Удмурт Автоном Совет Социалистик Республик

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Удмурт Автоном Совет Социалистик Республик
одо Удмурт АССР
Флаг Герб
Флаг Герб
57°17′00″ с. ш. 52°45′00″ в. д.GЯO
Эл
Адм. рӱдӧ Ижевск
Историй да географий
Ыштыме кече 1934 ий 28 декабрь
Пытарыме кече 16 ага 1992
Кумдык 42 100 км²
Шагат ӱштӧ SAMT[d]
Калык чот
Калык чот 1 418 тӱж. еҥ (1970) еҥ
Официал йылме-влак руш
удмурт
Удмурт Автоном Совет Социалистик Республик на карте
Ленин орден — 1958 Орден Октябрьской Революции — 1970 Калык Келшымаш орден  — 1972

Удмурт Автоном Совет Социалистик Республик (УАССР) (руш. Удмуртская Автономная Советская Социалистическая Республика, одо Удмурт Автономной Совет Социалист Республика) — РСФСР кӧргыш пурышо автоном республик. Республикын рӱдолаже — Ижевск.

1991 ий 11 октябрьыште Удмурт Республик манын вашталтен лӱмдымӧ[1].

Историй

Тыгак ончо: Удмурт автоном область
Удмурт автоном областьым Удмурт Автоном Социалистик Совет Республикыш савырыме нерген" пунчал.
СССР Почтын 1970 ийысе «Удмурт АССР-лан 50 ий» маркыште УАССР Правительствын пӧртшӧ
УАССР, Ижевскыште Тӱвыра полат, СССР Почтын 1960 ийысе маркыже

1934 ий 27 декабрьыште ВКП(б) ЦК Политбюро «Удмурт автоном областьым Удмурт автоном республикыш савырыме нерген» йодышым ончен лектын[2] да «тиде савырымаш пашам ВЦИК гоч кызытак эртараш» манын пцунчалын. 1934 ий 28 декабрьыште ВЦИК-ын пунчалже почеш 1920 ий годсек территорий шотышто изиш вашталтыш дене лийше Удмурт автоном областьым Удмурт АССР-ыш савырыме[3][4][5]. 1935 ий 20 мартыште ВЦИК УАССР-ын Киров крайыш  (руш.) (мар. пурымыжым закон дене пеҥгыдемден[5], но веc ийын СССР-ын у Конституцийжым лукмеке, крайлан шеледымым пытарыме.

Удмурт АССР-ын икымше Конституцийжым Удмурт Автоном Совет Социалистик Республик Каҥашын II Чрезвычайный съездше 1937 ий 14 мартыште луктын. Икымше Конституций Удмурт Автоном Совет Социалистик Республикын РСФСР кӧргыштӧ статусшым пеҥгыдемден. Удмурт нацийым, тудын правалык умылымашыжым чумырымо паша мучашлалтын. Конституций удмурт ден руш йылмылам кугыжаныш йылме семын палемден[6]. ВЦИК-ын 1937 ий 22 октябрьысе пунчалже почеш Воткинск, Сарапул, Каракулино да Киясово район-влакым Киров область гыч Удмурт АССР-ыш кусарыме[7].

1930-шо ийлаште СССР-ыште индустриализаций кайыме жапыште республикыште йӧнозанлык предприятий-влакым чоҥаш тӱҥалыныт. Тидлан кӧра ял гыч олаш паша вий толаш тӱҥалын. 1939 гыч 1970 ий марте оласе калык 26 гыч 57 % марте кушкын[8]. 1980-ше ийла кыдаллан республикыште паша лектыш 1940 ийысе деч 11 пачаш кӱкшӧ лийын[9].

1958 ий 20 июньышто республикым Ленин орден дене[10], 1970 ий 2 ноябрьыште Октябрь Революций орден дене, 1972 ий 20 декабрьыште Калык Келшымаш орден дене суапландарыме[1].

УАССР-ын у Конституцийжым 1978 ий 31 майыште УАССР-ын индешымше созыв Кӱшыл Каҥашыжын черетдыме индешымше сессийыштыже лукмо. Тиде погыныштак делегат-влак УАССР Кӱшыл Каҥашын Конституцийым лукмо да увертарыме нерген Декларацийжым да УАССР Конституцийым пашаш колтымо радам нерген Законым сайлан шотленыт. Конституций проект калыклан каҥашаш 1978 ий 16 майыште савыкталтын[11].

1990 ий 20 сентябрьыште Удмурт АССР-ын Кӱшыл Каҥашыже республикын суверенитетшым увертарен[12].

1991 ий 24 майыште РСФСР Калык депутат-влак Погын РСФСР Конституцийын 71-ше лончышкыжо вашталтышым пуртен, тушто республикым Удмурт Совет Социалистик Республик семын лӱмден[13].

1991 ий 11 октябрьыште Удмуртийын Кӱшыл Каҥашыже республик Конституцийыш «Удмурт Республик» лӱмым пуртен[14], а 1992 ий 21 апрельыште Россий Федераций Калык депутат-влак Погын тудым Российысе Конституцийыш пуртен[15]. Тиде вашталтыш 1992 ий 16 майыште «Российский газетыште» савыкталтме деч вара вийыш пурен[16].

Кугыжаныш ышталтмаш

УАССР-ым ыштымеке, республикыште кӱшыл органлан УАССР Каҥашын Погынжо (1935—1937) шотлалтын, погын коклаште законым лукшо, пашам шуктен шогышо да эскерыше кӱшыл орган ЦИК (1935—1938) лийын. УАССР Каҥашын икымше Погынжо 1935 ий 12 январьыште эртен. Тушто ЦИК йыжъеҥ да йыжъеҥыш кандидат-влакым, СССР ЦИК-ын Национальность Советышкыже ӱшанъеҥ-влакым сайлыме, Удмуртийын Конституцийжым ямдылыме нерген пунчалым лукмо[4].

1937 ий февральыште печатьыште УАССР Конституцийын проектше савыкталтын. Удмурт АССР-ын Конституцийжым 1937 ий 14 мартыште Удмурт АССР Каҥашын Чрезвычайный 2-шо погынжо луктын[6].

Республикын кӱшыл кугыжаныш органже — Удмурт АССР-ын 7500 еҥлан 1 депутат нормо почеш 4 ийлан сайлыме ик палатан Кӱшыл Каҥаш да тудын Президиумжо. Кӱшыл Каҥаш республикын правительствыжым — Удмуртийын Министр-влак Каҥашыжым — ыштен. СССР Кӱшыл Каҥашын  (руш.) (мар. Национальность Каҥашыштыже Удмурт АССР деч 11 депутат лийын. Верысе кугыжаныш власть орган-влакым — оласе, районысо, посёлкысо да ялысе шемер депутат-влак Каҥашым — калык 2 ийлан сайлен. Удмурт АССР Кӱшыл Каҥаш  (руш.) (мар. 5 ийлан республикын 2 суд коллегиян (уголовный да граждан паша шотышто) да Кӱшыл судын Президиуман Кӱшыл судшым сайлен[6]. Удмурт АССР-ын прокуроржым СССР Генеральный прокурор 5 ийлан шогалтен.

1938 ий июньыште РСФСР да УАССР Кӱшыл Каҥашлаш сайлымаш, а 1939 ий декабрьыште верысе каҥашлаш сайлымаш эртен. Сайлымашыш 99 % утла сайлыше толын. Шуко йӱк дене партий орган-влакын ойырымо кандидатур-влак сайлалтыныт[17].

Калык

1970 ийысе шолен возымо почеш республикыште чылаже 1417,4 тӱжем еҥ илен[8]. Нунын гыч кугурак ужашыже — руш-влак (57 %) да удмурт-влак (34,1 %) лийыныт.

Могай калык Калык,
тӱж. еҥ
Руш-влак &&&&&&&&&&&&0809.600000809,6
Удмурт-влак &&&&&&&&&&&&0484.200000484,2
Татар-влак &&&&&&&&&&&&&087.20000087,2
Украинец-влак &&&&&&&&&&&&&010.30000010,3

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Туганаев, 2008, с. 165.
  2. ↑ Н. П. ИнфоРост. Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) «О преобразовании Удмурдской области в республику». 27 декабря 1934 г. docs.historyrussia.org. Тергыме кече: 24 пургыж 2026. Архивлыме 12 сӱрем 2021 ий.
  3. ↑ Анисимова Ф. М., Васильева Л. И., Коробейникова А. С. К истории образования удмуртской автономии. — Удмуртское книжное издательство. — 1961. — С. 109. — 128 с. Архивысе копий 24 сӱрем 2018 гыч
  4. ↑ 1 2 Васильева, Дмитриев, Куликов и др., 2005, с. 158.
  5. ↑ 1 2 Туганаев, 2008, с. 164.
  6. ↑ 1 2 3 Васильева, Дмитриев, Куликов и др., 2005, с. 159.
  7. ↑ Васильева, Дмитриев, Куликов и др., 2005, с. 160—161.
  8. ↑ 1 2 Туганаев, 2008, с. 42.
  9. ↑ Васильева, Дмитриев, Куликов и др., 2005, с. 402.
  10. ↑ Анисимова Ф. М., Васильева Л. И., Коробейникова А. С. К истории образования удмуртской автономии. — Удмуртское книжное издательство. — 1961. — С. 112. — 128 с. Архивысе копий 24 сӱрем 2018 гыч
  11. ↑ Васильева, Дмитриев, Куликов и др., 2005, с. 409—410.
  12. ↑ Постановление ВС УАССР от 20 сентября 1990 г. N 83-XII О государственном суверенитете Удмуртской Республик. russia.bestpravo.com. Тергыме кече: 24 пургыж 2026.
  13. ↑ Закон РСФСР от 24 мая 1991 года № 1326-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР»
  14. ↑ О внесении изменений в Конституцию (основной Закон) Удмуртской АССР (руш.). docs.cntd.ru. Тергыме кече: 24 пургыж 2026.
  15. ↑ Закон Российской Федерации от 21 апреля 1992 года № 2708-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Российской Советской Федеративной Социалистической Республики»
  16. ↑ Список законов РСФСР/РФ. 1990—1993. Тергыме кече: 24 пургыж 2026. Архивлыме 28 шорыкйол 2015 ий.
  17. ↑ Васильева, Дмитриев, Куликов и др., 2005, с. 160.

Литератур

  • Васильева О. И., Дмитриев П. Н., Куликов К. И. и др. История Удмуртии: XX век / под ред. К. И. Куликова. — Ижевск: Институт истории, языка и литературы УрО РАН, 2005. — С. 101. — 544 с. — ISBN 5-7691-1649-8.
  • Удмуртская Республика : Энциклопедия / гл. ред. В. В. Туганаев. — 2-е изд., испр. и доп. — Ижевск : Издательство «Удмуртия», 2008. — 768 с. — 2200 экз. — ISBN 978-5-7659-0486-2.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Удмурт_Автоном_Совет_Социалистик_Республик&oldid=1222109" гыч налме