Ярандай, Иван Павлович

Иван Павлович Ярандай
Шочмо кече	1913 ий 21 идым(1913-09-21)
Шочмо вер	Эсмекпляк, Чебоксар уезд, Озаҥ губерний, Россий империй
Колымо кече	1993 ий 23 пеледыш(1993-06-23) (79 ий)
Колымо вер	Чыкма, Марий Эл, Россий
Гражданлык	СССР →  Россий
Паша сомыл	педагог
Награде да премий

Иван Павлович Ярандай (чын тукымлӱмжӧ — Пугарчёв) (21 идым 1913, Эсмекпляк, Звенигово район — 23 пеледыш 1993, Чыкма, Марий Эл Республик) — марий совет туныктышо. Марий АССР Чыкма интернат-школышто туныктымо йодышым вӱдышӧ (1956—1965). РСФСР школын сулло туныктышыжо (1960). Ленин орденын кавалерже (1966). Кугу Ачамланде сарыште кредалан. 1943 ий гыч ВКП(б) йыжъеҥ.

Илыш корно

1913 ий идым тылзын 21-ше кечынже кызытсе Марий Эл Провой вел Эсмекпляк ялысе кресаньык ешеш шочын. 6 ияш черке хорышто мурен.

1925 ийыште Эсмекпляк тӱҥ школым, 1928 ийыште — Марий автоном областьысе Памар кресаньык самырык-влакын 7-ияш школжым тунем пытарен. Олык марий лийын, рушла да чувашла сайын кутырен. 1931 ийыште Чыкма педагогике техникумым тунем пытарен, Марий автоном областьысе Курыкмарий вел Мадар хутор ялыште тӱҥалтыш школым почаш колтымо, тудо 1 ий пашам ыштен. Вара Чыкма педагогике техникум пелен 7-ияш школ-влаклан физикым, математикым туныктышо-влакым ямдылыме шотышто кӱчык жапыште шинчымашым нӧлтышӧ курсыш колтымо, тудым эртымеке, 2 ий тиде техникум пелен курслаште физикым да математикым туныктен. 1933—1935 ийлаште Марий автоном областьысе Йошкар-Ола вел Цибикнур ялыште физике да математике туныктышылан пашам ыштен, а 1935—1936 ийлаште Марий областьысе Роҥго кыдалаш школышто завуч да математикым туныктышо лийын.

1936 ийыште Саратов зооветеринар институт пелен рабфакыште физикым туныктен, Саратов кундемысе Хвалынск 4 №-ан кыдалаш школышто математике туныктышылан пашам ыштен (1937—1940). 1940—1941 ийлаште Молдавий ССР-ысе Окница 2 №-ан кӱртньыгорно кыдалаш школышто завуч да математикым туныктышо лийын, 1941—1942 ийлаште Марий АССР-ысе Курыкмарий вел Йоласал кыдалаш школышто математикым туныктышылан пашам ыштен.

1942 ий пургыж тылзын РККА-ш налме. Кугу Ачамланде сарыште: Моско сар округын 46-шо шапаш лӱйкалыше бригадын 38-ше посна кыл ротышкыжо курсантлан колтымо. 1943 ийыште ВКП(б)-ш пуртымо. 1943 ий гыч морзе дене пашам ыштыше, Моско сар округын 5-ше посна шапаш кыл полк пӧлкан командирже, сержант. 1945 ий май гыч 1946 ий шорыкйол тылзе марте Белоруссий сар йырвелын 109-шо посна Волхов кыл полкын шылтен кучымо (секретан) книгагудыжым вуйлатен, старшина.

Сар деч вара тунктымо пашаш пӧртылын: 1946—1955 ийлаште — Марий АССР Йоласал кыдалаш школын завучшо, директоржо. 1950 ийыште Н. К. Крупская лӱмеш Марий туныктыш институтын физике-математике факультетшым заочно тунем пытарен. 1956 ийыште Чыкма олаш куснен, тушто интернат-школын завучшо лийын, а 1965—1969 ийлаште оласе 1 №-ан кыдалаш школышто туныктышылан пашам ыштен. Тиде жапыште математике дене туныктымо пособий-влакын авторжо семын палыме лийын: тыге, Шур тичмаш огыл кыдалаш школын туныктышыжо Н. И. Александрова дене пырля «Математике дене мутер-справочник» полшыкым савыктен, тудым Марий АССР просвещений министерстве кыдалаш школ тунемше-влаклан туныктымо пособий семын пеҥгыдемден.

1967—1971 ийлаште Йоласал район калык депутат-влак Каҥашын, Марий АССР Кӱшыл Каҥашын VII созывысе депутатшылан сайлалтын. 1972 ийыште кугыжаныш тӧнеж пашаеҥ-влакын профушем райкомын председательжылан сайлалтын, а 1973 ийыште сулен налме канышыш лекмыж дене келшышын, паша деч утаралтын.

Элын школлаштыже шуко ий сай пашажлан Ленин орден дене, Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Вуйверын Чаптаныкше дене, 10 медаль да «Калык просвещенийын отличникше» пале дене суапландаралтын. 1960 ийыште тудлан «РСФСР школын сулло туныктышыжо» чаплӱмым пуымо.

1993 ий пеледыш тылзын 23-шо кечынже Марий Эл Чыкма олаште колен, туштак тоеныт.

Чаплӱм да суаптар-влак

• РСФСР школын сулло туныктышыжо (1960)
• РСФСР калык просвещенийын отличникше (1951)
• Ленин орден (1966)
• «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль (1949)
• «Пашаште чаплан» медаль (1954)
• «Чапле пашалан. Владимир Ильич Ленинын шочмыжлан 100 ий темме лӱмеш» медаль
• Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Вуйверын Чаптаныкше (1957)

Палемдымаш

Литератур

• Крюченкова В. Учитель // Марий коммуна. — 1964. — 16 сентябрь.
• Захаров С. И. Иван Павлович Ярандай // Математика в школе. — 1967. — № 3. — С. 15—16.
• Борисова В. Шокшо салам. Ленин орденанен-нерген //Марий коммуна. —1969. — 2 май.
• Кувшинская Т. У всех на виду // Марийская правда. — 1969. — 13 ноября.
• Муравьёв А. В. Учителями жива Россия: Учителя Республики Марий Эл — заслуженные учителя Российской Федерации. — Йошкар-Ола, 2004. — С. 111—114.
• Ярандай (Пугарчёв) Иван Павлович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 425. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
• Ярандай Иван Павлович // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 846. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
• Муравьёв Ан. В., Мочаев В. А. Ярандай (Пугарчёв) Иван Павлович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 528. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
• Муравьёв А. В. Учителями жива Россия. — 2-е изд., доп. — Йошкар-Ола: Издательский дом «Марийское книжное издательство», 2022. — 255 с.