Яраҥ уезд

Яраҥ уезд
Яраҥ уезд
	Герб[d]
Эл	Россий Империй
Уезд ола	Яраҥ
Историй да географий
Ыштыме кече	1708
Пытарыме кече	10 сӱрем 1929
Кумдык	11 519,5 уштыш²
Калык чот
Калык чот	366 773 (1897) еҥ

Яра́ҥ уе́зд (руш. Яранский уезд) — 1719—1928 ийлаште Озаҥ да Виче губернийлаш пурышо административ-кумдык единице. Уезд ола — Яраҥ.

Верланымаш

Уезд Виче губернийын кечывалвел могырыштыжо верланен, Озаҥ губерний дене чекланен. Уездын кумдыкшо 1897 ийыште 11 519,5^[1]уштыш² меҥге (13 109 км²), 1926 ийыште — 12 239 км²^[2] км² лийын.

Историй

Яраҥ уезд Петр кугыжа деч ончычсо жап гычак палыме, Василий Шуйскийын (руш.) (мар. вуйлатымыж годсо уездын писцовый книгаже-влак палыме улыт. 1708 ийыште уезд пытен, а Яраҥ олам Озаҥ губернийлан пуэныт. 1719 ийыште, губернийым провинций-влаклан шеледыме годым, Озаҥ губернийын Озаҥ провинцийжын составыштыже Яраҥ дистриктым ыштеныт. 1727 ийыште дистрикт-влакым пытареныт, да Яраҥ дистриктым Яраҥ уездыш савыреныт.

1780 ийыште Яраҥ уездым Виче наместничествылан пуэныт. Тудо 1796 ийыште Виче губерний маналташ тӱҥалын. Тиде жапыштак Армачи волостьым (кызытсе Тоншай район) Яраҥ уезд гыч Кострома губернийын Вӱтла уездышкыже кусареныт^[3]

1802 ийыште пытыше Царёвосанчурск уездын кумдыкшым Яраҥ уездыш ушеныт.

1918—1924 ийлаште уездын составше гыч Кукарка уездым ойыреныт. 1920 ийыште Ернур да Кодам волость-влакым уэш ыштыме Марий автоном областьын составышкыже пуэныт.

1929 ийыште уезд пытен, тудын кумдыкшым Угарман крайын Яраҥ, Шанчара, Пижан (Пыжанью) да Кукарка район-влаклан шелыныт.

Демографий

1646 ийыште Г. М. Юшковын переписьше почеш уездыште кресаньык да бобыль-влак — 144 пӧрт (563 еҥ), посад, оброкым тулышо да помещик кресаньык да мландыдыме-влак — 320 пӧрт (1222 еҥ). Семён Бибиковын илемже-влак — 3 ял (6 пӧрт, 22 еҥ) да Пётр Вакуловын — 1 ял (3 пӧрт). Уездыште ясакым тулышо марий-влак: 1625 ийлан — 929, 1627-ше ийлан — 1226, 1636 ийлан — 1304 пӧрт. 1678 ийыште уездыште 385 полат сынан пӧрт лийын.

1897 ийысе переписьын данныйже почеш уездыште 366 773 еҥ илен. Нунын коклаште руш — 86,0 %, марий — 13,9 %. Яраҥыште 4 808 еҥ, Царёвосанчурскыште 1 266 еҥ илен.

1926 ийысе пӱтынь ушемысе калык переписьын (руш.) (мар. иктешлымашыж почеш уездыште калык чот 397 730 еҥ лийын, нунын кокла гыч оласе — 10 939 еҥ.

Административ шеледымаш

1891 ийысе Яраҥ уездын картше

Волость-влак (XVII курым)

Витли марий
Жеребецкий
Ижмарий
Ирпольский
Кикнур
Кугушӱргӧ
Лузмари
Масленский
Ошла
Пижма
Пиштань
Сютюцк
Уртма
Шувар
Яраҥ

Удельный приказ-влак

Яраҥ уездысе Виче удельный илемын мландыже 5 удельный приказлан шелме лийын:

Водозерье
Ильинск
Кукарка
Петропавловский
Пиштань

Волость-влак (XIX курым)

1891 ийыште уездын составышкыже 28 волость пурен^[4]:

№ п/п	Волость	Волостной правлений^[5]	Илем-влакын чотышт	Калыкчот
1	Великоречье	Великоречье села	26	8797
2	Водозерье	Борок ял	124	17 759
3	Ернур	Кугу Латсола	62	15 470
4	Зыково	Алехино ял	102	11 848
5	Ильинск	Ильинск	81	15 510
6	Ихта	Ихта села	41	6761
7	Кодам	Кугу Кодам ял		18 895
8	Колянур	Подпосадный посёлко	69	8076
9	Комаровский	Алексеевский села	124	17 944
10	Кукарка	Кукарка сл.	28	7956
11	Кундыш	Руш Край ял села	177	29 368
12	Изи Шалай	Изи Шалай	176	21 445
13	Изи Щеглы	Изи Щеглы почиҥга	99	18 337
14	Николаевский	Галицкий	36	7757
15	Пачи	Пачи села	98	15 288
16	Петропавловский	Ишлык села	42	5807
17	Пибаево	Ведерниково ял	59	8647
18	Пижан	Пижанка села	48	6533
19	Пиштань	Пиштань ял	84	10 717
20	Притыкинск	Боркино	22	5831
21	Сердеж	Сердеж ял	92	9612
22	Сметанино	Сметанино	15	3983
23	Тожсола	Воя села	127	16 825
24	Троицкий	Троицкий	76	9388
25	Успенский	Успенский села	30	5449
26	Цекеевский	Знаменский села	64	12 431
27	Шешурга	Шешурга села	73	11 807
28	Юкшум	Рудинский ял	166	28 642

1913 ийлан^[5] Кикнур (рӱдер — Кикнур ял), Какшан (рӱдер — Какшан ял), Корляк (рӱдер — Корляки ял), Шараҥ (рӱдер — Шараҥге ял) ышталтыныт.

XX курым (1926 ий)

1926 ийысе перепись почеш уездыш 12 волость, 1 ола да 1 пашазе посёлко пурен^[6]:

№ п/п	Волость	Рӱдӧ	Ялсовет-влакын чотышт	Илем-влакын чотышт	Калыкчот
1	Кикнур	Кикнур села	24	272	48 014
2	Кичма	Кичма села	15	199	21 317
3	Пижан	Пыжанью	17	287	32 580
4	Солавлак	Солавлак ял (Церкысола)	12	139	21 020
5	Шаранча	Шаранча	30	279	57 798
6	Советский	Кукарка села	13	197	26 947
—	—	Советский села	—	—	4827
7	Тожсола	Сердыж села	15	178	23 820
8	Тужа	Тужа села	16	145	23 082
9	Шараҥ	Шараҥ	13	104	22 341
10	Шершурга	Шешурга села	16	166	26 390
11	Юкшум	Кушнур села	19	154	35 046
12	Яраҥ	Яраҥ ола	26	379	48 352
—	—	Яраҥ ола	—	—	6112

Уисполкомын председательже-влак

1918 гыч 1929 ий марте Яраҥ уисполкомысо вуйлатыше-влак лийыныт^[7]:

Ф. И. О.	Должностьышто лийме жап
Токарев Николай Александрович — партий пашаеҥ	1918 ий январь — июнь
Яранцев Андрей Степанович	1918 ий июнь — октябрь
Крупин Дмитрий Васильевич	1918 ий ноябрь — 1919 ий май
Зыков Александр Андреевич	1919 ий август — 1920 ий ноябрь
Рылов Петр Алексеевич	1920 ий ноябрь — 1921 ий январь
Мышкин Азарий Иванович	1921 ий март — июль
Загуляев Георгий Федорович	1921 ий июль — август
Кузнецов Леонид Петрович	1921 ий август — 1923 ий июнь
Веселков Назар Степанович	1923 ий июнь — октябрь
Фадюхин Игнатий Сергеевич	1923 ий ноябрь — 1924 ий октябрь
Редькин Терентий Евграфович	1924 ий октябрь — 1927 ий март
Шиляев Андрей Варфоломеевич	1927 ий март — 1928 ий июль
Шустов Степан Матвеевич	1928 ий июль — ноябрь
Шорохов Михаил Иосифович	1928 ий ноябрь — 1929 ий январь
Ожиганов Никанор Николаевич	1929 ий январь — август

Палемдымаш

↑ ¹ ² Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии) (неопр.). Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивировано из оригинала 28 сӱрем 2014 ий.
↑ Всесоюзная перепись населения 1926 г. (неопр.) Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивлыме 2 шорыкйол 2022 ий.
↑ Как в Тоншаеве православную церковь пытались построить (неопр.). www.gttp.ru. Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивлыме 10 сорла 2025 ий.
↑ Родная Вятка. Краеведческий портал (неопр.). Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивлыме 11 ага 2017 ий.
↑ ¹ ² Волостныя, станичныя, сельския, гминныя правления и управления, а также полицейские станы всей России с обозначением места их нахождения. - Киев : Изд-во Т-ва Л. М. Фиш, 1913. (неопр.) Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивировано из оригинала 5 шыжа 2017 ий.
↑ Первая Всесоюзная перепись населения СССР 1926 года (неопр.). Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивлыме 1 ага 2017 ий.
↑ Политические лидеры Вятского края: биографический справочник / сост. В.С. Жаравин, Е.Н. Чудиновских; под ред. Е.Н. Чудиновских. - Киров: ООО "Лобань", 2009. - с. 558. (неопр.) Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивлыме 3 пургыж 2019 ий.

Литератур

Селиванов А. Ф. Яранск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[Демоскоп_Weekly-1] ¹ ² Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии) (неопр.). Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивировано из оригинала 28 сӱрем 2014 ий.

[ДW1926-2] Всесоюзная перепись населения 1926 г. (неопр.) Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивлыме 2 шорыкйол 2022 ий.

[3] Как в Тоншаеве православную церковь пытались построить (неопр.). www.gttp.ru. Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивлыме 10 сорла 2025 ий.

[4] Родная Вятка. Краеведческий портал (неопр.). Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивлыме 11 ага 2017 ий.

[Волости_России-5] ¹ ² Волостныя, станичныя, сельския, гминныя правления и управления, а также полицейские станы всей России с обозначением места их нахождения. - Киев : Изд-во Т-ва Л. М. Фиш, 1913. (неопр.) Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивировано из оригинала 5 шыжа 2017 ий.

[6] Первая Всесоюзная перепись населения СССР 1926 года (неопр.). Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивлыме 1 ага 2017 ий.

[7] Политические лидеры Вятского края: биографический справочник / сост. В.С. Жаравин, Е.Н. Чудиновских; под ред. Е.Н. Чудиновских. - Киров: ООО "Лобань", 2009. - с. 558. (неопр.) Тергыме кече: 15 пургыж 2026. Архивлыме 3 пургыж 2019 ий.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]