Чуваш Автоном Совет Социалистик Республик

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Чуваш Автоном Совет Социалистик Республик
чуваш. Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики
Флаг Герб
Флаг Герб
56°08′00″ с. ш. 47°14′00″ в. д.GЯO
Эл
Адм. рӱдӧ Чебоксар ола
Историй да географий
Ыштыме кече 1920 ий 24 июнь
Пытарыме кече 13 пургыж 1992
Кумдык 18 343 км²
Шагат ӱштӧ MSD[d] да UTC+3:00[d]
Калык чот
Калык чот 894,5 тӱж. еҥ (1926) еҥ
Официал йылме-влак руш
чуваш
Чуваш Автоном Совет Социалистик Республик на карте
Ленин орден — 27 июня 1935 Орден Октябрьской Революции — 22 июня 1970 Калык Келшымаш орден  — 29 декабря 1972

Чуваш Автоном Совет Социалистик Республик (ЧАССР, 1936 ий 5 декабрь марте Автоном Чуваш Социалистик Совет Республик лийын[1]) (руш. Чувашская Автономная Советская Социалистическая Республика, чув. Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики (ЧАССР)) — Россий Совет Федератив Социалистик Республик составыш пурышо автоном республик (1925—1990).

Историй

1924 ий 28 февральыште Автоном Чуваш Областьысе Пашазе, Кресаньык да Йошкар армий депутат-влак Советын Областной Исполнительный Комитетшын 11-ше Сессийын заседанийыштыже Пучалыныт:

1. Автоном Чуваш Областьым РСФСР-ын составыштыже Автоном Чуваш Социалистик Совет Республикыш вашталташ, административный рӱдерже Симбирск олаште. Тушко пурташ:

а) Автоном Чуваш Областьым кызытсе административный чек кӧргыштӧ.

б) Симбирск губерний гыч: Симбирск уезд ден волость-влак; Алатырь уездысе — Алатырь, Астрадамовка, Барыш, Кладбищи, Помаево, Промзино, Порецк ден Сиява волость-влак да Алатырь ола.

в) Самара губерний гыч: Мелекесс уезд.

г) Татар Социалистик Совет Республик гыч Буинск кантонын волостьшо-влакым: Убеево (Одо-Дуваново татар калык деч посна), Городище (Одо Чукало татар калык деч посна), Пимурзино, Бурундуки (чуваш ял-влак) да Кугу Торхан (кок чуваш ял).

д) Угарман губерний гыч: Лысково (ончычсо Васильсурск) уездысе волость-влакым: Воротынец, Белавка, Ледырь, ола статусан Васильсурск да Сергач уезд Языково волостьысо Шумерля чуваш ял.

Чуваш Автоном Социалистик Совет Республик 1920 ий 24 июнь гыч улшо Чуваш автоном область гыч 1925 ий 21 апрельысе ВЦИК-ын Декретше почеш ышталтын.

20 июльышто ВЦИК-ын у пунчалже дене тушко Ульяновск губернийын Алатырь уездшын Алатырь (Алатырь ола дене пырля), Порецкий да Кувакино волостьшо-влак ушалтыныт.

1920-шо ийлаште Чуваш АССР-ым Болгар АССР-ыш, а чуваш-влакым (черемис-влакым марий-влакыш савырымыла)[2] болгар-влакыш кусараш шонымаш лийын[3]. Краевед-влакын тыгай темлымашышт республикын вуйлатышыже да калык деч эҥертышым муын огыл.

1926 ий 31 январьыште Чуваш АССР-ын Конституцийжым пеҥгыдемденыт. Чуваш АССР Конституцийын текстше РСФСР ВЦИК да РСФСР Совет-влакын Съездышт дене пеҥгыдемдалтын огыл. Садлан кӧра Чуваш АССР-ын илышыже 1924 ийысе СССР Конституций  (руш.) (мар. да 1925 ийысе РСФСР Конституций, тыгак Чуваш АССР-ыште пеҥгыдемдыме законодательный акт-влак почеш эртен[4].

Чувашийыште Сталин жапыште ышталтше тӱҥ предприятий-влак
№ Ышталтме жап Предприятий лӱм Отрасль Илыме вер Палемдымаш
# 1936, 16 июнь Канашысе вагоным олмыктышо завод Каҥаш
# Козловкысо пӧртым чоҥышо завод Козловка
# 1942 Чебоксарысе лентым куымо фабрик Чебоксар
# 1951 Чебоксарысе мамык шӱртӧ комбинат Чебоксар
# 1941 Чебоксарысе электроаппаратный завод Чебоксар
# 1941 В. И. Чапаев лӱмеш Чебоксарысе производственный ушем Чебоксар
# 1943 Чебоксарысе кондитер фабрик Чебоксар
# 1944 Канашысе автоагрегатный завод Канаш

1929 ий август гыч 1936 ий 5 декабрь марте республик Угарман кундемын (1932 ийыште Горький край манын лӱмдалтын) составыштыже лийын.

1936 ий 5 декабрьыште СССР-ын у Конституцийжым пеҥгыдемдымек, Горький кундем Горький областьлан, Чуваш АССР-лан да Марий АССР-лан шелалтын[5].

Чуваш республик совет-влакын XI съездыштыже СССР-ын (1936) да РСФСР-ын (1937) конституцийышт дене келшышын 1937 ий 18 июльышто Чуваш Автоном Совет Социалист Республикын Конституцийжым (Тӱҥ законжым) пеҥгыдемдыме.

1970 ийыште автономийын 50 ияш лӱмгечыжым кумдан палемденыт.

«Чуваш АССР-лан 50 ий» СССР почтын маркыже
Чуваш АССР-ын Кугыжаныш гербше 1927 ий
Чуваш АССР-ын Кугыжаныш гербше 1931 ий

Административно-территориальный шеледымаш

1927 ий 1 январьлан 5 уезд гыч шоген: Чебоксар, Ядырна, Цивильск, Батырево да Алатырь[1].

1931 ий 1 октябрьлан республикыште 18 район лийын, тушко 614 ялсовет, 6 ола, нунын коклаште 1 (Чебоксар — 12 246 еҥ 01.01.1931 ийлан) шкевуя административный озанлык единицыш ойыралтын, 1 пашазе посёлко, 2476 ялысе илыме вер пурен.

01.01.1931 ийлан областьын кумдыкшо 17 920 км², калык чот — 909 100 еҥ, тушто 51 400 еҥ — ола калык (6,0 %), калык чотшо — 50,7 еҥ/кв.км. Национальный состав: чуваш-влак — 74,6 %, руш-влак — 20,0 %, мордва-влак — 2,7 %, татар-влак — 2,5 %. Кугу илыме вер-влак:

1931 ий 1 январьлан Чуваш АССР-ын районжо-влак:

  1. Алатырь район
  2. Аликово район
  3. Кугу Батырево район
  4. Вурнар район
  5. Ибреси район
  6. Канаш район
  7. Козловка район
  8. Йошкар Четай район
  9. Изи Ялчык район
  10. Мариинский Посад район
  11. Порецкий район
  12. Татаркасы район (рӱдер — Кугу Сундырь с.)
  13. Урмар район
  14. Цивильск район
  15. Чебоксар район
  16. Шемурша район
  17. Шихирданы район
  18. Ядырна район

1990 ий 24 октябрьыште Чуваш Кӱшыл Совет республикын суверенитетше нерген декларацийым приниматлен да тудын у лӱмжым пеҥгыдемден — Чуваш ССР. 1991 ий 24 майыште РСФСР калык депутат-влакын Съездше тиде лӱмым пеҥгыдемден, 1978 ийысе РСФСР конституцийын 71-ше статьяшкыже тӧрлатымашым пуртен[6].

1992 ий 13 февральыште республикын Кӱшыл Советше «Чуваш ССР-ын лӱмжым вашталтыме нерген» законым пеҥгыдемден, тудын почеш Чуваш ССР-ым Чуваш Республик манын лӱмденыт[7]. 2 тылзе гыч (21 апрельыште) Россий калык депутат-влакын Съездше республикын у лӱмжым РСФСР Конституцийыш пуртен[8].

Кугыжаныш ышталтме

Экономике

Олам чоҥымаш

1960 ийыште автономийыште у олам чоҥаш тӱҥалме — Новочебоксарскым.

Тӱвыра

  • Чувашкино кинотеатр

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Атлас Союза Советских Социалистических Республик.
  2. ↑ В феврале 1918 года национальный съезд мари принял решение об отмене наименования «черемисы» ввиду его ненационального происхождения и замене его историческим национальным самоназванием «марий» (Образование Марийской автономной области — Йошкар-Ола, 1966. — С. 39)
  3. ↑ Денисов П. В. Этнокультурные параллели дунайских болгар и чувашей / авт. предисл. И. Д. Кузнецов. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1969. — 176 с.: рис. (руш.). сувары.рф. Тергыме кече: 17 пургыж 2026.
  4. ↑ Советские конституции. Хрестоматия. В 4 частях. Часть 2. Первые советские республики / Сост. Д. В. Кузнецов. — Благовещенск: Благовещенский государственный педагогический университет, 2015. — С. 110 (руш.). kuznetsov.ucoz.org. Тергыме кече: 17 пургыж 2026.
  5. ↑ Календарь знаменательных и памятных дат по фондам архива. 2021 год. Памятные даты декабря (руш.). gasi.culture21.ru. Тергыме кече: 17 пургыж 2026.
  6. ↑ Закон РСФСР от 24 мая 1991 г. "Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР" (руш.). constitution.garant.ru. Тергыме кече: 17 пургыж 2026.
  7. ↑ Закон ЧР от 13.02.1992 «Об изменении наименования Чувашской Советской Социалистической Республики». Тергыме кече: 17 пургыж 2026. Архивировано из оригинала 26 шорыкйол 2012 ий.
  8. ↑ Закон Российской Федерации от 21 апреля 1992 года № 2708-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР» // Ведомости Съезда народных депутатов РСФСР и Верховного Совета РСФСР. — 1992. — № 20. — ст. 1084. Данный закон вступил в силу с момента опубликования в Российской газете 16 мая 1992 года.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чуваш_Автоном_Совет_Социалистик_Республик&oldid=1232413" гыч налме