Кислов, Константин Андреевич

Константин Кислов
К. А. Кислов, Угарман ола, 1965 ий
Шочмо годсо лӱм	Константин Андреевич Кислов
Шочмо кече	1911 ий 19 ӱярня(1911-03-19)
Шочмо вер	Юрино, Шурдӱҥ уезд, Угарман губерний, Россий империй
Колымо кече	2000 ий 28 сӱрем(2000-07-28) (89 ий)
Колымо вер	Йӱрнӧ пос.
Гражданстве	СССР →  Россий
Паша сомыл	писатель, кугыжаныш лӱдыкшыдымылык офицер, краевед, архивист
Усталык ий-влак	1936 - 1995
Йогын	документан прозо, исторический сылнымут, приключений сынан сылнымут, краеведений
Произведений йылме	руш
Дебют	«Ойкондышын мландыштыже»
Награде
Автограф

Сӱретче А. П. Зарубинын «К. А. Кисловын портретше» сӱретше, 1970 ий

Кислов К. А. пограничный заставыште, 1936 ий 5 январь

Кислов К. А. яраимньын пограничный заставыште. Перс (Иран) чек, 1933—1936 ийла

Кислов К. А. Самаркандыште Будённый С. М. дене вашлиймаште, 1957 ий

Кислов К. А. Борис изажын садвечыште, Йӱрнӧ, 1970 ий апрель

Кислов К. А. Тыйын мутет, господин калык! статьян 1-ше лаштыкше

К. А. Кисловын книгагудыжын шке экслибрисше

Константин Андреевич Ки́слов (19 ӱярня 1911, Йӱрнӧ, Васильсурск уезд, Угарман губерний, Россий империй — 28 сӱрем 2000, Йӱрнӧ, Марий Эл Республик, Россий) — совет да российысе писатель, краевед, кугыжаныш лӱдыкшыдымылык орган-влакын офицерже (отставкысе полковник). Шочмо Йӱрнӧ селан да Шереметевмытын усадьбыштын историйым возышо, шочмо верлан, пограничный темылан да Юл-Виче кундемын историйжлан пӧлеклалтше документан да сылнымутан произведений-влакын авторжо семын палыме.

Тӱҥалтыш ийла

Юлысо Йӱрнӧ кугу селаште коваште пашазын ешешыже шочын. Аважлан кӧра эр лудаш тунемын. 1924 ийыште пионер лийын. 1928 ийыште Йӱрнысӧ кыдалаш школым тунем пытарен. Школышто тунемме ийлаште чолга пионер да комсомолец лийын, Михаил Лосевын вуйлатыме драме кружокыш коштын, тидыже тудын кумылжым литературлан да сценылан ылыжтен.

Школ деч вара «Сонарзе да колызо-влакын товариществышт» кевытыште ужалышылан пашам ыштен, тушто верысе ойлымаш ден оҥай каласкалымашым возаш тӱҥалын. 1930 ийыште, кугу чоҥымаш романтикылан мелын лийын, Уралыш, Ӱлыл Тагилыш, каен, тушто комсомол илышыш чолган ушнен.

«1930 ий майыште ме — мый да Саша Тараканов — школ годсо кок ойыраш лийдыме йолташ, умбакыже мо лийшаш нерген чот шоныде, шочмо Йӱрнӧ селанам коденна да пиал-кайыкым кычалаш лектын каенна.»

Сарзе да кугыжаныш службо

1931 ийыште сарзе службыш налыныт. 20 ияшыж годымак, Уралыште армийыште улмыж годым, тудо шкенжын икымше ойлымашлажым возен да «Уральская правда» редакцийыш конден. Тудын ойлымашыже-влакым чапланыше урал йомакче Павел Бажов ужын шуктен. Бажов возымо икымше тыршымашыжым сайлан шотлен да аклен.

Изирак вуйлатыше-влакым ямдылыше окружной школышто тунемын, да 1933 ийыште тудым кечывалвел (Персий воктенысе) чекыш колтеныт. Пограничный заставыште тудо эреак пырдыжгазетын редакторжо лийын. Тудын сылнымут тӱҥалтышыже 1936 ийыште лийын, тунам газетыште «Межа» лӱман икымше ойлымашыже савыкталтын.

1938 ийыште Свердловскыш куснен, а вара Москосо Кӱшыл сарзе школыш пурен. Тудым пытарымеке Абаканыште (Хакасий) оперуполномоченныйлан шогалтыме. Кугу Ачамланде сар ийлаште разведке да контрразведке йодышла дене тыршен, тылысе лӱдыкшыдымылыкым шуктен.

Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык органлаште службым шуен, 1948 ийыште Кӱшыл офицер школым тунем пытарен. 1950 ийыште подполковник званий дене Ферганаш, а вара Самаркандыш илымвер комитет начальник должностьыш колтеныт. Тудын пашасе эн кугу кӱкшытшӧ полковник званий дене Фергана областьысе КГБ председательын постшо лийын. Пограничный войскаште да кугыжаныш лӱдыкшыдымылык органлаште чумыр службо стажше 25 ий лийын.

Службо паша шот дене кугу совет да йотэл пашаеҥ-влакын вашлиймашыштым вораҥдарен да ужатен коштын, нунын коклаште лийыныт: Г. М. Маленков (1941), США-н вице-президентше Генри Уоллес (1943), А. Н. Косыгин (1951), Индира Ганди (1954), Н. С. Хрущёв да С. М. Будённый (1957).

Сылнымут да шочмо кундемым шымлыме паша

1957 ий гыч СССР Писатель ушемын йыжъеҥже.

1959 ийыште Ташкентыште тудын кокымшо книгаже — «Путь на Олений ложок» приключений сынан повестьше лектын, тудым вараже румын йылмыш кусарыме. Тиде жап гыч сылнымут тудын илышыжыштыже тӱҥ паша лийын.

Шкем тӱрыснек возымо пашалан пӧлеклаш манын, 1960 ийыште отставкыш лектын. Самарканд гыч Свердловскыш куснен, а 1964 ийыште — Горькийыш (Угарман — Нижний Новгород), тидым Юл эҥер да шочмо вер верч ойгырымо дене умылтарен. Горькийыште тудо тысе писатель организацийын йыжъеҥже лиеш. 1978 ийыште «Пограничник» журналын увертарыме конкурсышто 3-шо премийым пуымо нерген дипломым налын. Кеҥеж жапыште Йӱрныштӧ илен, да Йӱрнысӧ рӱдӧ книгагудо писатель дене лудшо-влаклан вашлиймашым эртарен, кажне у книгаж дене палымым ыштен.

1988 ийыште Горький оласе Юл-Виче издательствыште «Павел Тезиков: Документан повесть» книгам воза да савыктен луктеш, тушто тудын тукым шольыжын — Совет Ушем Герой (1943 ий), астроном Константин Иванович Тезиковлан (1827, Богородский ял — 1900) уныка-племянник лийше Павел Александрович Тезиковын илышыже да неле сар корныж нерген ойлалтеш.

Кисловын усталык лектышыжым кум тӱҥ могырлан шелаш лиеш:

• Шочмо кундемым шымлымаш да шочмо вер нерген возымаш: тӱҥ пашаже «Йӱрнысӧ илыш нерген очерк-влак» (1998) лийын — тиде кумда эпический радына, тудо Юл сер селан «эртен кодшо цивилизацийжын» тыглай илышыжым, ыштыш-кучыш пашажым да илыш шӱлышыжым почын пуа. Тидын дене пырля тудо архивлаште кугу пашам шуктен, тыршымыжын лектышыже семын Йӱрныштӧ Шереметевмытын усадьбыштын историйже нерген пеш келге паша лийын («Йӱрнӧ. Усадьбе-архитектур шарныктыш», 1995).

• Шке опыт негызеш сылнымутан прозо: шуко ий чекыште служитлымаш повесть ден ойлымашлаште палдырнен («Матвей Вьюгинын ойлымашыже-влак», «Аҥысыр йолгорнышто», «Павлик Латышев чекыште»).

• Самырык-влаклан приключений сынан литератур: «Омыжан вондерын шолыпшо» да «Ужын коштшо-влак» произведений-влакын авторжо.

Чылаже тудын пераж йымач 14 книга лектын, чумыр тираж миллион утла экземпляр лийын.

Библиографий

• Кислов К. А. На земле пророка: Рассказ. — Ташкент: Гос. изд-во художественной лит-ры УзССР, 1954. — 71 с.
• Кислов К. А. Просто мальчишки: Повесть. — Красноярск: Кн. изд-во, 1956. — 180 с.
• Кислов К. А. Путь на олений ложок. — Ташкент: Гос. изд-во художественной лит-ры УзССР, 1959.
• Кислов К. А. Павлик Латышев на границе. — Ташкент: Изд-во ЦК ЛКСМ Узбекистана «Ёш гвардия», 1964.
• Кислов К. А. Рассказы Матвея Вьюгина: Сборник. — Свердловск: Средне-Уральское кн. изд-во, 1965.
• Кислов К. А. Путешественники. — Горький: Волго-Вятское кн. изд-во, 1970. — 216 с.
• Кислов К. А. На узкой тропе: Повесть. — Ташкент: Изд-во ЦК ЛКСМ Узбекистана «Ёш гвардия», 1972.
• Кислов К. А. Граница и пограничники. Сборник рассказов. — Горький: Волго-Вятское кн. изд-во, 1975. — 176 с.
• Кислов К. А. Жизнь и приключения Иннокентия Саломатова — гражданина семнадцати лет. — Горький: Волго-Вятское кн. изд-во, 1979. — 255 с.
• Кислов К. А. Тайны камышовых зарослей. — Горький: Волго-Вятское кн. изд-во, 1983. — 223 с.
• Кислов К. А. Павел Тезиков: Документальная повесть. — Горький: Волго-Вятское кн. изд-во, 1988. — 173 с.
• Кислов К. А. Юрино. Усадебно-архитектурный памятник. — Йошкар-Ола: Марийский полиграф.-изд. комбинат, 1995. — 67 с.
• Кислов К. А. Очерки Юринской жизни. — Козьмодемьянск: Козьмодемьянская гор. типография, 1998. — 101 с.
• Кислов К. А. Юрино. Замок Шереметьева. — Йошкар-Ола: ООО «Стринг», 2012. — 80 с.

Мер паша да ыштен кодымыжо

К. А. Кислов мер пашам чолган вӱден, Йӱрныштӧ Шереметевмытын усадьбыштым утарыме да уэмдыме пашан тӱҥ инициаторжо да «ончык вӱдышыжӧ» лийын. Тудо КПСС ЦК-ш да рӱдӧ газетлаш серышым возен, академик, писатель да меръеҥ-влакым архитектур шарныктыш мондалташ тӱҥалме йодыш деке мелын савырен.

Тудын тӱҥ койышыжым шарныктарыше семын 1998 ийыште савыктыме Угарманын «Шӧртньӧ книгаже» улеш — «Кӧ кӧ улеш Угарман областьыште». К. А. Кисловын тыршымыж дене Йӱрнӧ гыч лекше палыме пашаеҥ-влакын тукымыштым шӧртньӧ книгаш пуртымо: Б. А. Королёв, К. И. Тезиков, М. И. Кислов, Т. А. Капустина.

Ий еда Йӱрнӧ посёлкыш толын, шкевелче-влак дене вашлийын, школлаште, книгагудолаште да район газет редакцийыште выступатлен. Тудын философий сынан тӱҥ ойжо тыгай лийын: «Кӱлеш деч посна эсогыл карме ок чоҥештыл», ты ой тудын событий-влакын амал-лектыш кылыштлан ӱшанымыжым ончыкта, да айдемын порысшо — тиде кылым умылымаште да мондымо ваштареш шогалмаште.

1992 ий 14 майыште «Юринский рабочий» газетын 56-шо №-ыштыже тудын «Тыйын мутет, господин калык!» статьяже лектын, тушто К. А. Кислов Марий Эл Республикын вуйлатышыже-влакын Йӱрнӧ посёлкым да Йӱрнӧ районым Угарман областьыш пӧртылтен кертме йодыш шотышто позицийжым чот критиковатлен.

Авторын тӱҥ аргументше-влак:

1. Историйыште улмыжо: луйык ӱшандаралтеш — Йӱрнӧ волость ожнысекак да калыкын илымыж шот дене эреак Угарман мландын ужашыже лийын, а тудым 1929 ийыште Марий автономий кӧргышкӧ пуымаш верысе руш калыкын шонымыжым шотыш налде да географий да экономике логикылан ваштареш ышталтын.
2. Экономикын начареммыже: автор пеҥгыдемда — Марий Эл кӧргыштӧ лийме ийлаште Йӱрнӧ посёлко, ончычсо тӱзланыше йӧнозанлыкан да ужалыше рӱдер, тӱрыснек шаланен: верысе предприятий-влакым пытарыме, инфраструктур пудырген, самырык-влак каят, а калык йорлештын.
3. Республикысе кучемын айда-йӧра койышыжо: статьян авторжын шонымыж почеш, Марий Элысе кучем районым вияҥдымашке оксам огыт пыште да, мо поснак кӱлешан, верысе тӱҥ сӧраллыкым — марий тӱвыра дене нигузеат кылдалтдыме Шереметевмыт усадьбым — шаланымаш деч утараш ок тӧчӧ.
4. Транспортлан корно петырнымаш: Чебоксар вӱдаралтышым ыштыме деч вара Йӱрнӧ республикын тӱҥ территорийже деч транспортлык петырнымашке логалын, тидыже тудым вуйлатымым пайдадымым да шергаканым ышта.

Йодмаш: автор чоткыдын йодеш — территорийын ончыкыжым кушто лийшаш йодышым кучем огыл ончышаш, а демократиян кумыл ончыктымаш гоч — Йӱрнӧ районышто илыше-влак коклаште чыла калыкын референдумжо дене шукталтшаш.

Еш

• Ачаже: Андрей Васильевич Кислов (1880—1939) — Руш Император Армийын салтакше, госпитальын военфельдшерже; Руш-Япон сарын участникше (1904—1905 ийла). 1902 ийыште Васильсурскысо сарзе кӱлешлык Присутствий армийыш мобилизаций почеш налын. Японец-влак дене сар годым сарзе фельдшер школым тунем пытарен да 1904 ий 14 декабрьыште Двинскысе сарзе госпитальын фельдшержылан шогалтыме. Сар деч вара Йӱрныш пӧртылын. Йӱрнӧ посёлкышто фельдшерлан пашам ыштен.
• Аваже: Павла Ивановна Кислова (ӱдыржӧ годым Тезикова) (1883—1928).
• Кочаже (ачаж вел гыч): Василий Михайлович Кислов (кол. 1908).
• Коваже (ачаж вел гыч): Анна Никифоровна Кислова (1859—1917)
• Кочаже (аваж вел гыч): Иван Павлович Тезиков (кол. 1885).
• Коваже (аваж вел гыч): Прасковья Фёдоровна Тезикова (Балагушина)
• Кугезе кочаже: Михаил Петрович Кислов — Йӱрнысӧ бурмистр (старосто), тукымын эн шоҥгыжо, ешыште коваштым ямдылыме пашам негызлыше.

Шарнымаш

2001 ийыште Йӱрнӧ район погынымашын пунчалже дене Йӱрнӧ посёлкысо Рӱдӧ книгагудылан Константин Андреевич Кисловын лӱмжым пуымо. Тудын книгаже, кидвозышыжо да архив материалже-влак тудын лӱмжым нумалше книгагудышто аралалтыт, нуно тудын чыла илышыжым пӧлеклыме исторический шарнымашым аралыме пашалан умбакыже полшен шогат.

Сӱретче Алексей Петрович Зарубин 1970 ийыште К. А. Кисловын портретшым сӱретлен. Портрет Г. П. Лосев лӱмеш Историко-художественный тоштерыште аралалтеш (Йӱрнӧ муниципал районысо «Районысо социокультур комплекс» МБУК — Марий Элысе Йӱрнӧ посёлкышто Йӱрнӧ районын тоштерже).

Суаптар

• Йошкар Шӱдыр орден
• «Чап Пале» орден
• «Сӧйлык суаплан» медаль
• «СССР Вооружённый Вийын ветеранже» медаль
• «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште Германийым сеҥымылан» медаль
• «Совет Армийлан да Флотлан 30 ий» лӱмгече медаль

Палемдымаш