Чебоксар вӱдкучем

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Чебоксар вӱдкучем
чуваш. Шупашкар шыв управĕ, гор.-мар. Шывашар вӹдаралымвӓр
Flußkraftwerk Tscheboksary 1.jpg
Морфометрий
Теҥыз ӱмбач кӱкшыт63 м
Кугыт341 × 16 км
Кумдык2190 км²
Кугыт13,85 км³
Эн кугу келгыт21 м
Кокла келыгыт6 м
Сынже
Вошт коймаш1 м
Темыме ий1980 
Бассейн
Пурышо вӱдйогын-влакОка, Кӧрж, Шур, Вӱтла
Лекше вӱдйогынЮл
Верланымаш
56°18′00″ с. ш. 46°43′00″ в. д.GЯO
Эл
РФ субъект-влакМарий Эл, Угарман область, Чуваший
Код в ГВР: 09010301321499000000010, 08010400221410000000017[1], 08010500411499000000010 да 08010300521412000000100[2]
Регистраций номер ГКГН-ыште: 0141105
Россия
Точка
Чебоксар вӱдкучем
Юл кундемысе федерал йырвел
Точка
Чебоксар вӱдкучем
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Чебокса́р вӱдкучéм (курыкмар. Шывашар вӹдаралымвӓр; чуваш. Шупашкар шывуправĕ; руш. Чебоксарское водохранилище) — Чуваш Республикын, Марий Эл Республикын да Угарман кундемын мландыштыже, Юл эҥерыште верланыше вӱдкучем, Юл-Чолман вӱдтайылын (каскадын) ик вӱдкучемже.

Новочебоксарскыште верланыше Чебоксар ГЭС-ын пӱяж дене чоҥалтын. Вӱдым 1980—1982 ийлаште темыме.

Вӱдкучем нерген

Вӱдын кугытшо 13,85 км³ улеш[3]. Вӱдкучемын мланде кумдыкшо 2190 км², кужытшо — 341 уштыш. Эн кугу лопкытшо 16 уштыш, келгытше 21 м марте[4].

Керженец, Шур (Сура), Вӱтла эҥер-влакын иксашт. Чебоксар вӱдкучемыште Угарман, Чыкма, Шупашкар ола-влак верланеныт. Вӱдкучем гоч Москва — Астрахань, Москва — Ростов-на-Дону, Москва — Пермь да моло теплоход турист корно-влак эртат.

Вӱдкучемыште суткасе да пагытысе йогыным эсерат да тӧрлат. Вӱдын кӱкшыт вашталтме кугытшо 3 метр.

Чуваш Республик кумдыкышто пурла серын кужытшо 50 уштыш, шола серын кужытшо — 28 уштыш[3].

Вӱдкучем кумдыкышто утларак абразив-урылтшо, абразив-аккумулятив да абразив-велалтше шотан абразив сынан сер-влак палдырнат.

Форватерын кужытшо 127 уштыш, шукырак ужашыже пурла сер велыш лишкырак эрта. Чуваш Республикын мландыштыже талка кумдыкшо 38%-ым айлен[3].

Шупашкар вӱдкучемын кӱкшытшӧ шотышто йодыш

1980 ий 31 декабрьыште Чебоксар ГЭС 61 метр кӱкшытыштӧ иземдыме чымыктыш (напор) дене пашам ышташ тӱҥалын. 1981 ий шошым, пуш коштмо йӧным (навигаций) ситарашлан, кӱкшытым 63 метр марте нӧлтымӧ. Проектысе кӱкшыт 68 метр лийын, тидым 1987 ийыште илышыш пурташ палемденыт. Но южо инженер аралтыш ужашым ямдылен шуктыдымылан, а вара субъект-влак коклаште проектын вӱд кӱкшытшӧ нерген ӱчашымаш лекмылан кӧра, кызытсе кӱкшыт тыгак 63 метрыште кодын.

Южо илемыште вӱд нӧлталмашым тыглай огыл йӧн дене тӧрленыт. Мутлан, Чебоксарыште, олан рӱдыштыжӧ чоҥен шуктыдымо верыште, кудыштыжо вӱд ташлышаш улмаш, вара эше ик дамбым чоҥеныт, тудо Храм дек корно лӱмым налын (1996 ийыште почылтын), тыге Шупашкар ола икса семын сайын келыштарыме вӱдкумдыкым налын[5].

Вӱдкучемын кӱкшытшым нӧлтымӧ нерген йодышым 2000-ше ийла тӱҥалтыште уэш тарватеныт. Икмыняр ой темлалтын: кызытсе кӱкшытым арален кодаш, кӱкшытым 65 метр кӱкшытыш да проектысе 68 метр кӱкшытыш нӧлталаш. 2008 ий мартыште РФ Виктер 2020 ий марте электроэнергетике объект-влакын Тӱҥ схемыжым пеҥгыдемден, тушто вӱдкучемын кӱкшытшым 68 метр кӱкшытыш нӧлталаш палемдыме. Паша 2016—2020 ийлаште эртаралтшаш улмаш[6]. 2009 ийыште 68 метр марте вӱд нӧлтымашым РФ Президент Дмитрий Медведев сайлан шотлен[7], 2010 ийыште РФ Виктер Председатель  (руш.) (мар. Владимир Путин 2010 ийыште «Юл эҥерыште Чебоксар ГЭС-ым чоҥымаш» проект документацийыш вашталтышым пуртымо нерген Россий экономикым вияҥдыше министерствын темлымыжым пеҥгыдемдаш кӱштен[8].

Чебоксар вӱдкучемын инженер аралтышыжым пудыртымаш

Вӱдкучемын кӱкшытшӧ нерген йодышым тарватыме жап гыч тиде проблеме Угарман кундемысе да Марий Эл Республикысе мер калыкым тургыжландарен. 2007 да 2010 ийлаште Угарман олаште митинг ден пикет-влак эртеныт, вӱдкучемын кӱкшытшым нӧлтымӧ ваштареш кидпалым погаш тӱҥалыныт. 2011 ий октябрьыште Москошко Владимир Путинын рӱдӧ приёмныйышкыжо Угарман гыч 150 тӱжем утла еҥын кидпалыжым колтымо[9].

2018 ийыште проектысе вӱд нӧлталтме дене кум кундемлан лийшаш эҥгекым шотленыт. Тудо 136,6 млрд теҥгеш шуын. Тыгак 63 метр кӱкшытым арален кодымо годым Россий Федерацийын оксавиктыш гыч эше утларак оксам — 238,3 млрд теҥгем — пытараш логалеш манын палемдалтын[10].

Кызытсе сӱрет

2020 ийыште Чувашийын Вуйлатышыже Олег Николаев вӱдкучем кӱкшытым нӧлталмым сайлан шотлен. Тудо тыгай пунчалын сайже уда деч шукырак манын палемден[11].

2025 ий апрельлан вӱдкучемын кӱкшытшӧ эше 63 метр кӱкшытыштак кодын.

Ий еда вӱдкучемыш тӱрлӧ колигым колтат. Тиде паша тӱрлӧ фирме ден компанийын оксашт дене ышталтеш[12].

Палемдымаш

  1. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
  2. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 12.
  3. ↑ 1 2 3 Чебоксарское водохранилище (англ.). chuvenc.ru. Тергыме кече: 26 шыжа 2025.
  4. ↑ Чебоксарское водохранилище (руш.). water-rf.ru. Тергыме кече: 26 шыжа 2025. Архивлыме 20 ӱярня 2019 ий.
  5. ↑ Так рождалась дорога к Храму (руш.). Правда ПФО (9 сорла 2021).
  6. ↑ Чебоксарская ГЭС выйдет на проектную мощность в 2016—2020 годы (руш.). Regnum. Тергыме кече: 26 шыжа 2025. Архивлыме 30 сорла 2008 ий.
  7. ↑ РусГидро: Документация по поднятию Чебоксарского водохранилища до 68 м будет доработана (руш.). Regnum. Тергыме кече: 26 шыжа 2025. Архивлыме 21 сорла 2014 ий.
  8. ↑ Распоряжение от 21 апреля 2010 г. № 600-р (англ.). www.webcitation.org. Тергыме кече: 26 шыжа 2025.
  9. ↑ Более 150 тысяч подписей собрано Общероссийским народным фронтом и НРО «Единой России» против поднятия уровня воды на Чебоксарской ГЭС (руш.) (14 шыжа 2011). Тергыме кече: 26 шыжа 2025. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.
  10. ↑ Глава Чувашии уверен, что вопрос подъема уровня воды в Чебоксарском водохранилище нужно обсуждать, <https://ch.versia.ru/glava-chuvashii-uveren-chto-vopros-podema-urovnya-vody-v-cheboksarskom-vodoxranilishhe-nuzhno-obsuzhdat>. Тергыме: 26 шыжа 2025. 
  11. ↑ Глава Чувашии поддержал идею о повышении уровня Чебоксарского водохранилища, <https://chv.aif.ru/society/details/glava_chuvashii_podderzhal_ideyu_o_povyshenii_urovnya_cheboksarskogo_vodohranilishcha>. Тергыме: 26 шыжа 2025. 
  12. ↑ Сезон открыт: в Чебоксарское водохранилище выпущено более 23 тыс. мальков краснокнижной стерляди (руш.). Портал органов власти Чувашской Республики.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чебоксар_вӱдкучем&oldid=1234894" гыч налме