Молотов, Вячеслав Михайлович

РАН-ын экспертизыже

Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен

Кумданрак

РАН-ын экспертизыже

Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен

Кумданрак

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо

Материал деке

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо

Материал деке

Вячеслав Михайлович Молотов
Вячеслав Михайлович Скрябин
МАГАТЭ пелен СССР-ын вашталтдыме представительже
1960 ий — 1963 ий
Ончычсо пашаеҥ	Леонид Замятин
Алмаштыше	Пантелеймон Пономаренко
СССР Калык Комиссар-влак Каҥашын председательже
1930 ий 19 декабрь — 1941 ий 6 май
Ончычсо пашаеҥ	Алексей Рыков
Алмаштыше	Иосиф Сталин
СССР-ын йотэл паша шотышто калык комиссарже
1939 ий 3 май — 1946 ий 15 март
Виктер вуйлатыше	тудо шкеак Иосиф Сталин
Ончычсо пашаеҥ	Максим Литвинов
Алмаштыше	Должностьым кораҥдыме; тудо шкеак СССР-ын йотэл паша шотышто министрже семын
СССР-ын йотэл паша шотышто министрже
1946 ий 19 март — 1949 ий 4 март
Виктер вуйлатыше	Иосиф Сталин
Ончычсо пашаеҥ	Должностьым ыштыме; тужо шкеак СССР-ын йотэл паша шотышто калык комиссарже семын
Алмаштыше	Андрей Вышинский
1953 ий 5 март — 1956 ий 1 июнь
Виктер вуйлатыше	Георгий Маленков Николай Булганин
Ончычсо пашаеҥ	Андрей Вышинский
Алмаштыше	Дмитрий Шепилов
СССР-ын кугыжаныш контроль министрже
1956 ий 21 ноябрь — 1957 ий 29 июнь
Виктер вуйлатыше	Николай Булганин
Ончычсо пашаеҥ	Василий Жаворонков
Алмаштыше	Георгий Енютин СССР Министр-влак Каҥашын совет контроль комиссийжын председательже семын
ЦК РКП(б) муткучышо секретарьже
1921 ий 16 март — 1922 ий 3 апрель
Ончычсо пашаеҥ	Николай Крестинский
Алмаштыше	Иосиф Сталин ЦК РКП(б)-ын генеральный секретарьже семын
Украинын КП(б) ЦК секретарьже
1920 ий 17 ноябрь — 1921 ий 22 март
Ончычсо пашаеҥ	Станислав Косиор
Алмаштыше	Феликс Кон
ВКП(б) ЦК Политбюрон йыжъеҥже
1926 ий 1 январь — 1952 ий 16 октябрь
1921 ий 16 март гыч йыжъеҥыш кандидат
КПСС ЦК Президиумын йыжъеҥже
1952 ий 16 октябрь — 1957 ий 29 июнь
Монгол Калык Республикыште СССР-ын Чрезвычайный да Полномочный посолжо
1957 ий 31 август — 1960 ий 3 июль
Ончычсо пашаеҥ	Василий Писарев
Алмаштыше	Алексей Хворостухин
Шочын	25 пургыж (9 ӱярня) 1890 ий(1890-03-09) Кукарка, Яраҥ уезд, Виче губерний, Россий империй
Колен	1986 ий 8 кылме(1986-11-08) (96 ий) Моско, СССР
Тойымо вер	Новодевичий шӱгарла[d]
Ача	Михаил Прохорович Скрябин (1923 ийыште колен)
Ава	Анна Яковлевна Небогатикова (1921 ийыште колен)
Супруга	Полина Жемчужина
Икшыве-влак	ӱдыр Светлана
Партий	КПСС (1906 ий гыч, 1962 ийыште луктыныт, 1984 ийыште пӧртылтеныт)
Образований	Санкт-Петербургысо политехник институтын экономике факультетшын кум курсшо
Шанче званий	СССР Шанче академийын почётан академикше (29.11.1946—1959)
Деятельность	политике[d]
Отношение к религии	атеист
Автограф
Награде
Шогымаш	СССР НКИД
Кредалмаш	Кугу Ачамланде сар
Лӱмынлык званий але классан чин
Званий	СССР-ын чрезвычайный да полномочный посолжо
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Вячеслав Михайлович Молотов (чын фамилийже Скрябин; 1890 , 25 февраль [9 март], Кукарка, Виче губерний, Россий империй — 1986, 8 ноябрь, Моско, СССР) — руш революционер, совет политик, кугыжаныш да партий пашаеҥ. 1930—1941 ийлаште СССР Калык Комиссар-влак Каҥашын председательже, 1939—1946 ийлаште СССР-ын йотэл паша шотышто калык комиссарже, 1946—1949, 1953—1956 ийлаште СССР-ын йотэл паша шотышто министрже. 1921 гыч 1957 ий марте ВКП(б) да КПСС кӱшыл вуйлатыше-влак кокла гыч иктыже. Социалистический Паша Герой (1943). СССР Кӱшыл Каҥашын I—IV созывше-влакын депутатше.

1906 ийыште РСДРП-ш пурымек, Вячеслав Молотов шкенжын революций пашажлан кок гана (1909 да 1915 ийлаште) арестоватлалтын. Октябрь революций деч вара икмыняр провинциал партий организацийлаште пашам ыштен. 1921 ийыште Молотов Рӱдӧ комитетын йыжъеҥже да секретарьже, тыгак Политбюро йыжъеҥыш кандидат лийын. Владимир Ленинын колымыж деч вара тудо Иосиф Сталинлан чот полшен, да 1926 ий декабрьыште тудым Политбюрон тичмаш праван йыжъеҥжылан шогалтеныт. Вара Молотов Моско областьысе комитетым вуйлаташ тӱҥалын да 1928—1930 ийлаште организацийым Сталин ваштареш улшо йыжъеҥ-влак деч эрыктен. 1930 ийыште Калык Комиссар-влак Каҥашын председательже лийын да тиде постышто 1941 ий марте кодын.

1939 ий майыште Сталин Молотовым СССР-ын йотэл паша шотышто калык комиссарын должностьышкыжо шогалтен. Тиде должностьышто улмыж годым 1939 ий августышто тудо Молотов-Риббентроп пакт семын палыме совет-герман икте-весе ӱмбак керылтдыме нерген пактым ыштыме переговорышто участвоватлен.

1941 ий майыште, Сталинын Министр-влак Каҥашын (ончычсо Калык Комиссар-влак Каҥаш) председательжын постышкыжо шогалмеке, Молотов тудын икымше алмаштышыжлан кодын. Кугу Ачамланде сар тӱҥалме деч вара тудо тыгак Кугыжаныш обороно комитетын составышкыже пурен. Молотов Великобританий да США дене ушем-влакым ыштен да союзник-влакын Тегераныште (1943), Ялтыште (1945) да Потсдамыште (1945), тыгак Ушнышо Наций-влакын Организацийым ыштыме Сан-Франциско олаште (1945) эртарыме конференцийлаште участвоватлен.

1949 ий мартыште Молотов нарком пост гыч кораҥын, но 1953 ий мартыште Сталинын колымыж деч вара уэш тиде постыш шогалын да тудым Никита Хрущёв дене политике шотышто келшыдымашлан кӧра 1956 ий июньышто отставкыш колтымо марте айлен. 1956 ий ноябрьыште тудо кугыжаныш контроль министрлан шогалын, но 1957 ий июньышто Хрущёвым верже гыч кораҥдаш тӧчышӧ «партий ваштареш шогышо тӱшкаш» ушнымеке, шке вуйлатыше партий да кугыжаныш пост-влакшым йомдарен. Вараже Молотов Монголийыште посоллан, а 1960—1963 ийлаште — МАГАТЭ пелен СССР-ын вашталтдыме представительжылан пашам ыштен. 1962 ийыште, угыч Хрущёвым критиковатлыме деч вара, тудым КПСС гыч луктыныт, варажым пенсийыш лекмеке Москошто илен.

Вячеслав Скрябин (Молотов) вологодский ссылкыште

Йоча да самырык пагыт

Виче губерний, Яраҥ уезд, Кукарка волостьын Кукарка слободаштыже (кызыт Киров областьысе Советск ола) шочын. Ачаже — Михаил Прохорович Скрябин (1856—1923 ий наре), Нолинск оласе мещан-влак гыч, Кукаркыште приказчиклан ыштен. Кочаже — Прохор Наумович (1903 ий шошым колен), нолинскысе мещанин. Аваже — Анна Яковлевна Небогатикова Нолинск оласе купеч еш гыч.

Вячеслав кудымшо йоча лийын, чылаже ешыште лу йоча шочын (Михаил, Виктор, Николай (тудо — композитор Нолинский), Зинаида, Владимир, Вячеслав, Сергей).

Школышто тунеммыж годым Вячеслав Скрябин скрипке дене шоктен да почеламут-влакым возен. 1902 ий гыч 1908 ий марте кугурак изаж-влак дене пырля Озаҥысе икымше чынулшо училищыште тунемын. Тиде ийлаште озаҥысе самырык-влак шукынжо чот радикал шӱлышан лийыныт. Вячеслав марксист литературым шке семын тунемме кружок-влак кокла гыч иктышкыже ушнен.

Революций пашан тӱҥалтышыже

1906 ий кеҥежым Вячеслав РСДРП-ш пурен. Тунемше-влакын шолып революций организацийыштым ыштымаште участвоватлен.

1909 ийыште революций пашалан кӧра арестоватлалтын да Вологдыш ссылкыш колталтын. 1911 ийыште эрыкыш лукмо. Чынулшо училищысе экзамен-влакым экстерн дене кучен, тудо ийынак Санкт-Петербургысо политехник институтын корабль чоҥымо факультетышкыже пурен, но вигак экономике факультетыш кусаралтын, тушто нылымше курс марте тунемын. Санкт-Петербургышто да Москошто партий пашам вӱден.

1912 ийыште «Правда», икымше легальный большевик газет, савыкталташ тӱҥалын. Тушто Вячеслав 1912 гыч 1913 ий марте редакцийын секретарьжылан пашам ыштен. «Правда» газетым савыкташ ямдылыме годым большевик-влакын ик лидерышт — Иосиф Сталин дене палыме лийын. Сталин большевик-влакын подпольештым вуйлатыше кокла гыч икымше лийын, кӧн дене Вячеслав шкеак вашлийын.

1914 ий шыже гыч Москошто Икымше тӱнямбал сар тӱҥалтыште петырыме партий организацийым уэш ыштыме шотышто пашам ыштен. 1915 ийыште арестоватлалтын да кум ийлан Иркутск губернийыш ссылкыш колталтын, но 1916 ийыште шылын куржын. Тудо ийынак РСДРП-н Рӱдӧ комитетшын Руш бюрожын йыжъеҥже лийын да тудым вуйлатыше тройкыш пурен.

Икымше тӱнямбал сар ийлаште армийыш налме деч тӱрлӧ семын кораҥын, вес еҥын фамилийже дене илен.

Вячеслав Скрябин (Молотов) 1917 ийыште

1915 ийыште Вячеслав Скрябин Молотов партий псевдонимым кучылташ тӱҥалын.

Советскыште В. М. Молотовын (Скрябинын) шочмо пӧртшӧ

1917 ий 27 февральыште йӱдым Петроградысе Каҥашын заседанийыштыже икымше гана Молотов семын выступатлен. Тудо ийынак 4 мартыште РСДРП-н Рӱдӧ комитетшын Руш бюрожын пунчалже почеш Молотовым «Правда» газетын редакцийышкыже пуртымо, тудо ийынак мартыште тудым Петроградысе Каҥашын депутатшылан да Исполкомын йыжъеҥжылан, РСДРП(б) Петроградысе комитетын йыжъеҥжылан сайлыме. Февральский революций жапыште Молотов революцийым келгыш колтымо верч да Жаплан ыштыме виктерлан полшымо ваштареш ойлен.

1917 ий 24—29 апрельыште эртыше РСДРП(б)-н VII (апрельысе) Всероссийский конференцийжын участникше (Петроградысе организаций деч). Туштак В. И. Ленин дене палыме лийын. Рӱдӧ комитетын составышкыже темлалтын (№ 21, каҥашыде), но сайлалтын огыл. 26 июль гыч 3 август марте эртыше РСДРП(б)-н VI съездшын делегатше лийын (Петроградысе организаций деч). 31 июльысо заседанийыште вооружённый восстанийын кӱлешлыкше нерген ойлен. 1917 ий октябрьыште Петроградысе военно-революционный комитетын йыжъеҥже лийын.

Октябрь революций деч вара

Октябрь социалистик революций деч вара, РКП(б)-ште партбилет-влакым шыҥдарымеке, Вячеслав Молотовлан 5-ше радаман номер дене партбилетым кучыктымо.

1918 ийыште тудым Йӱдвел областьысе Калык озанлык каҥашын (КОК) председательжылан шогалтыме, тидын годым тудо Григорий Зиновьевын ик эн лишыл пашаеҥже лийын.

1919 ий гыч РКП(б)-н Рӱдӧ комитетшын да РСФСР-ысе СНК-н Юлгундемысе уполномоченныйжылан да Угарман губисполкомын председательжылан пашам ыштен. Посна кӱлешлыкан частьын (ЧОН) коммунарже (сарзыеҥже). Тудо ийынак Петроградыште «Кузе пашазе-влак шке озанлыкыштым чоҥаш тунемыт» тудын возымо икымше брошюрыжо («Молотов» псевдоним дене) лектын. 1919 ий кеҥежым «Йошкар Шӱдыр» агитационный пароходышто ийме годым Надежда Крупская дене палыме лийын. Вашке Юлгундемыште Молотов ден верысе вуйлатыше-влак коклаште пӱсӧ конфликт-шамыч лиедаш тӱҥалыныт, садлан тудым Украиныш пашам ышташ кусареныт.

1920—1921 ийлаште тудо Украинын КП(б)-жын Рӱдӧ комитетыштыже пашам ыштен, Политбюрон да Оргбюрон йыжъеҥже, Рӱдӧ комитетын икымше секретарьже лийын.

1921 ий 16 март гыч 1930 ий 21 декабрь марте Молотов ВКП(б)-н Рӱдӧ комитетшын секретарьже лийын (1921 ий гыч муткучышо секретарь, но 1922 ий 3 апрельыште «генеральный секретарь» лӱмым налше тиде постыш Сталиным шогалтыме).

1924 ий январьыште Лениным тойымо пашам виктарен колтымо шотышто комиссийын йыжъеҥже. Ленинын колымыж деч вара Молотов Сталиным тудын политический тушманже-влак — Лев Троцкий, Григорий Зиновьев, Лев Каменев, «правый уклонист-влак» — дене кучедалмаште кугу полышым пуаш тӱҥалын.

1924—1927 ийлаште йыжъеҥыш кандидат, 1929—1931 ийлаште — СССР ЦИК Президиумын йыжъеҥже. 1927 ий гыч ВЦИК Президиумын йыжъеҥже лийын.

1928 гыч 1929 ий марте партийын москосо ола комитетшын Икымше секретарьжылан пашам ыштен, постышто правый оппозицийын ик лидерже Николай Углановым алмаштен. Москосо ола комитетыште «чисткым» эртарен: шке постыштым горкомын 6 пӧлка вуйлатышыж гыч 4-ше, 6 райком секретарьышт гыч 4-ше, Москосо комитетын 157 йыжъеҥже гыч 99-же йомдареныт.

1930-шо ийла: правительствын вуйлатышыже

1930 ий 19 декабрьыште ВКП(б) ЦК-н да ЦК-н иктыш ушымо пленумжын пунчалже почеш Молотовым оппозиционер А. И. Рыков олмеш СССР-ысе СНК-н да Паша да обороно каҥашын (1937 ий апрельыште Паша да обороно каҥашым шалатен колтымо) председательжын постышкыжо шогалтыме. 1930-шо ийла тӱҥалтыште СССР-ысе СНК пелен эре пашам ыштыше Обороно комиссийым, 1937 ий гыч — Обороно комитетым ыштыме, тудым 1940 ий марте Молотов вуйлатен. 1937—1939 ийлаште СССР-ысе СНК-н Экономике каҥашыжын (ЭкоСо) председательже лийын.

Молотовын СССР-ысе СНК председатель постышто улмо жапшым эл кӧргысӧ валовый продуктын да кугыжанышын аралалт кертмыжын кугун кушмо жапше дене, чоҥымаш, индустриализаций, урбанизаций да модернизаций, икымше вичияш план-влак жапыште калыкын кугу энтузиазмже дене кылдат. Молотов икымше да кокымшо вичияш план-влак ийлаште тыршен пашам ыштен, но шуко шотышто шке тӱҥ полышкалышыже — нарком-влак дене, нунын коклаште СССР-ысе неле промышленностьын калык комиссарже Г. К. Орджоникидзе дене — келшен илен огыл. Тыгай случайыште Сталин чыла годым гаяк Молотовым арален.

1931—1932 ийлаште Молотов, моло кӱшыл партий вуйлатыше-влак дене пырля, чрезвычайный уполномоченный семын Украинын кечывалвелныже киндым ямдылыме пашам вияҥден. 1931 ий декабрьыште КП(б)У-со ЦК-ан Политбюрожын заседанийыштыже Вячеслав Михайлович киндым ямдылыме планым чот начарын шуктымо нерген да нунын шукталтдыме лӱдыкшӧ лекмым палемден. Тудо «посна мера-влакым» кучылташ да «класс кокласе тушман шотышто большевистский тӱткылыкым» кӱзыкташ йодын.

В. М. Молотовын (Скрябинын) Нолинскыште шке йоча да самырык пагытшым эртарыме пӧртшӧ

Вячеслав Молотов да Иосиф Сталин, 1932 ий

1936 ийыште Молотов шкежат Лев Каменев да Григорий Зиновьевым судитлыме виш процесс ваштареш выступатлымыжлан судитлыме еҥ-влак радамыш логал кертын.

Иркутск обкомын секретарьжын пашажым шуктышо Филипповын да Иркутск областьысе НКВД-н начальникше Малышевын лӱен пуштмо еҥ-влакын чотыштлан лимитым кугемдыме нерген телеграммышт. Сталинын «За» резолюцийже, Молотовын кидпалыже кокымшо

Молотовын кидпалыж дене СССР-ысе Наркомвнудел пашаеҥ-влаклан пачер-шамыч нерген пунчал

Но вашке Молотов репрессий-влакым эртарыме ваштареш лиймым чарнен, тулечат гоч, тудо 1937—1938 ийласе калык ваштареш террорым эртарымашке чолган ушнен.

Вашке И. Сталин деке эн лишыл улшо ЦК Политбюрон йыжъеҥже-шамыч, дела-влакым петырыме да куштылемдыме радам дене ончашлан ямдылыме, репрессий дене кылдалтше эн кӱлешан пунчал-влакыш, тыгак кӱшыл партий да кугыжаныш аппаратчик-влакым лӱен пуштмо списке-шамычыш кидпалыштым пышташ тӱҥалыныт. В. Молотовын чотшо эн кугу — 372, тидыже И. Сталин дечат шукырак.

Молотов (шола велне), Сталин, Ворошилов да Ежов 1937 ийысе сайлымаште

СССР йотэл пашан наркомжо

1939 ий 3 майыште СССР йотэл пашан наркомжо постышто Максим Литвиновым СССР Совнаркомын председательжын должностьшым арален кодышо Вячеслав Молотов алмаштен.

У должностьыш шогалмеке, Молотов наркоматыште кадр вашталтышым эртарен, нунын коклаште 4 майыштак Литвинов деке эн лишыл улшо пашаеҥ-влакым арестоватлыме, но Литвиновым шкенжым арестоватлен огытыл. 1939 ий 23 июльышто НКИД-ын погынжо резолюцийым приниматлен, кушто мутлан ойлалтын: «Тиде кӱчык жапыште НКИД-ым йӧрдымӧ, ӱшаныдыме да тушманле элемент-влак деч эрыктыме шотышто кугу пашам ыштыме».

Молотов ответственный дипломатический пашашке Андрей Громыком да моло самырык специалист-влакым темлен, нуно варажым йотэл политике паша аланыште кумдан палыме лийыныт.

1939 ий кеҥежым Молотов Москошто англичан-француз-совет переговорышто чулымын участвоватлен, а нунын пайдалыдыме лиймышт деч вара переговорым эртарен да Германий дене икте-весе ӱмбак керылтдымаш нерген договорым ямдылен, тудым Молотовын докладше почеш 1939 ий 31 августышто СССР-ын Кӱшыл Каҥашыже пеҥгыдемден.

Молотов да Риббентроп — 1939 ий 23 август

Молотов СССР ден Германий коклаште келшымаш да границе нерген договорыш кидпалым пышта, тудын почеш Риббентроп, пурла велне Сталин

1939 ий 28 сентябрьыште Молотов у герман-совет «Келшымаш да границе нерген» договорыш кидпалым пыштен. У совет-герман соглашений-влакын лектышышт почеш УССР да БССР деке тӱҥ шотышто украин да белорус калык гыч шогышо Польшын эрвел воеводствыштым ушымо, а Вильно ола ден Виленский край тунам эше эрыкан Литван составышкыже пуреныт.

Кок тылзе гына шуйнышо границым вашталтыме нерген совет-финн переговорын участникше лийын. 1939 ий 29 ноябрьыште радио дене ойлымыштыжо «империалист-влак дене совет ваштареш кучымо кылыштышт путаялтше финн виктер» дене сарын кӱлешлыкшым негызлен да икте-весе ӱмбак керылтдымаш нерген пактым пудыртымо нерген увертарен. 1940 ий 29 мартыште Телымсе сар пытымеке, тудым «мемнан войска-влакын финн войска-влак дене гына огыл, а империалист-шамычын иктыш ушымо вийышт дене ваш тӱкнымаш» семын сӱретлен. Икымше гана «Маннергейм линий», йомдарымаш, касвел эл-влак вел гыч сарзе полышын кугытшо нерген данный-влакым ойлен да совет пленный-шамычым ужашлыме да финн войска-влакын моло янлыклымашышт нерген факт-влакым увертарен.

Нейтралитет нерген совет-япон пактым подписатлымаш

1940 ий ноябрь кыдалне Молотовын переговорым эртарашлан Берлиныш толмыжо Риббентропын Москош кок гана толмыж вашеш визит лийын. Совет делегацийын Берлиныште кум кече улмыж годым Гитлер дене мутланымаш да Риббентроп дене кок официал вашлиймаш лийын, но тиде переговорын лектышыж почеш вел-влак келшымашыш толын шуын огытыл: совет вел Тройственный союзыш ушнен огыл. Тылеч посна Йотэл паша шотышто Калык комиссариат Совет Ушемын Румынийыште да Финляндийыште немыч войска-влакын улмыштлан, тыгак нуным Болгарийыш пуртымо лӱдыкшӧ шотышто ӧпкеланымыж нерген каласен.

1941 ий 5 апрельыште Югославий дене келшымаш да икте-весе ӱмбак керылтдымаш нерген договорым подписатлыме годым Молотоват лийын (тиде эл ваштареш герман агрессий тӱҥалме деч ик сутка ончыч), вара совет-япон нейтралитет нерген пактым подписатлыме.

1941 ий 6 майыште Молотовым правительстве вуйлатышын должностьшо гыч «наркомын обязанностьшым шуктымо дене пырля тудлан моло обязанность-влакым шукташ неле улмо нерген ик гана веле огыл заявленийым возымыжлан кӧра» кораҥдыме, СНК-м Сталин шкеак вуйлаташ тӱҥалын, а Молотовым тудын алмаштышыжлан шогалтыме.

Кугу Ачамланде сар жап

1941 ий 22 июньышто эрдене 4 шагатлан артиллерий да авиаций ямдылыме деч вара немыч войска-влак СССР-ын границыжым вонченыт. Тидын деч вара, 5:30 шагат эрдене (Молотовын шкенжын ойлымыж почеш, ончычрак — йӱдым 3 шагатлан наре) СССР-ыште Германийын посолжо В. Шуленбург Молотов деке толын да заявленийым ыштен, тудын содержанийже тыгай лийын: совет виктер Германийыште да тудын оккупироватлыме эл-влакыштыже эҥгекым ыштыше политикым, тыгак Германий ваштареш виктаралтше йотэл политикым эртарен, да «герман границыште тичмаш боевой ямдылыкыште улшо шкенжын чыла войскаже-влакым чумырен». Заявлений тыгай мут-влак дене мучашлалтын: «Фюрер садлан герман вооружённый вий-влаклан тиде лӱдыкшӧ ваштареш чыла улшо йӧн дене шогаш приказым пуэн».

Тудо кечынак 12 шагат кечывалым Молотов радио дене сар тӱҥалме нерген исторический увертарымаш дене выступатлен, ойлымыжым палыме мут-влак дене мучашлен: «Мемнан пашана чын. Тушманым шалатена. Ме сеҥена».

23 июньышто Молотов шкеж дек финн пашам вуйлатыше Хюнниненым ӱжын да Гитлерын 22 июньысо выступатлымаштыже «немыч войска-влак финн йолташ-влак дене пырля… финн мландым аралат» манме мут-влак мом ончыктат манын йодын. Финн представитель Гитлерын ойлымыжым умылтарен кертын огыл. Молотов Финляндий деч СССР шотышто шке позицийжым раш палемдаш йодын.

26 июньышто Молотов США-ште СССР-ын посолжо Константин Уманскийлан воза: «Тыланда кызытак Рузвельт але Халл деке каяш да тиде сар да СССР шотышто американ виктерын отношенийже нерген йодшаш улыда. Полыш нерген йодыш-влакым кызыт шындаш огеш кӱл». 12 июльышто Молотов да британ посол Криппс СССР ден Великобританий виктер-влак коклаште Германий ваштареш сарыште пырля шогымо нерген Соглашенийым подписатленыт. Тиде соглашенийын лектышыже антигитлер коалицийын эл-влакше дене вашкылым вораҥдарымаш, нацист Германийын оккупироватлыме, Лондонышто эмиграцийыште улшо европысо кугыжаныш-влакын правительствышт (Бельгий, Норвегий, Польша, Чехословакий да моло) дене дипломатий кыл-влакым уэш ыштымаш лийын.

1941 ий 30 июньышто Кугыжаныш обороно комитетым (ГКО-м) ыштыме дене Молотовым тудын председательже Сталинын алмаштышыжлан пеҥгыдемдыме.

14 августышто Молотов Турцийыште СССР-ын посолжо Сергей Виноградовлан увертарен: совет виктер Шарль Де Голль дене француз антифашист-влакын вуйлатышышт семын официал кыл-влакым ышташ келша.

1941 ий 29 сентябрь гыч 1 октябрь марте Москошто конференций эртен, тушто СССР, США да Великобританий участвоватленыт; конференцийыште Совет Ушемлан сарзе поставке-влак нерген кутырен келшыме. Пытартыш заседаний годым совет делегацийын вуйлатышыже Молотов ойлен: «Ынде Совет Ушем, Англий да Америкын Ушымо Штат-влакше вуйлатыме дене эрыкым йӧратыше калык-влакын куатле фронтышт ышталтын». 1941 ий октябрьыште СССР-ын йотэл паша наркоматше дипкорпус дене пырля Куйбышевыш эвакуироватлалтын, но Молотов, Сталин семынак, Москошто кодын. Москошто Великобританий да США гыч сарзе поставке-влаклан да Европышто кокымшо фронтым почмылан тӱткышым ойырен.

Вячеслав Молотов (шола велне) да Иосиф Сталин Ялтыште

1941 ий октябрьыште Вязьма воктенысе катастрофо жапыште Молотовым ик гана веле фронтыш колтымо, но тӱҥ пунчал-влакым тудым кондыштшо А. Василевский приниматлен.

1942 ий май мучаште — июнь тӱҥалтыште Молотов дипломатический миссий дене союзник-влак деке, Великобританийыш да США-ш, миен. Великобританийыш лётчик Эндель Пусэпын виктарыме Пе-8 самолёт дене чоҥештымаш фронт линий гоч да вара немыч войска-влакын налме территорий гоч эртен, шичмаш Шотландийыште лийын. 26 майыште Молотов Энтони Иден дене пырля Лондонышто Англичан-совет союзный договорым подписатлен. У. Черчилль наркомын переговорышто ончыктымо «кугыжаныш уш-акылжым да умылымашыжым» кӱкшын аклен. Вара США-ш эшеат лӱдыкшӧ чоҥештымаш лийын, тушто Ош пӧртыштӧ переговор 1 июньышто мучашлалтын. Мӧҥгеш пӧртылмӧ годым уэш Британийыште шичме да эше ик переговорым эртарыме. 12 июньышто делегаций Москош пӧртылын.

1942 ийыште Молотов йӱлышӧ вартышан ате-влакым ыштыме нерген СНК-н пунчалжым подписатлен, тудо официал огыл «Молотовын коктейльже» лӱмым налын (ик версий почеш, тиде лӱмым финн-влак пуэныт — «Молотовлан коктейль»). 1942 ий 16 августышто Молотовым СНК председательын икымше алмаштышыжлан кӱзыктеныт. Тудо Тегеран, Ялта, Потсдам конференцийлаште участвоватлен, нуно сар деч варасе тыныс илышлан негызым ыштеныт.

Дипломатий паша деч посна Молотов танк-влакым ыштыме пашалан вуйын шоген. Тӱҥалтыште лач Молотовлан 1942 ийыште совет «атом проектым» — СССР-ыште атом оружийым ыштыме пашам — вуйлаташ кӱштымӧ. Но академик И. В. Курчатовын шарнымыж почеш, шкенжын илыш деч почеш кодшо шонымыжлан кӧра Молотов тиде проектын чыла детальжым келгын умылен кертын огыл, садлан бомбо шотышто чыла паша «верыштыже тошкештын», тидланак кӧра икмыняр ийым йомдарыме.

1943 ий 30 сентябрьыште СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 79 №-ан указше дене Кугу Ачамланде сар ийлаште танк промышленностьым вияҥдымаште совет кугыжаныш ончылно посна суаплан кӧра Вячеслав Михайлович Молотовлан Ленин орденым да «Сорла ден Чӧгыт» медальым кучыктен, Социалистический Пашан Геройжо лӱмым пуымо.

Сарзе йодыш-влак деч посна, Молотов шанче йодыш-влакым, тидын коклаштак МГУ-н пашажымат, вуйлатен.

Молотовын инициативыже почеш СССР-ын дипломатический тӧнежше-влаклан кадрым ямдылашлан 1944 ий 14 октябрьыште МГУ-н калык-влак кокласе кыл факультетше негызеш Москосо кугыжаныш калык-влак кокласе кыл институтым ыштыме.

Сар деч варасе жап

Сар деч варасе икымше ийлаште Молотов совет йотэл политикын вуйлатышыже семын чӱчкыдын йот эллашке коштын: тудо Сан-Францискошто Ушымо Наций-влакын Организацийыштым (УНО) ыштыме конференцийыште участвоватлен. Молотов тыгак йотэл паша Министр-влак Каҥашын — СССР, США, Великобританий, Франций да Китайын — шукырак сессийыштышт, 1946 ийысе Париж тыныс конференцийыште совет делегаций-влакым вуйлатен, тушто тудо Албанийын, Болгарийын да Югославийын территорий интересыштым чолган арален.

1946 ий 19 мартыште СНК-м Министр-влак Каҥашыш савырыме; тыге Молотов СССР-ысе Министр-влак Каҥашын председательжын икымше алмаштышыже лийын. Тиде постышто тудо образованийым, шанче пашам да правоохранительный орган-влакым вуйлатен.

Молотов УНО-н пашаштыже участвоватлашлан чӱчкыдын США-шке коштын, тыгодым шке келшыдыме позицийжлан, тыгак «вето» правам чӱчкыдын кучылтмыжлан кӧра дипломатический кругышто «Господин Нет» лӱмдылтышым налын (вариант «Мистер Нет» (англ. Mr. No, Mr. Nyet); варажым тиде лӱмдылтышым А. А. Громыко «наследствыш налын»).

1947 ийыште Молотовлан атом проект дене Сталинын полномочийжым пуымо: 1947 ий 8 февральыште ВКП(б) ЦК Политбюрон заседанийыштыже тыгай пунчалым приниматлыме: СССР-ысе Министр-влак Каҥаш пеленсе Спецкомитетын пашажын йодыш-влакше нерген вик Министр-влак Каҥашын председательже И. В. Сталинлан але тудын икымше алмаштышыже В. М. Молотовлан увертараш. 1947 гыч 1949 ийла марте Молотов СССР Министр-влак Каҥаш пеленсе Информаций комитетын председательже семын совет йотэл разведкым вуйлатен.

1949 ийыште жаплан оккупироватлыме Совет Ушем территорийыште совет граждан-влак ваштареш янлыклымаште титаклыме герман армийын ончычсо сарзыеҥже-влакын да немыч карательный орган-влакын эн кугу пашашт дене почмо судебный процесс-влакым эртарыме шотышто Постоянный комиссийыш пурен. Немыч да япон сарзе преступник-влак ваштареш судебный процесс-влакым организоватлымаште участвоватлен.

1949 ий 29 январьыште Молотовын ватыжым Полина Жемчужинам арестоватлыме, а тудо ийынак 4 мартыште тудым йотэл паша министр пост гыч кораҥдыме (тудын вержым Андрей Вышинский налын). Ж. Медведевын палемдымыж почеш, «Молотов ваштареш заговорым пеш устан, но тиде жапыштак пеш чаманыдымын планироватлыме. Тушко Михоэлсым пуштмаш, ЕАК-ын йыжъеҥже-влакым, нунын дене пырля Лозовскийымат, арестоватлымаш да лӱйымаш, да Полина Жемчужинам арестоватлымаш пурен. Ленинградысе партий-кугыжаныш группо ваштареш заговор шекланышырак лийын, но тыгаяк чаманыдыме. 1949 ий мучашлан Маленков ден Берия шканышт власть деке корным тӱрыснек манме гаяк эрыктеныт».

1952 ий октябрьыште съезд деч варасе (КПСС-ын XIX съездше) ЦК-н пленумыштыжо Молотовым, ЦК Президиумын составышкыже сайлыме гынат, тудын вуйлатыше бюрожын составышкыже пурен огыл; ЦК-н тиде пленумыштыжак тудым да Анастас Микояным Сталин пеш чот шыдын критиковатлен. Партийын уставше дене ончылгоч палемдыдыме Президиумын шолып бюрожо нерген савыктышыште увертарен огытыл. Официальнын Молотовым ончычсо семынак Сталинын эн лишыл йолташыж семын ончыктеныт; мутлан, 1952 ийысе букварь мучашыште Ленинын, Сталинын да Молотовын портретыштым да биографийыштым ончыктымо.

Сталин деч вара

Сталинын 1953 ий 5 мартыште колымыж деч вара Молотовым уэш йотэл паша министрлан да тыгак СССР Министр-влак Каҥашын председательжын икымше алмаштышыжлан шогалтыме. ЦК-н Президиумжын бюрожым петырыме, ЦК-н Президиумжын пашаеҥ-влакшын чотыштым чот иземдыме, Молотовым тудын членжылан коденыт, тыге тудо элын кӱшыл вуйлатыше составышкыже пӧртылын.

1953 ий июньышто Маленков ден Хрущёвын Бериям арестоватлыме шотышто инициативыштым поддержатлен, а вара, 1954—1955 ийлаште Хрущёвым тудын Маленков дене ваштареш шогымаштыже поддержатлен.

1955 ийыште Молотовым почмо процесс-влакым да сарзывуй-влак ваштареш петырыме судым уэш ончымо шотышто комиссийын председательжылан шогалтыме.

Варажым Молотов ден Хрущёв шуко йодыш шотышто келшен огытыл. Молотов Австрий гыч совет войска-влакым тӱрыснек лукмо ваштареш лийын, Югославий дене кыл-влакым саемдыме шотышто ӱшаныдыме лийын, Югославийын вуйлатыше-влакшын совет ваштареш ойлымыштым критиковатлымым кӱлешанлан шотлен, келшыдымаш-влак тыгак целинам утыждене чот да писын нӧлтымӧ, Крымым УССР-ын составышкыже пуртымо (кудын шотышто Молотов шекланен ончен) лийыныт.

1956 ий мартыште Тбилисиште «Долой Хрущёва!» да «Молотова — во главе КПСС» лозунг-влак дене икмыняр манифестаций эртен, демонстраций-влакым армий поктен колтен. 1956 ий 1 июньышто Молотовым чын огыл югослав политике амал дене йотэл паша министр должность гыч кораҥдыме, но 21 ноябрьыште, «компенсаций семын», СССР-ын кугыжаныш контроль министржылан шогалтыме.

1957 ийыште Молотов Хрущёв ваштареш «партий ваштареш шогышо тӱшкам» вуйлатен. Лазарь Каганович да Георгий Маленков дене ушнен, Молотов Хрущёвым кораҥдаш тӧчен. ЦК Президиумын заседанийыштыже Молотовын группыжо Хрущёвын ЦК-н Икымше секретарь должностьысо пашажым критиковатлен. Тӱҥ шылтык-влак Хрущёвын «коллективный вуйлатымаш» правилым пудыртымаштыже, тыгак тӱжвак лекше озанлык-экономике да йотэл политике йыр ӱчашымаште лийыныт. Группо кӱшыл партий органын йыжъеҥже-влакын шукырак ужашыжын полышыжым налын (Климент Ворошилов, Николай Булганин, Михаил Первухин, Максим Сабуров, Дмитрий Шепилов). Хрущёвым ялозанлык министрлан шогалташ, а Икымше секретарь постым Молотовлан пуаш але йӧршеш пытараш шоненыт.

Но Хрущёв верч улшо-влак ЦК-н Пленумжым писын поген кертыныт, тушто «партий ваштареш шогышо тӱшка» сеҥалтын. Хрущёв ваштареш чыла гаяк КПСС ЦК-н Президиумжын, элын чыла кӱшыл вуйлатышыже-влакын улмыштым шижмеке, пленум Совминын председательжын икымше алмаштышыже-влакым — Маленковым, Кагановичым, Молотовым да йотэл паша министр Шепиловым — отставкыш колташ пунчалын. 1957 ий 29 июньышто Молотовым «партий ваштареш шогышо тӱшкаш пурымыжлан» чыла пост гыч кораҥдыме, КПСС ЦК-н Президиумжын составше гыч да КПСС-ын ЦК-ше гыч лукмо. Тудын лӱмжым нумалше кум олам 1957 ийыште уэш лӱмденыт.

1957 ийыште Вячеслав Молотовым Монголийыште СССР-ын посолжылан шогалтыме. 1960 гыч 1961 ийла марте Веныште УНО-н атом энергий дене агентствыжын (МАГАТЭ) штаб-квартирже пеленсе совет представительствым вуйлатен. 1961 ий октябрьыште эртыше КПСС-ын XXII съездыштыже Хрущёв да тудын союзникше-влак икымше гана Сталин годым ышталтше закондымылыклан Молотовын, Кагановичын да Маленковын тура персональный ответственностьышт нерген увертареныт да нуным партий гыч кораҥдаш йодыныт. 1961 ий ноябрь кыдалне Молотовым Вена гыч ӱжмӧ, заниматлыме должностьшо гыч кораҥдыме да партий гыч лукмо. 1963 ий 12 сентябрьыште Молотовым пенсийыш колтымо.

«Известия» газетын тӱҥ редакторжо Алексей Аджубейын шарнымыж почеш, КПСС-ын XXII съездше деч вара Молотовын ватыже Хрущёв деке приёмыш логалын. «Ватыжын марийжым партийыш угыч пурташ йодмыжлан Никита Сергеевич тудлан Косиорын, Постышевын да Украинысе моло ответственный пашаеҥ-влакын ватыштым лӱен пуштмо нерген Молотовын резолюцийже дене документым ончыктымеке йодын, кузе тудын шонымыж почеш, Молотовым партийыш угыч пуртымо нерген ойлаш лиеш мо але тудым судыш пуыман?».

Пытартыш ийла

Опалыш логалмыжым ончыде, Молотов чолга илыш-йӱлам кучен, эре мӧҥгыштыжӧ але книгагудышто пашам ыштен. Мемуар-влакым тудо возен огыл, но мер илышысе событий-влак шотышто шке ончалтышыжым КПСС ЦК-ш колтымо запискылаштыже ончыктен. Икмыняр жап партийыште членствым уэш пӧртылташ тыршен да 1984 ийыште «Коммунист» журналын тӱҥ редакторжо Р. И. Косолаповын полшымыж дене Молотовым партийыш уэш пуртеныт. Генеральный секретарь К. У. Черненко шкеак тудлан партий билетым кучыктен. Но Молотовым партийыш угыч пуртымо нерген пунчалым партийын савыктышыштыже увертарыде эртарыме. Партийыште 1906 ий гыч улмо партстажым арален кодымо дене партийыш угыч пуртымеке, тудо партийын эн шоҥго йыжъеҥже лийын. 1986 ийыште «Московские новости» газетлан интервьюм пуэн шуктен, тушто увертарен: «Мыйын шоҥгылыкем пиалан. 100 ий марте илаш шонем».

Москосо Новодевичье шӱгарлаште Вячеслав Молотовын шӱгарыштыже памятник

Маленков ден Кагановичын лӱмышт деч таҥастарымаште Молотовын лӱмжӧ паша гыч кайымекыжат да партий гыч кораҥдыме деч варат литературышто, савыктышыште, киношто кумдан шарналтын, тудын нерген статья-влакым энциклопедийлаште вераҥдыме. Молотовын образше художественный фильмлаште ик гана веле огыл лектын, тудым тӱҥ шотышто Николай Засухин модын (ончыч, 1940-ше ийлаште — Максим Штраух).

Молотовын 1970-ше да 1980-ше ийласе исторический шарнымашыже Молотовмытын пӧртыштышт чӱчкыдын уна лийше поэт да писатель Феликс Чуевын «Сто сорок бесед с Молотовым» да «Полудержавный властелин» книгалаштыже ончыкталтын.

1986 ий июньышто Молотовым Москосо Рӱдӧ клинический эмлымверыш пыштыме, тушто 8 ноябрьыште колен. Шке кужу илышыштыже Молотов 7 миокардын инфарктшым чытен, туге гынат 96 ий илен. Вячеслав Молотов Москосо Новодевичье шӱгарлаште ватыж дене пырля тоялтын (1 уч.).

1986 ий 11 ноябрьыште кугыжаныш пашаеҥын колымыж нерген «Известия» газет увертарен. Икмыняр статья касвел прессыште лектын. Албанийыште ойган уверлан кӧра кугыжаныш траур увертаралтын. Молотовын завещанийже дене конвертым почмеке тушто сберегательный книжкам мумо, тушто палемдыме: тудын банк счётыштыжо 500 теҥге уло.

Личный илыш да еш

1921 ийыште Вячеслав Молотов Полина Жемчужинам марлан налын. Молотовмытын ик ӱдырышт гына лийын — Светлана (1929—1989) — Чумыр историй институтын шанче пашаеҥже.

Икымше веҥыже — лётчик-испытатель В. С. Ильюшин, авиаконструктор С. В. Ильюшинын эргыже.

Кокымшо веҥыже — Алексей Дмитриевич Никонов (1917—1992), НКВД-н пашаеҥже лийын, МГИМО-што профессорлан, Тӱнямбал экономике да калык-влак кокласе кыл институтын пашаеҥжылан, «Коммунист» журналын редакторжылан пашам ыштен.

Уныкашт-влак: Лариса Алексеевна Скрябина-Королева (Ильюшина), Любовь Алексеевна Никонова, Вячеслав Алексеевич Никонов (1956 ийыште шочын) — российысе политолог, «Политика» фондын соучредительже.

Вячеслав Молотов, Полина Жемчужина да нунын ӱдырышт — Светлана

Личный качествыже-влак

Молотовын койышыжо да личный качествыже-влак тӱрлӧ источниклаште тӱрлын ончыкталтыт. Чылан тудын чытышыжым да кабинет пашам ыштен кертмыжым палемдат. Уинстон Черчилль Молотов нерген ойлен: «Мый робот нерген кызытсе тӱҥ шонымашым тичмашын ончыктышо тыгай айдемым тетла ужым омыл».

Жорес Медведевын аклымыж почеш, Молотов субъективно чыным йӧратыше, чот пашам ыштен кертше, ушан да шинчалан перныше ситыдымашдыме". Тылеч посна, Медведевын палемдымыж почеш, тудо «Сталин деч посна Политбюрон калыкыште да поснак интеллигенций коклаште кумдан палыме лач ик йыжъеҥже гына лийын». Молотов «калык-влак кокласе пырля пашам ыштымашым кумдаҥдаш да цензурын куатшым иземдаш» тӧчен. Пашам тыршен ыштыше, мутым шуктышо да тыршыше пашаеҥ семын палыме, партийын дисциплиныжым пеҥгыдын шуктышо, Молотов «тичмашнек Сталинын кумылжылан эҥертен да сандене тудын чыла йодмыжым да шӱдымыжым жапыштыже да писын ыштен».

Награде-влак

• Социалистический Паша Герой (1943 ий 30 сентябрь) — неле условийыште танк-влакым ыштымым вияҥдыме аланыште посна суаплан;
• Ныл Ленин орден (08.03.1940; 30.09.1943, 05.11.1945; 08.03.1950);
• «Почёт Пале» орден (30.10.1954)
• медаль-влак;
• Йошкар Знамя орден (МНР, 1943);
• СССР-ын Шанче академийжын почётан академикше (1946 ий 29 ноябрь)

Шарнымаш

Молотовын суапшым Коммунист партийын палыме пашаеҥже семын тудын илымыж годым кӱчык жап пагаленыт. 1957 ийыште «партий ваштареш шогышо тӱшкам» шалатыме да урем да моло географический объект-влакым илыше-влакын лӱмышт дене лӱмдаш чарыме деч вара, тудын лӱмжӧ дене лӱмдымӧ шуко объектым уэш лӱмденыт.

В. Молотовын бюстшо

Тоштер

• 2005 ийыште совет правительствын вуйлатышыжын тукымжо Нолинскыште кочажын пеле шаланыше пӧртшым налын да капитальный ремонт деч вара 2006 ийыште тушто В. М. Молотовын Пӧрт-тоштержым почын. Тоштерым почмын ик тӱҥалтышым ыштышыже — Молотовын уныкаже, палыме политолог, Российысе мер палатын йыжъеҥже Вячеслав Никонов.

• 

  Почта СССР, 1975 г. автомобиль М-1 — «Молотовский-первый».

• 

  Почта России, 2003 г. автомобиль ГАЗ-М 1 «Молотовский-первый».

• 

  Почтовая марка СССР, 1949 г. Схема воздушных линий "Аэрофлота", на карте отмечен г. Молотов.

• 

  Монета Банка России, 2000 г. - "Берлинская (Потсдамская) конференция".

Киношто ончыктымаш-влак

1943 — Миссия в Москву (Москвашке миссий) — Джин Локхарт;
1949 — Падение Берлина (Берлинын сӱмырлымыжӧ); Сталинградская битва (Сталинградысе кредалмаш) — Максим Штраух;
1973 — Семнадцать мгновений весны (Шошын латшым татше) — Валерий Даньшин;
1974 — Выбор цели (Цельым ойырымаш) — Николай Засухин;
1983 — Красный монарх (Йошкар монарх) — Найджел Сток;
1985 — Битва за Москву (Москва верч кредалмаш) — Николай Засухин;
1990 — Война на западном направлении (Касвел могырысо сар) — Николай Засухин;
1991 — Ближний круг (Лишыл оҥго)— Виктор Балабанов;
1993 — Ангелы смерти (Колымашын суксыжо-влак) — Николай Засухин;
2004 — Московская сага (Москвасе сага) — Павел Ремезов;
2007 — Сталин. Live (Сталин. Йӧратымаш) — Сергей Вершинин;
2017 — Смерть Сталина (Сталинын колымыжо) — Майкл Пейлин;
2017 — Власик. Тень Сталина (Власик. Сталинын ӱмылжӧ) — Виктор Балабанов;
2022 — Начальник разведки (Разведкын начальникше) — Станислав Курач;

В. М. Молотовын выступатлыме йӱк возымаш-влак

«Конституция социализма» доклад 29 ноябрь 1936 ий;

Октябрь революцийын 20-шо идалыкшылан пӧлеклалтше доклад, 6 ноябрь 1937 ий (фрагмент);

Радио дене выступатлымаш 22 июнь 1941 ий.

Палемдымаш

Литератур

• История гражданской войны в СССР / под редакцией М. Горького, В. Молотова, К. Ворошилова, С. Кирова, А. Жданова, И. Сталина. — 2-е издание. - Москва: Государственное издательство «История гражданской войны», 1938—1947.
• Молотов, Вячеслав Михайлович / Аксютин Ю. В. // Меотская археологическая культура — Монголо-татарское нашествие. — М. : Большая российская энциклопедия, 2012. — С. 697. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — ISBN 978-5-85270-354-5.
• Медведев Р. А Окружение Сталина — М.: Молодая гвардия, 2010. — (Жизнь замечательных людей)
• Молотов, В. М. Отчётный доклад о работе правительства VII Съезду Советов СССР; Об изменениях в Советской Конституции / В. М. Молотов. — [Горький: Горьковское издательство, 1935].
• Никонов, В. А. Молотов: молодость. — М.: Вагриус, 2005. — 765 с.
• Никонов В. А. Молотов. Наше дело правое. В 2 книгах (комплект). М.: — Молодая гвардия, 2016
• Никонов В. А. Молотов. — М.: Молодая гвардия, 2017. — (Жизнь замечательных людей)
• Чуев Ф. И. Сто сорок бесед с Молотовым. Из дневника Ф. Чуева (руш.). — Букинистическое издание. — М.: Терра, 1991.
• Чуев Ф. И. Молотов: Полудержавный властелин.- М.: ОЛМА-ПРЕСС, 1999
• Чуев Ф. И. Из бесед в В. М. Молотовым // От оттепели до застоя. — М.: Советская Россия, 1990. — С. 36 — 77

Кылвер-влак

• Молотов, Вячеслав Михайлович на «Родоводе». Дерево предков и потомков
• Биографии Молотова // Хронос (руш.). hrono.ru. Тергыме кече: 26 пургыж 2026.
• Молотов, Вячеслав Михайлович РАН-ын официал сайтыштыже
• Вячеслав Никонов. Молотов вспоминает. Из домашнего архива  (неопр.). saturday.ng.ru. Тергыме кече: 26 пургыж 2026.
• 'Жорес Медведев. Соломон Лозовский, Полина Жемчужина и Вячеслав Молотов. Сталин и еврейская проблема. Новый анализ // Скепсис  (неопр.). scepsis.ru. Тергыме кече: 26 пургыж 2026.
• ««Пощадите же родину и нас»… Переписка академика И. П. Павлова с председателем СНК В. М. Молотовым  (неопр.). russcience.euro.ru. Тергыме кече: 26 пургыж 2026.
• Ратификация Договора между Союзом Советских Социалистических Республик и Соединённым Королевством в Великобритании о союзе в войне против гитлеровской Германии и её сообщников в Европе и о сотрудничестве и взаимной помощи после войны / доклад Народного комиссара иностранных дел тов. В. М. Молотова в Верховном Совете СССР 18-го июня 1942 г. — Москва: ОГИЗ. Государственное издательство политической литературы, 1942.
• Телеграмма наркома иностранных дел СССР В. М. Молотова в зарубежные представительства СССР о нападении Германии: рукописный вариант. 22 июня 1941].
• Большевик: Орган Моршанского горкома и райкома ВКП(б), горсовета и райсовета депутатов трудящихся. — Г. 17 1946, № 138 (4088) 13 июля. — Типография издательства газеты «Большевик», 1946.