Алабога уезд
| Алабога уезд | |||
|---|---|---|---|
|
|||
| Эл | Россий Империй | ||
| Уезд ола | Алабога | ||
| Историй да географий | |||
| Ыштыме кече | 1780 ий | ||
| Пытарыме кече | 1921 ий | ||
| Кумдык | 7728 км² | ||
| Калык чот | |||
| Калык чот | 241 005[1] (1897) еҥ | ||
 |
|||
![Герб[d]](/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Yelabuga_COA_(Vyatka_Governorate)_(1781).png)
Алабога уезд (руш. Елабужский уезд) — Виче губерний кышкарыште лийше администраций-кумдык единице. Администраций рӱдер — Алабога ола.
Историй
1775 ийыште Екатерина II верысе управленийым пашам пужен чоҥаш пижын. Генерал-губернатор-влакын вуйлатыме наместничестве системе ышталтын. 1780 ий 11 сентябрьыште Виче наместничествым почмо нерген кӱштык лектын. Тудым Угарман, Кострома да Виче генерал-губернатор вуйлатен, резиденцийже Угарманыште лийын. Виче наместничествым 1780 ий 18 декабрьыште пайремлын почыныт. Тудын кышкарыш Виче провинцийын кум уездше деч посна Озаҥ губернийысе Озаҥ, Чыкма, Чарла уезд-влакын мландышт да Оренбург губернийысе Оренбург да Ӱпӧ уезд-влакын ужашышт пуреныт. Угыч ыштыме наместничествым 13 уездлан шеледыме, тыгак Алабога уездым ыштыме. 1796 ийыште Виче наместничествым губернийыш савырыме.
1921 ийыште, калыкле автономий-влакым ыштыме дене уездым кок ужашлан шелме: кечывалвел ужашыже — Алабога кантон Татар АССР-ыш кусаралтын, а йӱдвел ужашыже — Можга уезд Одо АО-ш (Удмурт АО) пурен.
Географий ойыртемже
Алабога уезд 7728 меҥге² кумдыкым айлен. Уезд мландым кок лапкарак курык сер шелеш. Иктыже Сарапул уезд могыр гыч уездым кок икгай ужашлан шелын. Уездын йӱдвел ужаш мландыже — Казыль, Лекарев да Качкин волостьлаште — курыкан. Кечывалвел-касвел ужашыже тӧр веран, Виче эҥер деке волен кая[2]. Иж эҥер лап веран, южо вере купан. Уезд Чолман да Виче эҥер-влакын игэҥерышт дене ила. Юл эҥер уезд мучко 25 уштыш йога. Тудын игэҥерже-влак кокла гыч Вала да Ушек эҥер-влак кугурак улыт. Чолман эҥер уездын чек мучкыжо 145 уштыш кужыт йога. Тудо уездлан вӱд корно семын пеш кугу пайдам пуа. Тудын игэҥерже-влак: Иж (уезд мучко 60 меҥге кужыт йога), Тойма да Танайка[2].
Администрацийлан шеледымаш
Уездын 1915 ийыште администрацийлан шеледалтмыже[3]:
| Лӱм | Администраций рӱдер |
Калыкчот | Ялысе ушем-влак |
Кудывече-влак | |
|---|---|---|---|---|---|
| І стан (Алабога ола) | |||||
| Трехсвят волость | Трехсвят ял | 13 915 | 12 | 2 512 | |
| Качка волость | Качка села | 4 565 | 7 | 972 | |
| Лекарев волость | Лекарево села | 11 385 | 8 | 1 930 | |
| Козыль волость | Костенеево села | 10 982 | 11 | 1 973 | |
| Черкасово волость | Черкасово ял | 20 257 | 26 | 3 354 | |
| Черкасово волостьыш 89 хутор пурен, 1912 ийыште нунын гыч 3 тӱшкам ыштыме |
494 | 3 | 94 | ||
| Староятчин волость | Старые Ятчи села | 9 823 | 15 | 1 648 | |
| ІI стан (Можга села) | |||||
| Новогорск волость | Новогорский села | 5 657 | 7 | 901 | |
| Грак волость | Грак села | 16 897 | 20 | 2908 | |
| Бемыж волость | Бемыж села | 7 274 | 7 | 1162 | |
| Васильев волость | Васильево села | 10 105 | 17 | 1 805 | |
| Можга волость | Можга села | 15 003 | 25 | 2566 | |
| Поршур волость | Поршур села | 3 222 | 5 | 594 | |
| Биляр волость | Биляр села | 6 994 | 11 | 1101 | |
| ІII стан (Сарсак-Омга села) | |||||
| Александров волость | Александрово села | 7 886 | 18 | 1 198 | |
| Мушак волость | Мушак села | 13 215 | 17 | 2 242 | |
| Алнаш волость | Алнаш села | 14 726 | 32 | 2 307 | |
| Ильинский волость | Ильинский села | 8 263 | 22 | 1 387 | |
| Сарсак-Омга волость | Сарсак-Омга села | 11 011 | 14 | 1 970 | |
| Кугу Кибья волость | Кугу Кибья села | 10 719 | 20 | 1 814 | |
| ІV стан (Пьяный Бор села) | |||||
| Варзи-Ятчи волость | Варзи-Ятчи села | 13 498 | 26 | 2 353 | |
| Кураков волость | Кураков села | 20 532 | 33 | 3 528 | |
| Пьяный Бор волость | Пьяный Бор | 12 816 | 18 | 2 298 | |
| Салауш села волость | Салауш села | 15 960 | 8 | 3 060 | |
Калык
1888 ийысе перепись почеш кидпашам 12 456 еҥ ыштен, тыште 604 тарлалтше пашазе лийын. Чыпта да мочыла дене арверым ыштыше 3392 кидмастар лийын. Портышкемым йӧрышӧ, апшат, смолам шолтышо, кол кучымо арверым пидын-тодшо, йыдал ыштыше, вургемым ургышо да кермычым ыштыше 500 еҥ деч шукырак лийын. Фабрикыште, заводышто, вакшыште да моло вере 21 178 пашазе тыршен. Йот кундемысе пашаш 10 572 еҥ коштын, сатум 1 752 еҥ, пум 1 310 еҥ шупшыктен, 1 070 еҥ торгаен.
1892 ийыште уездыште (уезд ола деч посна) 210 168 еҥ илен. 1 кв. уштыш кумдыклан 28,5 еҥ шотлалтын.
Калык шот дене:
| Калык | Еҥ | % |
|---|---|---|
| Руш | 108158 | 51,5 |
| Удмурт | 53600 | 25,5 |
| Марий | 6551 | 3,1 |
| Татар | 29067 | 13,8 |
| Тептяр | 6618 | 3,1 |
| Башкир | 6173 | 2,9 |
Еҥ-влакын юмыйӱлашт:
| Калык | Еҥ | % |
|---|---|---|
| Православный-влак | 168098 | 80,0 |
| Икверам кучышо-влак | 395 | 0,2 |
| Ойырлышо-влак (раскольник) | 1735 | 0,8 |
| Мусульман-влак | 35113 | 16,7 |
| Чиверан-влак (язычник-влак) | 4825 | 2,3 |
Палемдымаш
- ↑ Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Тергыме кече: 20 пургыж 2026. Архивлыме 28 сӱрем 2014 ий.
- ↑ 1 2 Елабужский уезд - Вятская губерния. geneal.ru. Тергыме кече: 20 пургыж 2026.
- ↑ Памятная книжка и адрес-календарь Вятской губернии на 1916 год. — Вятка: Губернская типо-литография, 1916.
Кылвер-влак
- Елабуга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Шумилов Е. Н. Алабога уезд // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
.png){kind=small}