Константин Андреевич (1900—1973) — авиацийын тӱҥ маршалже, СССР Сарзе-юж вийын тӱҥ командующийже, 16 орденын кавалерже. Яраҥ уездысе Боркино ялыште шочын.
- Говоров Леонид Александрович (1897—1955) — Совет Ушемын маршалже, Кугу Ачамланде сарын полководецше, 14 ачамланде да 3 йот ордеын кавалерже. Яраҥ уездысе Бутырки ялыште шочын.
- Бельтюков Виктор Петрович (1924—1990) — совет сарзе вуйлатыше, Кугу Ачамланде сарын участникше, генерал-майор[16].
- Бронников Михаил Максимович (1911—1983) — совет сарзе пашаеҥ, Генерал-майор, Совет Ушемын Талешкыже.
- Дорофеев Анатолий Васильевич (1920—2000) — Россий Федерацийын Талешкыже. Орловский уезд Юрино район Лызгач ялыште шочын.
- Дудоров Тимофей Дмитриевич (1906—1983) — совет сарзе вуйлатыше, генерал-майор.
- Захватаев Никанор Дмитриевич (1898—1955) — генерал-полковник, Икымше тӱнямбал, Граждан да Кугу Ачамланде сар-влакын участникше, Россий империйын 4 орденже ден Совет Ушемын 9 орденжын кавалерже. Приморский ден Белорус сарзе округ-влакын штаб начальникше, Донысо сарзе округын войскаже-влакын командующийже, СССР ВС Генеральный штаб начальникын алмаштышыже. Малмыж уездысе Гари ялыште шочын.
- Зашихин Гавриил Савельевич (1898—1950) — генерал-полковник, Кугу Ачамланде сарын полководецше, 7 орденын кавалерже. Глазов уездысе Лумпун ялыште шочын.
- Исупов Александр Филиппович (1905—1945) — гвардий-полковник. 306-шо Йошкар тистан авиаций штурмовой дивизийын командирже. Маутхаузен фашист концентрационный лагерьыште военнопленный-влакын восстанийыштым организоватлыше-влак кокла гыч иктыже. Янлыкла индыралтын (С. С. Смирнов «Герои блока смерти»). Кум Йошкар Тисте орден да Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже. Котельнич уездысе Исупово ялыште шочын.
- Крысов Василий Семёнович (1922—2013) — совет офицер, танкист-ас. Кугу Ачамланде сар жапыште 19 танкым пытарен.
- Садаков Павел Сергеевич (1916—1944) — Совет Ушемын Талешкыже.
- Тухаринов Юрий Владимирович (1927—1998) — генерал-полковник, Туркестан сарзе округын замкомжо, 40-ше общевойсковой армийын командующийже. 1979 ийыште Афганистаныш совет войскам пуртымым вуйлатен. 3 орден дене суапландаралтын. Виче олаште шочын.
- Чемоданов Степан Иванович (1909—1996) — совет сарзе вуйлатыше, авиацийын генерал-майоржо.
- Алдан-Семёнов Андрей Игнатьевич (1908—1985) — совет серызе. Вӱрзым уездысе Шунгур ялыште шочын.
- Васнецов Аполлинарий Михайлович (1856—1933) — сӱретче да искусствовед, исторический живопись мастар. Виче уездысе Рябово селаште шочын.
- Васнецов Виктор Михайлович (1848—1926) — сӱретче да архитектор, историй теме дене живопись мастар. Вӱрзым уездысе Лопьял селаште шочын.
- Грин Александр Степанович (1880—1932) — руш да совет серызе.
- Чайковский Пётр Ильич (1840—1893) — кумдан палыме тӱнямбал композитор да дирижёр. Сарапул уездысе Воткинск завод (кызытсе Воткинск) пеленысе илемыште шочын.
- Бажин Николай Федотович (1843—1908) — серызе-реалист. Виче олаште шочын.
- Ванслов Виктор Владимирович (1923—2019) — балетовед, искусствоведений доктор, профессор, россий сымыктыш академийын чынле йыжыҥъеҥже да Президиумын йыжыҥъеҥже. Тӱвыра аланыште РФ кугыжаныш премийын лауреатше. Виче олаште шочын.
- Васнецов Александр Михайлович (1861—1927) — фольклорист да калык туныктышо. Виче уездысе Рябово селаште шочын.
- Ведерников Александр Филиппович (1927—2018) — опер мурызо, СССР-ын калык артистше (1976)
- Гужавин Михаил Маркелович (1888—1931) — сӱретче-живописец да график. Вӱрзым уездысе Шурма селаште шочын.
- Гущин Николай Михайлович (1888—1965) — творчествыште символизмлан лишыл сӱретче. Нолинск уездысе Талоключинское селаште шочын.
- Исупов Алексей Владимирович (1889—1957) — руш живописец да график.
- Катаев Виталий Витальевич (1925—1999) — дирижёр, профессор. Карелийысе радио да телевиденийын Симфонический оркестржым, Белоруссийын Кугыжаныш Академический симфонический оркестржым да Российын кугыжаныш духовой оркестржым вуйлатен. Виче олаште шочын.
- Кожевников Алексей Венедиктович (1891—1980) — социалистический реализм направленийыште пашам ыштыше серызе, Сталин премийын лауреатше. Вӱрзым уездысе Хабазы ялеш шочын.
- Костров Ермил Иванович (1755—1796) — почеламутчо, Гомерын «Илиадыжым» эн ончыч кусарен (1787, 1811).
- Лаптев Юрий Григорьевич (1903—1984) — социалистический реализм направленийыште пашам ыштыше серызе, Сталин премийын лауреатше. Виче олаште шочын.
- Лобовиков Сергей Александрович (1870—1941) — тале фотохудожник, российысе художественный фотографийлан негызым пыштыше-влак кокла гыч иктыже.
- Ляпунов Борис Валерианович (1921—1972) — серызе-фантаст, космосым шымлыше. Виче олаште шочын.
- Любовиков Овидий Михайлович (1924—1995) — поэт-фронтовик, серызе да журналист, СССР серызе-влак ушемын йыжъеҥже. Слободской уездысе Усть-Чепца селаште (кызыт Кирово-Чепецк ола) шочын.
- Падарин Николай Михайлович (1867—1918) — театр актёр. Виче олаште шочын.
- Селюнин Василий Илларионович (1927—1994) — совет да российысе публицист, экономике обозреватель.
- Соломин Пётр Михайлович (1839—1871) — Виче мландын поэтше. Яраҥ олаште шочын.
- Столбов Александр Сергеевич (шоч. 1929) — сӱретче-живописец, Санкт-Петербургысо сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже, ленинградысе живопись школын еҥже. Виче олаште шочын.
- Хохряков Николай Николаевич (1857—1928) — сӱретче, пейзажист.
- Шишкин Иван Иванович (1832—1898) — сӱретче, пейзажист.
- Исакова Мария Григорьевна (1918—2011) — коньки коштмо дене спортсменке, многоборье дене кум гана тӱнямбал чемпионко да классический многоборье дене СССР-ын куд гана чемпионкыжо. СССР-ын сулло спорт мастерже. Виче олаште шочын.
- Бакулев Александр Николаевич (1890—1967) — хирург, Шӱм-вӱргорно хирургий Институтлан негызым пыштыше, СССР АМН-ын президентше (1953—1960).
- Бехтерев Владимир Михайлович (1857—1927) — руш медик-психиатр, невропатолог, физиолог, психолог, российыште рефлексологийлан да патопсихологий направлений-влаклан негызым пыштыше, академик. Алабуга уездысе Сорали селаште шочын.
- Ванеев Анатолий Николаевич (шоч. 1925) — книгагудо пашам вӱдышӧ, педагогике шанче доктор, профессор. Виче олаште шочын.
- Гольдин Лев Лазаревич (1919—2003) — шанчызе-физик, профессор, СССР кугыжаныш премийын лауреатше, МФТИ-н туныктышыжо. Слободской уездысе Белая Холуница (кызыт ола) селаште шочын.
- Гусев Матвей Матвеевич (1826—1866) — астроном, астрофизикын пионерже-влак кокла гыч иктыже. Виче олаште шочын.
- Домрачева Лидия Михайловна (1911—2006) — врач-невропатолог, УССР-ын сулло эмлызыже, 4 орденын кавалерже. Котельнич уездысе Архангельский селаште шочын.
- Драверт Пётр Людовикович (1879—1945) — геолог, этнолог да поэт. Виче олаште шочын.
- Зеленин Дмитрий Константинович (1878—1950) — этнограф, профессор, Виче шанче архив комиссийын участникше, Ленинград университетысе этнографий кафедрын туныктышыжо. Сарапул уездысе Люк селаште шочын.
- Изергин Пётр Васильевич (1870—1936) — врач, медицине шанче доктор, Паша Талешке, Алупкаште йоча лу-туберкулёз санаторийын директоржо. Котельнич уездысе Высокогорский селаште шочын.
- Каринский Николай Михайлович (1873—1935) — славист, палеограф, диалектик, йылмышанче доктор. СССР шанче Академийын йыжыҥъеҥ-корреспондентше. Виче олаште шочын.
- Курнаков Николай Семёнович (1860—1941) — физикохимик, профессор, Петербургысо шанче академийын да СССР шанче Академийын академикше. Физике-химий анализым ыштыше, Ленин да Сталин премий-влакын лауреатше. Нолинск уездысе Нолинск олаште шочын.
- Михеев Михаил Николаевич (1905—1989) — физик, технике шанче доктор, Сталин премийын лауреатше. Слободской уездысе Зуевка станций посёлкышто шочын.
- Ощепков Павел Кондратьевич (1908—1992) — физик, профессор, технике шанче доктор, РСФСР-ысе шанче ден техникын сулло пашаеҥже. Ачамланде радиолокаций ден интроскопийлан негызым пыштыше. Сарапул уездысе Зуевы Ключи ялыште шочын.
- Пальчинский Пётр Иоакимович (1875—1929) — шанчызе, инженер да экономист, анархист, «Паша Талешке».
- Плетнева Светлана Александровна (1926—2008) — археолог, историй шанче доктор, профессор. Хазар-влакым шымлымаште специализироватлалтын. Ссср кугыжаныш премийын лауреатше. Виче олаште шочын.
- Свечников Василий Николаевич (1891—1981) — шанчызе-металловед, профессор, Украин ССР шанче академийын академикше, УССР-ысе кугыжаныш премийын лауреатше.
- Сперанский Алексей Дмитриевич (1888—1961) — шанчызе-медик, СССР шанче академийын да СССР медицине Шанче академийын академикше, Сталин премийын лауреатше. Вӱрзым уездысе Вӱрзым олаште шочын.
- Спицын Александр Андреевич (1858—1931) — археолог, СССР АН йыжыҥъеҥ-корреспондентше (1927), кокла курымласе руш тиште-влак шотышто эн кугу специалист.
- Трошин Григорий Яковлевич (1874—1939) — шанчызе-невропатолог, уш-акылан йоча-влак дене пашам ышташ специализироватлалтын. Алабуга уездыште шочын.
- Фармаковский Борис Владимирович (1870—1928) — сымыктыш историк да археолог, Петербургысо шанче академийын, СССР шанче Академийын йыжыҥъеҥ-корреспондентше. Виче олаште шочын.
- Шильников Кузьма Афиногенович (1901—1989) — шанчызе-горняк, технике шанче доктор, Новочеркас политехник институтын ректоржо.
- Шишкин Борис Константинович (1886—1963) — шанчызе-ботаник, биологий шанче доктор, СССР шанче Академийын йыжыҥъеҥ-корреспондентше, Сталин премийын лауреатше. Яраҥ уездысе Кукарка (кызытсе Советск) слободаште шочын.
- Янин Валентин Лаврентьевич (шоч. 1929) — историк да археолог, историй шанче доктор, профессор, россий шанче академийын чынле йыжыҥъеҥже. РАН археологий институтын специализироватлыме каҥашын йыжыҥъеҥже да институтын новгородысо филиалжын шанче вуйлатышыже. Великий Новгородын чапланыше гражданинже. Виче олаште шочын.
- Воробьёв Алексей Константинович (1888—1937) — протоиерей, антисовет пашам ыштымылан титаклен лӱен пуштмо, 1989 ийыште реабилитироватлыме. 2000 ийыште шнуй радамыш индыралтше семын пурталтын. Вӱрзым уездысе Антонково ялыште шочын.
- Пепенин 3осима Алексеевич (1888—1937) — священник, антисовет монархический агитацийлан титаклен лӱен пуштмо, 1989 ийыште реабилитироватлыме. Шнуй радамыш 2000 ийыште священномученик семын пуртымо. Яраҥ уездысе Пепенино ялыште шочын.
- Иеромонах Матфей Яраҥ (1855—1927) — монах, Филей Александро-Невский монастырьыште да Яраҥ Пророчицкий монастырьыште служитлен, преданий почеш чудодейственный паремым ыштен. Виче епархийын верласе шнуй радамышкыже пурталтын. Виче олаште шочын.
- Прокопий Вятский (1578—1627) — юродивый, черле-влакын тӧрланымыштым да колымыштым, пожарым ончылгоч пален. Шнуй радамыш пуртымо. Хлынов лишне улшо Корякинск ялыште шочын.
- Даниил Епископ (1871—1932) — Охотский епископ, Камчатке, Забайкальск да Иркутск епархий-влакын вуйлатышыже. Слободской уездысе Прокопьевское селаште шочын.
- Митрополит Нестор (1885—1962) — Кировоград да Николаевский митрополит, Россий Православий черкын, РПЦЗ-ын да РПЦ-н епископшо. Виче олаште шочын.
Палемдымаш
- ↑ 1 2 Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской империи (без Финляндии). Тергыме кече: 7 пургыж 2026. Архивлыме 28 сӱрем 2014 ий.
- ↑ Рудаков, В. Е., Селиванов А. Ф., —. Вятка, губернский город // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Вятка во второй половине XVIII века / А. В. Эммаусский // Энциклопедия земли Вятской : в 10 т. / председатель ред. комиссии В. А. Ситников. — Киров : Государственное издательско-полиграфическое предприятие «Вятка», 1995. — Т. 4: История / сост. В. А. Бердинских. — С. 109. — 528 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-86645-010-0.
- ↑ Вятская губерния - Территориальная история - Тематические проекты Руниверс. web.archive.org. Тергыме кече: 7 пургыж 2026.
- ↑ Об учреждении Вятского наместничества из 13 уездов // Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. — СПб.: Типография II отделения Собственная Его Императорского Величества канцелярия, 1830. — Т. XX. 1775—1780. № 15058. — С. 986. Архивлыме 17 вӱдшор 2021 ий.
- ↑ Постановление ВЦИК от 14.01.1929 «Об образовании на территории Р. С. Ф. С. Р. административно-территориальных объединений краевого и областного значения»
- ↑ Карта деления губернии на уезды, XVIII в. Тергыме кече: 7 пургыж 2026. Архивлыме 26 сӱрем 2013 ий.
- ↑ Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Тергыме кече: 7 пургыж 2026. Архивлыме 5 шыжа 2017 ий.
- ↑ Административные деления СССР по данным к 15 мая 1923 года. Тергыме кече: 7 пургыж 2026. Архивлыме 19 пургыж 2022 ий.
- ↑ Левченко Александр Георгиевич, <https://marihistory.ru/index.php/2011-01-01-20-08-55/1576-2011-11-04-19-53-56>. Тергыме: 7 пургыж 2026.
- ↑ Политические лидеры Вятского края: биографический справочник / сост. В. С. Жаравин, Е. Н. Чудиновских; под ред. Е. Н. Чудиновских. — Киров: ООО «Лобань», 2009. — с. 549. Тергыме кече: 7 пургыж 2026. Архивлыме 3 пургыж 2019 ий.
- ↑ Новоселов Степан Андреевич / Пермский Государственный архив социально-политической истории. Тергыме кече: 7 пургыж 2026. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Тергыме кече: 7 пургыж 2026. Архивлыме 25 сорла 2012 ий.
- ↑ Россия: Полное географическое описание нашего отечества: Настольная и дорожная книга. Том 5. Урал и Приуралье/ Под ред. В. П. Семенова-Тян-Шанского; Под общим руководством П. П. Семенова-Тян-Шанского и академика В. И. Ламанского.
- ↑ Отечественная история. Энциклопедия. — Т. 1. — М., 1994. — С. 503.
- ↑ Biographie. Тергыме кече: 7 пургыж 2026. Архивлыме 3 пургыж 2014 ий.
Литератур
- Рудаков, В. Е., Селиванов А. Ф., —. Вятка, губернский город // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Вятская губерния // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.
- Статистический справочник по Вятской губернии. Вятка, 1917.
- Энциклопедия земли Вятской : в 10 т. / председатель ред. комиссии В. А. Ситников. — Киров : Государственное издательско-полиграфическое предприятие «Вятка», 1995. — Т. 4: История / сост. В. А. Бердинских. — 528 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-86645-010-0.
- Энциклопедия земли Вятской : в 10 т. / председатель ред. комиссии В. А. Ситников. — Киров : Государственное издательско-полиграфическое предприятие «Вятка», 1996. — Т. 6: Знатные люди / сост. С. П. Кокурина. — 544 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-86645-014-3.
- Списки населённых мест Вятской губернии 1876, JPG
Лаврентьев, К. В. География Вятской губернии (родиноведение) для находящихся в Вятской губернии городских училищ, сельских двухклассных, одноклассных и земских начальных училищ и церковно-приходских школ: c прил. 1. Краткого исторического очерка Вятского края и 2. Карты Вятской губернии / сост. К. В. Лаврентьев, д. чл. Вят. губ. стат. ком. — Изд. 2-е, сокр. и вполне переработ. — Вятка: тип. Маишеева, бывшая Куклина и Красовского, 1895.- Административно-территориальное деление Вятской губернии. 1905 год : справочник. — Киров, 2012. — 744 с.
- Административно-территориальное деление Вятской губернии — Кировской области. 1917—2009 гг. : справочник. — Киров, 2011. — 634 с.
Кылвер-влак
 |
|---|
.png){kind=small}
