Башкир Автоном Совет Социалистик Республик

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

РАН-ын экспертизыже

Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
Aprove.svg

РАН-ын экспертизыже

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
Автоном совет социалистик республик
Башкир Автоном Совет Социалистик Республик
Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы, Başqortostan Avtonomialь Sovet Sotsialistik Respublikahь
Флаг Герб
Флаг Герб
Эл РСФСР РСФСР →  СССР
Адм. рӱдӧ Ӱпӧ
Историй да географий
Ыштыме кече 14 июнь 1922 ий
Пытарыме кече 11 шыжа 1990
Кумдык 142,9 тыс.[1]
Калык чот
Калык чот 3 943 100[2] еҥ
Официал йылме башкир
руш
Награды Ленин орден — 1935 Ленин орден — 1957 Орден Октябрьской Революции — 1969 Калык Келшымаш орден  — 1972
Алмаштыш
← Башкир Совет Республик
← Ӱпӧ губерний 		Башкир ССР — Башкортостан →
Башкир Автоном Совет Социалистик Республик на карте
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Башкир Автоном Совет Социалистик Республик (Башкир АССР, БАССР, АБССР, Совет Башкирий, Башкортостан; башк. Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы, Başqortostan Avtonomialь Sovet Sotsialistik Respublikahь, Başqortostan ASSR-y) — РСФСР составысе автоном республик.

Тудо 1922 ий 14 июньышто Башкир Совет Республик да Ӱпӧ губернийым ушымо дене ышталтын.

1990 ий 11 октябрьыште Башкир Совет Социалистик Республикын кугыжаныш суверенитетше нерген Декларацийым пеҥгыдемдымеке автоном республик Башкир ССР — Башкортостаныш вашталтын (1992 ий 25 февраль гыч — Башкортостан Республик)[3].

Республикын официал лӱмжӧ-влак

1922 ий 14 июньысо ВЦИК-ын декретше почеш официал документлаште Автоном Башкир Социалистик Совет Республик семын лӱмдалташ тӱҥалын[4].

1936 ийыште СССР Конституцийыште, а 1937 ийыште РСФСР-ын Конституцийыштыже Башкир Автоном Совет Социалистик Республик лӱм пеҥгыдемдалтын.

1937 ий 23 июньышто Совет-влакын X Пӱтынь башкир съездше Башкир АССР-ын Конституцийжым  (руш.) (мар. приниматлен. Тудын дене келшышын, автоном республикын официал лӱмжӧ пеҥгыдемдалтын: Башкир Автоном Совет Социалистик Республик (БАССР)[5].

Историй

Башкир Совет Республикын (Изи Башкирий) + Ӱпӧ губернийын ← Изи Башкирийын (Башкурдистан), Оренбург губернийын, Ӱпӧ губернийын ончычсо историйышт.

"1922 ийыште «Кугу Башкирийым» ыштымаш

ВЦИК-ын 1922 ий 14 июньысо «Автоном Башкир Социалистик Совет Республикын чекшым кумдаҥдыме нерген» декретше почеш Ӱпӧ губернийым пытарыме. «Кугу Башкирий» составыш «Изи Башкирий» (Ялан кантон деч посна), Ӱпӧ, Пӱрӧ, Белебей да Златоуст уезд-влак пуреныт. ВЦИК-ын 1922 ий 17 августысо «Автоном Башкир Социалистик Совет Республикын чекыштыже ешартыш вашталтыш нерген» декретше дене Златоуст уездым Челябинск губернийлан пуэныт. 1920 ийыште Ӱпӧ губернийысе Мензелинск уездым ышталтше Татар АССР-ын составышкыже пуртеныт. Республикын официал рӱдолажлан Ӱпӧ ола шотлалташ тӱҥалын. 1922 ийыште мланде кумдыкшо 156 тӱжем км², а калык чот — 3,022 миллион еҥ лийын[6].

1925 ий 27 мартыште Башкир Автоном Социалистик Республикын Конституций проектше пеҥгыдемдалтын:

Республикысе граждан-влаклан съездлаште, судышто, виктарымаште да мер илышыште шке шочмо йылме дене пайдаланаш права пуалтын. Башкир Социалистик Совет Республикыште официал йылмылан башкир да руш йылме-влак шотлалтыныт.

— [7]
  • Башкир АССР-ын 1925—1937 ийласе гербше

    Башкир АССР-ын 1925—1937 ийласе гербше

  • Башкир АССР-ын 1925—1937 ийласе кугыжаныш тистыже

    Башкир АССР-ын 1925—1937 ийласе кугыжаныш тистыже

Автоном Башкир ССР СССР-ын картыштыже, сӱрет 1930 ийысе атлас гыч налме

1920—1930-шо ий тӱҥалтышыште республикыште «коренизаций» (верысе кадр-влакым шогалтыме) политике эртаралтын. Тудын цельже 1925—1935 ийлаште кучем-влак органлаште национал кадр-влакын представительыштым шукемдымаште лийын. Тидым тыгай цифр-влак гыч ужына[8]: Башкир ССР-ысе Совет-влакын съездыштышт йӱк правам налше делегат-влак коклаште башкир-влакын чотышт 25,8 % гыч 35,0 % марте кушкын, а руш-влакын — 34,2 % гыч 28,1 % марте шагалемын[8]. Башкир ССР-ысе ялсовет депутат корпусын национал составше 1924/25—1934 ийлаште начар вашталтын: башкир-влакын изиш шукемын (22,1 % гыч 25,6 % марте), а руш-влакын шагалемын (38,0 % гыч 33,7 % марте)[8]. Коренизаций туныктымашым чотрак логалын: 1934/35 тунемме ийысе данный почеш республикыште ик йылме дене туныктымо 2746 школ лийын (башкир йылме дене — 463 (16,9 %), руш йылме дене — 1213 (44,2 %), татар йылме дене — 866 (31,5 %), чуваш йылме дене — 85 (3,1 %)[8]. Кок йылме дене туныктымо школ-влак 1934/35 тунемме ийыште 28 гына лийыныт[8]. 1930-шо ийла мучаште ВКП(б) ЦК-н да СССР СНК-н 1938 ий 13 мартысе «Национал республик ден областьласе школлаште руш йылмым обязательно тунемме нерген» Пунчалже лектын, а 1939 ийыште башкир алфавитым руш графикыш кусарыме[8]. 1920-шо ийла мучаш гыч республикым чумыр союз мучко виян шарлыше религий ваштареш улшо кампаний авалтен: 1928 ийыште мусульман-влакын Рӱдӧ духовный виктержын «Ислам» журналжым петырыме[8].

1927 ийыште Ӱпӧ радиостанцийым пашаш колтымо. 1934 ийыште Ӱпӧ олаште СССР-ыште ик эн ончыч 2 тӱжем номерлан автоматический телефон станцийым чоҥеныт, а 1936 ийыште — Ӱпӧ—Куйбышев—Моско телефон линийым шупшыныт[9].

1930 ий 28 октябрьыште СССР СНК-н «Башкир АССР-ын йӧнозанлыкшым вияҥдыме нерген» пунчалже лектын. Тудын почеш республикыште завод ден фабрик-влакым чоҥаш тӱҥалыныт[10]. Сталин жапысе индустриализаций кугу вашталтыш-влакым конден — 1932 ийыште ишимбай, а кокымшо вичияш мучаште туймазы нефть вер-влакым почыныт. Икымше вичияшыште йӧнозанлыкын у отрасльже-влак шочыныт: нефтьым тулышо, нефтьым перерабатыватлыше, машинам ыштыше, вурс кӱртньӧ ӱзгарым, боксит, марганец, пакчасаскам коштымо да тулеч моло[8]. Индустриализаций социальный составым кенета вашталтен: 1926 ийыште Башкир АССР-ын пашам ыштен кертше калыкше коклаште пашазе-влак 4,3 % лийыныт гын, 1939 ийыште — 21,3 %[8].

1930-шо — 1950-ше ийла тӱҥалтышыште Башкир АССР-ыште политике дене кылдалтше репрессий-влак эртеныт. Республикыште 25,5 тӱжем кресаньык озанлыкым раскулачитленыт, а РСФСР-ын Уголовный кодексшын 58-ше статьяже почеш («антисовет паша») 22,5 тӱжем кресаньыкым репрессироватленыт. Тидын деч посна 32 тӱжем еҥым Сибирьыш да СССР-ын йӱдвел районлашкыже ссылкыш колтеныт да 30 тӱжем наре еҥ спецпоселенец лийын. Мечеть ден черке-влакым петыреныт, БАССР-ын мусульман-влакын духовный виктержым пытареныт. 1937 ийыште 274 еҥ репрессийыш логалын (Башобком составын пелыже наре да БашЦИК член-влакын кумшо ужашышт). Шуко мер пашаеҥ ден национал тӱвыра представитель-влакым, тыгак Башкир национал движенийын  (руш.) (мар. чыла манме гаяк участникшым «буржуазный национализм», «валидовщина», «султангалиевщина» шотышто титакленыт да репрессироватленыт. Чылаже политике дене кылдалтше преступленийыште титаклыме дене республикыште 50 293 еҥым лӱен пушташ але тюрьмаш шындаш приговорым луктыныт[11].

1936 ийыште Башкир АССР-лан СССР составысе союзный республикыш пуртымо шотышто официально отказатленыт[12]. ВКП(б) ЦК-н Генеральный секретарьже И. В. Сталин тиде пунчалжым тыге умылтарен:

«Башкир да Татар республик-влакым союзный разрядыш кусараш ок лий, молан манаш гын нуно чыла могырым совет республик да область-влак дене авыралтыныт да нунылан, чынжым ойлаш гын, СССР состав гыч нигуш лекташ».

— Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г. Парламентаризм Башкортостаныште: историй да кызытсе жап. — Уфа: ГРИ «Башкортостан», 2005. — С. 110. — 304 с.

1937 ий 23 июньышто 10-шо чрезвычайный Пӱтынь башкир Совет-влакын съездыштыже Башкир АССР-ын Конституцийжым приниматленыт. Конституций увертарен: Башкир АССР пашазе да кресаньык-влакын социализм кугыжанышыже улеш, тудын политический негызшым пашазе депутат-влакын Советышт ыштат[13].

Герб Башкирской АССР в 1937-1978 гг.jpg
Coat of arms of Bashkir ASSR.svg
Flag of the Bashkir ASSR (1937-1938).svg
Flag of the Bashkir ASSR (1938-1947).svg
Flag of the Bashkir ASSR.svg
Башкир АССР-ын гербше (1937—1978 ийла) Башкир АССР-ын гербше (1978-1992 ийла) Башкир АССР-ын кугыжаныш тистыже (1937-1938 ийла) Башкир АССР-ын кугыжаныш тистыже (1938-1954 ийла) Башкир АССР-ын кугыжаныш тистыже (1954-1992 ийла)

.

Кугу Ачамланде сар жапыште

Тӱҥ статья: Башкир АССР Кугу Ачамланде сар жапыште  (руш.) (мар.

Кугу Ачамланде сар жапыште Башкир АССР-ыш 100 утла йӧнозанлык предприятийым, лу утла госпитальым, рӱдӧ кугыжаныш орган-влакым, 278 тӱжем беженецым (тушечын 104 тӱжемже — Ӱпӧ олаш) эвакуироватленыт[14].

МГК ВЛКСМ-ын серетарьже Г. М. Рогульский воинский частьын представительже лейтенант А. В. Кочетовлан пашазе-влакын погымо оксашт дене ыштыме самолет-влакым пуа, 1943 ий

Сар жапыште республик кундемыште шуко воинский частьым ямдылыме: 170-ше, 186-шо, 214-ше, 361-ше (21-ше), 87-ше (300-ше), 219-ше стрелковый, 74-ше, 76-шо, 112-шо да 113-шо кавалерийский дивизий-влак, 124-ше, 134-ше стрелковый да 40-ше миномёт бригаде-влак; 17-ше запасной, 4-ше тунемме, 2-шо запасной кавалерийский бригаде-влак; 120-шо, 121-ше, 122-шо, 123-шо, 134-ше, 144-ше, 476-шо миномёт, 1292-шо истребительно-противотанковый, 587-ше гаубичный, 1097-ше, 1098-ше пушечно-артиллерийский да 15-ше кавалерийский полк-влак, 9-ше запасный кавалерийский полк да 23-шо посна связь полк. «Полководец Суворов», «Александр Невский», «Салават Юлаев» да «Уфимец» бронепоезд-влакым чоҥымо[15]. Сар деч ончыч республикыште мумо нефтьым лукмаш йӧнозанлыклан да армийлан моткоч кӱлешан лийын.

Башкир АССР-ысе калык Йошкар Армийлан полышым пуэн шоген. 1942 ий мучаште — 1943 ий тӱҥалтышыште Башкир АССР-ысе пашазе-влак боевой самолёт-влакым чоҥаш 181 миллион утла теҥгем погеныт. 1944 ий тӱҥалтышыште республикысе пашазе-влак Йошкар Армий фондыш 80 миллион утла теҥгем погеныт. Сар жапыште республикысе комсомолец, пионер да школышто тунемше-влак самолёт да танк-влакым чоҥаш 20 миллион наре теҥгем пуэныт.

Башкир АССР-ысе пашазе-влакын оксашт дене чоҥымо боевой самолёт эскадриль-влаклан тыгай лӱмым пуэныт: «Башкир колхозник», «Башкир нефтяник», «Башкирийын комсомолецше», «Орденоносный Башкирийын пионерже», «Башкирийын туныктышыжо» да молат.

Сар жапыште фронтлан шокшо вургемым погымо шотышто кампанийым эртарыме. Сар ийлаште республикысе калык фронтлан 83 тӱжем пар портышкемым, 21 тӱжем наре кӱчык ужгам, 30 тӱжем ваткан курткым, 36 тӱжем утла пылышан упшым да молымат поген колтен.

Башкортостанын 280 еҥже Совет Ушемын Талешкыже званийым налын, 39 еҥ Чап орденын тичмаш кавалерже лийын.

Сеҥымашын 65 ияш лӱмгечыжлан 20 том савыкталтын, тушто «1941-1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чолга пашалан» медаль дене наградитлалтше Башкортостан еҥ-влакын спискышт савыктыме лийын[16].

Кугу Ачамланде сар жапыште Ӱпӧ олаште 3-шо Интернационал рӱдер да тудын тӱҥ учрежденийже-влак верланеныт. 1941 ий октябрь гыч 1943 ий май марте 3-шо Интернационалын Исполкомжо Ӱпӧ оласе Пионер пӧртын зданийжым (кызыт тыште Пальмиро Тольятти лӱмеш Ӱпӧ авиационный техникум) айлен. Исполкомышто Георгий Димитров, Пальмиро Тольятти, Вильгельм Пик, Долорес Ибаррури, Клемент Готвальд, Морис Торез, Вальтер Ульбрихт да моло йотэл компартий вуйлатыше-влак пашам ыштеныт. Ӱпӧ оласе Связь пӧрт зданийыште Коминтернын радиостанцийже верланен, тушечын европысо да эрвел йылме-влак дене фашист ваштареш улшо передаче-влак, подпольеште улшо йотэл компартий-влак да 3-шо Интернационалын шолып агентурыжо дене радиокыл сеанс-влак эртаралтыныт.

Башкирийысе Кушнаренково села кундемыште Коминтернын секретный школжо верланен, тушто разведчик ден радист-влакым ямдыленыт.

Сар ийлаште Башкирийыш тыгак тулык-влакын, лӱен пуштмо испан коммунист-влакын йочаштын икмыняр йоча пӧртыштым эвакуироватленыт, нунылан 3-шо Интернационал полшен шоген.

Сар деч варасе жап

Сар деч вара БАССР-ыште йӧнозанлык да калыкын илышыже тыныс корныш куснен. У ола-влак чоҥалтыныт (Салават, Кумертау) — нуно республикыште нефтехимийын, машиностроенийын, авиацийын вияҥме рӱдерышт лийыныт. У кӱртньыгорно ден автомобиль корно-влак (Ӱпӧ — Салават, Ӱпӧ — Тюльган) чоҥалтыныт.

БАССР-ын экономикыже РСФСР экономике дене тӱрыснек кылдалтын манме положений, БАССР-ын 1978 ийысе Конституцийыштыже пеҥгыдемдалтын. 1978 ийысе Башкир АССР Конституцийыште СССР калык озанлыкын икгай улмыжо нерген шонымаш ончыкталтын. 16-шо статьяште ончыктымо: Башкир АССР-ын экономикыже РСФСР кундемыште мер производствын, шеледымашын да вашталтымашын чыла звенаже-влакым авалтыше ик калык озанлык комплексын ойыраш лийдыме ужашыже улеш.

Экономике виктарымаш экономике ден социал вияҥмашын кугыжаныш планже дене келшышын, отрасль ден кундем принцип-влакым шотыш налын шукталтеш. Тунамак озанлыкын шкевуя пашам ыштымыже, предприятийын, объединенийын да моло организацийын инициативышт рӱдерын виктемже дене келыштаралтшаш. Тидын годым озанлык расчёт, парыш, себестоимость да моло экономик рычаг ден кумылаҥдымаш-влак чулымын кучылталтыт.

Кугыжаныш «Кажне деч — усталыкше почеш, кажнылан — пашаже почеш» социализм принцип дене келшышын, паша да кучылтмо мере почеш контрольым эртарен.

Вияҥше социализм жапыште

XX курымын 60—80-ше ийлаштыже, тудым вияҥше социализм жап семын палемденыт, Башкир АССР-ыште йӧнозанлык, ялозанлык, чоҥымаш писе темп дене вияҥыныт. 1968 ийыште кугыжаныш да кооператив предприятий ден организаций-влак (колхоз-влак деч посна) 1,1 миллион квадратный метр чумыр (пайдале) кумдыкан илыме пӧрт-влакым чоҥеныт. Калыкын илыш кӱкшытшӧ кушкын.

Чолга пашажлан республикын 215 еҥже Социалистический Пашан Талешкыже званийым налын, 17 еҥже Паша Чап орденын тичмаш кавалерже лийын.

Тыгак ончо: Башкортостанын Социалистический Пашан Талешкыже-влак  (руш.) (мар., Паша Чап орденын тичмаш кавалерже-влакын спискышт (Башкортостан)  (руш.) (мар., СССР Кугыжаныш премийын лауреатше-влакын спискышт (Башкортостан)  (руш.) (мар..

1990 ий 11 октябрьыште республикын Кӱшыл Советше Башкир ССР-ын кугыжаныш суверенитетше нерген Декларацийым приниматлыме дене Башкир ССР — Башкортостан манын лӱмдалтын да вашталтын[3][17]. 1992 ий 25 февральыште Башкортостан Республик кызытсе лӱмым налын[3][18].

Административно-территориальный шеледалтмаш

Тыгак ончо: Башкортостанын административно-территориальный шеледалтмыжын историйже  (руш.) (мар.

1922 ийыште республик составыш Ӱпӧ губерний пурымо дене «Кугу Башкирий» ышталтын, тудо 8 кантон гыч шоген (Аргаяш, Белебей, Пӱрӧ, Зилаир, Месягутово, Стерлитамак, Тамьян-Катайский да Ӱпӧ кантон), нуно 296 волостьлан да 3698 ялсоветлан шеледалтыныт.

1930 ий 20 августышто районысо административно-территориальный шеледалтмаш системе пурталтын[20]. Республикысе 8 кантон гыч 48 район да 1297 ялсовет ышталтын. Республикын Ӱпӧ рӱдолаже шкешотан административный единицыш ойыралтын, а Белорецк, Пӱрӧ, Белебей да Стерлитамак район кучемын олаже-влак радамыш пурталтыныт[21].

1935 ий 31 январьыште Всероссийский центральный исполнительный комитетын Президиумжо Башкир АССР-лан у район сетьым район-влак составыште пеҥгыдемден[22]: 1) Альшеево, 2) Аскын, 3) Благовар, 4) Бузовьязов, 5) Ермикеево, 6) Иглино, 7) Илиш, 8) Краснокам, 9) Куюргазы, 10) Малояз, 11) Татышлы, 12) Фёдоровка, 13) Шараҥ, 14) Юмагузино, 15) Абзелилово, 16) Архангельский, 17) Аургазы, 18) Баймак, 19) Бакалы, 20) Балтач, 21) Белебей, 22) Балакатайский, 23) Белорецк, 24) Бижбуляк, 25) Пӱрӧ, 26) Благовещенск, 27) Буздяк, 28) Бурай, 29) Бурзян, 30) Давлеканово, 31) Дуван, 32) Дӱртӱлӧ, 33) Зилаир, 34) Зианчура, 35) Калтаса, 36) Караидель, 37) Кармаскалы, 38) Киги, 39) Красноусольск, 40) Кугарчи, 41) Макаров, 42) Мелеуз, 43) Мечетлино, 44) Мишкан, 45) Мияки, 46) Нуриманов, 47) Стерлибашево, 48) Стерлитамак, 49) Топорнин, 50) Туймазы, 51) Учалы, 52) Ӱпӧ, 53) Хайбулла, 54) Чекмагуш, 55) Чишмы, 56) Янаул.

1952 ий майыште Башкир АССР-ым Ӱпӧ (38 район пурен) да Стерлитамак (25 район) область-влаклан шеледеныт. Вес ийын апрельыште тиде решенийым шӧреныт да Башкир АССР-ыште областьлан шеледымашым пытареныт.

РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1963 ий 1 февральысе Указше дене республикыште 56 район гыч 20 ял район (а 1964 ий 3 март гыч — 24) да 1 йӧнозанлык район ышталтыныт.

Башкир АССР-ын 1978 ийысе Конституцийже дене келшышын республик 54 район гыч шоген.

  • 1928 ийыште республикын административный картше

    1928 ийыште республикын административный картше

  • Татар область ден Башкир АССР 1953 ийыште

    Татар область ден Башкир АССР 1953 ийыште

Экономике

Тӱҥ статья: Башкир АССР-ын экономикыже  (руш.) (мар.
Ялозанлык 1927 ийыште.
Йӧнозанлык 1927 ийыште.

РСФСР-ын экономике программыже (У экономике политике  (руш.) (мар.) РСФСР-ыш пурышо Башкир АССР-ыште да моло республик-влаклаште умбакыже шуйнен. 1932 ийыште республикыште йӧнозанлыкын удельный весше калык озанлыкын валовой продукцийыштыже 50 % лийын[3].

Совет власть жапыште Башкир АССР аграрно-индустриальный республик гыч индустриально-аграрный лийын, республикысе шуко ола лач тиде жапыште шочыныт.

1920-шо ийла мучаште Башкир АССР, Татар АССР да пошкудо область-влакын кундемыштышт нефтьлан поян Юл-Урал районым муыныт. 1932 ий майыште икымше скважине-влак гыч ончыкылык Ишимбай ола кундемыште нефтьым лукташ тӱҥалыныт. 1930-шо ийлаште тиде районышто кугу нефть базым («Кокымшо Баку») ышташ задачым шынденыт. Умбакыже тиде йӧнозанлыкын у отрасльже-влакым — нефтьым перерабатыватлышым да нефтехимическийым — ышташ полшен. 1950-ше ийла тӱҥалтыште Башкир АССР нефть лукмо дене СССР-ыште 2-шо, а нефть перерабатыватлыме дене 1-ше верым налын[3].

1928—1932 ийлаште республикыште 30 электростанцийым пашаш колтымо, а 1931 ийыште Башкир АССР-ын рӱдолаштыже республикысе икымше паротурбин электростанцийым чоҥымо да тиде ийыштак комбайнлан моторым ыштыше заводым (кызыт Ӱпӧ моторостроительный йӧнозанлык объединений) чоҥаш негызым пыштеныт[23].

Кугыжаныш устройство

Тиде раздел республикын кок жапшым авалтен. Тудым кок пагытлан шелаш кӱлеш: Башкир Совет Республик (Изи Башкирий) да Башкир АССР.

Республикын Пӧртшӧ. Тиде зданийыште Башкир АССР министр-влак Каҥаш да КПСС Башобком верланеныт

1919 ий 20 мартыште «Рӱдӧ Совет властьын Башкир виктер дене Совет Автономный Башкирий нерген соглашенийеш» кидпалыме пыштыме дене республикыште кугыжаныш кучемын кӱшыл органже Башкир военно-революционный комитет (Башревком) лийын. Кантон ден волостьлаште верысе ревком да исполком-влак ышталтыныт. 1919 ий мартыште Башкир областной партийный организаций ышталтын.

1920 ий июль гыч республикын тӱҥ кучем органжылан Чумыр башкир Совет-влакын съездше да Башкир рӱдӧ исполнительный комитетше (1938 ий гыч — БАССР Кӱшыл Каҥаш да БАССР Кӱшыл Каҥаш Президиум), БАССР Калык комиссар-влакын Каҥашыже (1946 ий июнь гыч — БАССР министр-влак Каҥаш) лийыныт.

КПСС Башкир обкомын икымше секретарьже-влак

Тӱҥ статья: КПСС-ын Башкир областной комитетше  (руш.) (мар.

Башревком председатель-влак

  • Карамышев, Ганей Батыргареевич — и. о. должностьышто;
  • Юмагулов, Харис Юмагулович (17.05.1919—20.01.1920);
  • Валидов, Ахмет-Заки Ахметшахович (24.02.1920—16.06.1920);
  • Мансырев, Файзулла Саитович (26.06.1920—28.07.1920).
«Башкир АССР-лан 50 ий». СССР почто, 1969 ий

Калык комиссар-влак Каҥашын председательже-влак

  • Шамигулов, Гали Камалетдинович (июль 1920 — октябрь 1920 ий);
  • Мансырев, Файзулла Саитович (1920 ий ноябрь гыч и. о.);
  • Халиков, Муллаян Давлетшинович (1921 ий июль — 1925 ий 4 ноябрь);
  • Мухаметкулов, Аксан Баймурзич (1925 ий ноябрь — 1930 ий январь);
  • Булашев, Зинатулла Гизатович (1930 ий январь — 1937 ий 20 сентябрь);
  • Шагимарданов, Фазыл Валиахметович (1937 ий октябрь — 1940 ий февраль);
  • Вагапов, Сабир Ахмедьянович (1940 ий февраль — 1946 ий февраль).
Башкир АССР Калык комиссар-влак Каҥаш. 1924 ий

Министр-влак Каҥашын председательже-влак

  • Уразбаев, Насыр Рафикович (1946—1951);
  • Набиуллин, Валей Габеевич (1951—1962);
  • Акназаров, Зекерия Шарафутдинович (1962—1986);
  • Миргазямов, Марат Парисович (1986—1992).

Кугыжаныш суаптар-влак

  • Ленин Орден (15.03.1935)

    Ленин Орден (15.03.1935)

  • Ленин Орден (13.06.1957)

    Ленин Орден (13.06.1957)

  • Октябрь революций орден (21.03.1969)

    Октябрь революций орден (21.03.1969)

  • Калык келшымаш орден (29.12.1972)

    Калык келшымаш орден (29.12.1972)

  • 1935 ий 15 март Ленин орден Ленин орден — йӧнозанлык ден ял озанлык вияҥдымаште сеҥымаш-влаклан.
  • 1957 ий 13 июнь Ленин орден Ленин орден — Россий деке шке кумыл дене ушнымылан 400 ий темме лӱмеш да йӧнозанлык, ял озанлык да тӱвырам вияҥдымаште сеҥымашыш шумылан.
  • 1969 ий 21 март Орден Октябрьской Революции Октябрь революций орден — коммунизмым чоҥымаште сеҥымашыш шумылан да республикылан 50 ий темме лӱмеш.
  • 1972 ий 29 декабрь Калык Келшымаш орден Калык келшымаш орден — пашазе-влакын иза-шольо келшымашым пеҥгыдемдымаште да совет калыкын пырля пашам ыштымаште, экономикым, социальный политикым да тӱвырам чоҥымаште кугу суапшылан, СССР-лан 50 ий теме лӱмеш.

Палемдымаш

  1. ↑ На 1990 год.
  2. ↑ По данным переписи 1989 года.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Республика Башкортостан // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  4. ↑ Башкир Автоном Совет Социалистик Республик // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  5. ↑ Свод законов и нормативных правовых актов Башкортостана / пред. редколлегии: Толкачёв К.Б.. — Уфа: Секретариат Государственного Собрания — Курултая — Республики Башкортостан, 2008. — Т. XVII. — С. 13—44. — 512 с. — ISBN 978-5-85051-451-8.
  6. ↑ Касимов С. Ф. Большая Башкирия // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  7. ↑ Администрация официального сайта газеты Республика Башкортостан. Республикын икымше Конституцийже. agidel.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 История башкирского народа. Том 5, <https://web.archive.org/web/20131021114616/http://rihll.ru/library/189-istoriya-bashkirskogo-naroda-tom-5.html>. Тергыме: 27 ӱярня 2026. 
  9. ↑ Сайфуллин Ш. С. Связь // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  10. ↑ Кульшарипов М. М., Ямалов М. Б. Индустриализация // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  11. ↑ Гарипова Г. Р. Репрессии политические // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  12. ↑ Калашников Ю. В. Союз Советских Социалистических Республик // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  13. ↑ Конституция Республики Башкортостан от 24 декабря 1993. docs.cntd.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.
  14. ↑ В годы Великой отечественной войны | XX век | История - 450 лет в составе России (руш.). bashkortostan450.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.
  15. ↑ Ватандаш / Соотечественник / Compatriot. vatandash.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.
  16. ↑ "Герои тыла": итоги 2009 года. (руш.). kitap-ufa.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.
  17. ↑ Данное решение было утверждено Съездом народных депутатов РСФСР от 24 мая 1991 года, внеся поправку в ст. 71 конституции РСФСР 1978 года. Закон РСФСР от 24 мая 1991 г. «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР» (руш.). constitution.garant.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.
  18. ↑ Закон Российской Федерации от 21 апреля 1992 года № 2708-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Российской Советской Федеративной Социалистической Республики». Данный закон вступил в силу с момента опубликования в Российской газете 16 мая 1992 год|1992 года.
  19. ↑ РСФСР. Административно-территориальное деление на 1 января 1981 года. — М.: Известия, 1981. — 511 с.
  20. ↑ Постановление ВЦИК от 20.08.1930 «Об административном делении автономной Башкирской ССР». web.archive.org. Тергыме кече: 25 ӱярня 2026.
  21. ↑ Административно-территориальное устройство (руш.). bashenc.online. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.
  22. ↑ Постановление ВЦИК от 31.01.1935 «О новой сети районов Башкирской АССР». Тергыме кече: 25 ӱярня 2026. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.
  23. ↑ Промышленное строительство (руш.). bashenc.online. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.

Литератур

  • А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1 / Сост.: Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов. — Уфа: Китап, 2005. — 392 с. — ISBN 5-295-03702-9.
  • Еникеев З. И., Еникеев А. З. История государства и права Башкортостана. — Уфа: Китап, 2007. — 432 с. — ISBN 978-5-295-04258-4.
  • Очерки по истории Башкирской АССР / Под ред.: А. П. Смирнова, Н. В. Устюгова, А. И. Харисова, Г. Ф. Шафикова, Р. Г. Кузеева; Академия наук СССР, Башкирский филиал. Институт истории, языка и литературы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1956. — Т. I, часть первая. — 304 с. — 10 000 экз.
  • История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001): Сборник документов и материалов. — Уфа: Китап, 2003. — 536 с.
  • Гатауллин Р. Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана // Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции «Организация территории: Статика, динамика, управление» / БГПУ им. Акмуллы, Башкортостанстат. — Уфа: Башкортостанстат, 2007. — 288 с.
  • Уральская историческая энциклопедия / Под ред. В. В. Алексеева. — Екатеринбург: Уральское отделение РАН, 1999.
  • Образование Башкирской Автономной Советской Социалистической Республики: сборник документов и материалов / Акад. наук СССР, Башк. филиал, Ин-т истории, яз. и лит., ЦГА БАССР, Партархив Батик, обком КПСС ; сост. : Л. А. Вагапова, Г. X. Гумеров, Р. У. Кузыев [и др.]; под ред. Б. X. Юлдашбаева ; отв. сост. и авт. «Введения» Б. Х. Юлдашбаев. — Уфа : Башкнигоиздат, 1959. — 990 с.
  • Юлдашбаев Б. Х. Борьба З. Валиди за государственность башкир и рождение «Советской автономии» // Международная научная конференция по проблеме «История и культура народов Евразии : древность, средневековье и современность» («Первые Валидовские чтения»), 22-24 сентября 1992 года. — Уфа, 1992. — С.10-14. — (Востоковедение в Башкортостане : История и культура ; Вып. 2).
  • Юлдашбаев Б. Х. Башкиры и Башкортостан : XX век : Этностатистика. — Уфа : Башкортостан, 1995. — 105 с.
  • Юлдашбаев Б. Х. Зарубежная советология о башкирском национализме и образовании автономной Республики Башкортостан = The foreign sovitology about bashkir nationalism and the establishment of the autonomic republic of Bashkortostan… // Учредительный курултай автономного Башкортостана (декабрь 1917 года). Документальные материалы. — Уфа, 1997. — С. 91-115.
  • Юлдашбаев Б.Х. Учредительный курултай автономного Башкортостана (декабрь 1917 года) : Документальные материалы с приложением. — Уфа : Гилем, 1997. — 120 с.
  • Юлдашбаев Б. Х. Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.). Документы и материалы : ТТ. 1-4. — Уфа : Китап, 2002—2009. 3672 с.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Башкир_Автоном_Совет_Социалистик_Республик&oldid=1222114" гыч налме