Малмыж уезд

Малмыж уезд
Малмыж уезд
	Герб[d]
Эл	Россий Империй
Уезд ола	Малмыж
Историй да географий
Ыштыме кече	1780
Пытарыме кече	1929
Кумдык	14 064,5 уштыш²
Калык чот
Калык чот	280 427 (1897) еҥ

Малмы́ж уе́зд (руш. Малмыжский уезд) — Виче наместничестве ден Виче губернийын кышкарыштышт 1780—1929 ийлаште лийше администраций-кумдык. Уезд ола — Малмыж.

Верланымаш

Уезд Виче губернийын кечывалвелныже верланен да Озаҥ губерний дене чекым кучен. Уездын кумдыкшо 1897 ийыште 14 064,5 уштыш²^[1] (16 006 меҥге²), 1926 ийыште — 9 304^[2] меҥге² лийын.

Историй

Уезд 1780 ийыште Виче наместничествын (руш.) (мар. (1796 ий гыч — Виче губернийын) кышкарыштыже ышталтын.

1552 ий марте — Озаҥ губернийын Арск даругын кумдыкшо
1552—1708 ийлаште — Озаҥ уездын Арск даругын кумдыкшо
1708—1719 ийлаште — Озаҥ губернийын Арск даругын кумдыкшо
1719—1775 ийлаште — Озаҥ губернийын Озаҥ провинцийын Арск даругын кумдыкшо
1775—1780 ийлаште — Озаҥ губернийын Арск даругын кумдыкшо
1780 — Малмыж уезд (округ) Виче наместничествын кышкарыштыже ышталтын
1780—1796 ийлаште — Виче наместничествын кышкарыштыже
1796 ий — Малмыж олам заштатный (уездыме) семын палемдыме, а Малмыж уездын кумдыкшо Виче губернийын Вӱрзым уездышкыже возыктымо лийын

1797—1816 ийлаште Малмыж уезд лийын огыл, а тудын пӱтынь кумдыкшо Виче губернийын Алабога уездышкыже (округышкыжо) пурен.

1816 ийыште Малмыж уездым уэш почмо.

1920 ийыште Татар АССР-ысе Арск кантонын кышкарышкыже Арбор, Кукшыльо (Кошкино), Сардык курык (Сардыкбаш), Ципья, Шуда, Ӱлысъял волость-влак пуреныт. 1921 ийыште уэш ыштыме Вотск автоном областьын кышкарышкыже Кугу Уча, Вавож, Кирчим-Копки, Мултан, Селты, Уватукля, Узи волость-влак пуымо лийыныт.

1928 ийыште Малмыж уездын кышкарышкыже шалатыме Вӱрзым уездын мландыже пурен.

1929 ий 14 январьыште Малмыж уезд РСФСР-ын Угарман областьышкыже пурен.

1929 ий 15 июльышто Малмыж уезд пытаралтын, а тудын верыштыже Угарман крайын Нолинск округын Малмыж районжо ышталтын.

Демографий

1897 ийысе переписьын данныйже почеш уездыште 280 427^[1] еҥ илен. Нунын коклаште руш-влак — 53,8 %, одо-влак — 23,8 %, татар-влак — 18,6 %, марий-влак — 3,7 % лийыныт. Малмыжыште 3 165 еҥ илен.

1926 ийысе пӱтынь ушемысе калык переписьын (руш.) (мар. данныйже почеш уездын калыкчотшо 192 042 еҥ лийын^[2], нунын кокла гыч оласыже (Малмыж ола) — 5 664 еҥ.

Административ шелалтмаш

Малмыж уездын 1884 ийысе мланде картыже

1891 ийыште уезд кышкарышке 26 волость пурен^[3]:

№ п/п	Волость	Волостной правлений^[4]	Илем-влакын чотшо	Калыкчот
1	Арбор волость	Арбор ял	30	12 269
2	Кугу-Порек волость	Ар-Порек ял	46	8806
3	Кугу-Уча волость	Кугу Уча села	43	10 203
4	Кугу-Шабан волость	Безменшур ял	18	4279
5	Вавож волость	Вавож села	40	8750
6	Вихарев волость	Вихарево ял	50	9630
7	Волипельгин волость	Волипельга села	66	14 598
8	Кильмезь волость	Кильмезь села	26	6701
9	Кирчим-Копкин волость	Котло-Копки села	46	6421
10	Кошкин волость	Кукшыльо села	11	8828
11	Малмыж волость	Марий Малмыж села	20	6898
12	Изи Рожкин волость	Рожки села	46	14 189
13	Меринов волость	Слудка села	189	15 545
14	Мултан волость	Мултан села	56	7221
15	Ӱлыл-Чета волость	Азелино ял	11	8790
16	Рыбноватаж волость	Рыбная Ватага ял	18	3015
17	Савала волость	Комба (Гоньба) села	5	2260
18	Сардыкбаж волость	Кугу Кетек села	23	6321
19	Селтин волость	Селты села	40	6731
20	Тошто Пӧрдыҥ волость	Тошто Пӧрдыҥ села	2	1788
21	Тошто-Трык волость	Тошто Трык ял	42	12 036
22	Сюмсин волость	Сюмси села	61	8696
23	Уватуклин волость	Ува-Тукля села	66	9754
24	Узин волость	Узинский села	72	10 203
25	Усад волость	Усад села	23	11 884
26	Ципья волость	Ципья села	25	10 018
27	Шуда волость	Шуда ял	24	8437
28	Ӱлысъял волость	Ӱлысъял ял	9	7175

1913 ийыште Усад волость олмеш Виче-Алан волость (рӱдер — Виче Алан ял) ышталтын, Нослин волость (рӱдер — Шишэҥер ял) да Сям-Можга волость (рӱдер — Сям-Можга ял) ышталтыныт.

1926 ийысе возыктыш уездын кышкарышкыже 7 волость да 1 ола пурен^[5]:

№ п/п	Волость	Рӱдер	Ялсовет-влакын чотышт	Илем-влакын чотышт	Калыкчот
1	Волипельгин волость	Волипельга села	11	88	13 648
2	Виче-Алан волость	Виче Алан села	19	98	33 961
3	Кильмезь волость	Кильмезь села	29	210	38 621
4	Малмыж волость	Малмыж ола	25	178	39 270
—	тыштак	Малмыж ола	—	—	4716
—	тыштак	Пахотно-Ильинский слобода	—	—	948
5	Старо-Трыкский волость	Рожки села	15	114	24 224
6	Старо-Трыкский волость	Кизнер ял	14	93	17 380
7	Сюмси волость	Сюмси ял	16	98	19 274

Уисполкомын председательже-влак

1918 ий гыч 1929 ий марте Малмыж уисполкомышто председатель олмышто лийыныт^[6]:

Ф. И. О.	Должностьым айлыме жап
Шатунов Аврамий Архипович	1918 ий январь — ноябрь
Солуянов Максим Якимович	1918 ий ноябрь — 1921 ий март
Чайников Александр Николаевич	1921 ий март — июль
Россомахин Василий Фёдорович	1921 июль — 1922 ий июль
Михеев Дмитрий Петрович	1922 ий август — 1924 август
Папырин Сергей Максимович	1924 август — 1928 март
Мальцев Сергей Иванович — партий пашаеҥ	1928 ий март — 1929 май
Наймушин Григорий Иванович	1929 ий июнь — август

Палемдымаш

↑ ¹ ² ³ Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии) (неопр.). Тергыме кече: 8 пургыж 2026. Архивлыме 28 сӱрем 2014 ий.
↑ ¹ ² Всесоюзная перепись населения 1926 г. (неопр.) Тергыме кече: 8 пургыж 2026. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.
↑ Родная Вятка. Краеведческий портал (неопр.). Тергыме кече: 8 пургыж 2026. Архивлыме 11 ага 2017 ий.
↑ Волостныя, станичныя, сельския, гминныя правления и управления, а также полицейские станы всей России с обозначением места их нахождения, 2009-04-22, <https://web.archive.org/web/20171005000434/https://www.prlib.ru/item/404525>. Тергыме: 8 пургыж 2026.
↑ Первая Всесоюзная перепись населения СССР 1926 года (неопр.). Тергыме кече: 8 пургыж 2026. Архивлыме 6 ага 2017 ий.
↑ Политические лидеры Вятского края: биографический справочник / сост. В.С. Жаравин, Е.Н. Чудиновских; под ред. Е.Н. Чудиновских. - Киров: ООО "Лобань", 2009. - с. 552. (неопр.) Тергыме кече: 8 пургыж 2026. Архивлыме 3 пургыж 2019 ий.

Кылвер-влак

Малмыж // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[Демоскоп_Weekly-1] ¹ ² ³ Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии) (неопр.). Тергыме кече: 8 пургыж 2026. Архивлыме 28 сӱрем 2014 ий.

[ДW1926-2] ¹ ² Всесоюзная перепись населения 1926 г. (неопр.) Тергыме кече: 8 пургыж 2026. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.

[3] Родная Вятка. Краеведческий портал (неопр.). Тергыме кече: 8 пургыж 2026. Архивлыме 11 ага 2017 ий.

[:0-4] Волостныя, станичныя, сельския, гминныя правления и управления, а также полицейские станы всей России с обозначением места их нахождения, 2009-04-22, <https://web.archive.org/web/20171005000434/https://www.prlib.ru/item/404525>. Тергыме: 8 пургыж 2026.

[5] Первая Всесоюзная перепись населения СССР 1926 года (неопр.). Тергыме кече: 8 пургыж 2026. Архивлыме 6 ага 2017 ий.

[6] Политические лидеры Вятского края: биографический справочник / сост. В.С. Жаравин, Е.Н. Чудиновских; под ред. Е.Н. Чудиновских. - Киров: ООО "Лобань", 2009. - с. 552. (неопр.) Тергыме кече: 8 пургыж 2026. Архивлыме 3 пургыж 2019 ий.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]