Чебоксар уезд
| Чебоксар уезд | |||
|---|---|---|---|
|
|||
| 56°00′00″ с. ш. 47°50′00″ в. д.GЯO | |||
| Эл | Россий Империй | ||
| Уезд ола | Чебоксар | ||
| Историй да географий | |||
| Ыштыме кече | 1555, 1727 | ||
| Пытарыме кече | 1708, 1927 | ||
| Кумдык | 3 696,7 меҥге² (4,2 тӱж. км²) | ||
| Калык чот | |||
| Калык чот | 127 273[1] (1897) еҥ | ||
 |
|||
_(1781).png)
Чебоксар уезд (руш. Чебоксарский уезд, чуваш. Шупашкар уесĕ) — Озаҥ губернийын, Чуваш автоном кундемын да Чуваш АССР-ын администраций-кундемже, 1727—1927 ийлаште лийын. Уезд ола — Чебоксар (1921 ий вӱдшор тылзын 2-шо кечыж гыч уездым пытарыме марте— Мариин Посад)[2]:35, 191.
Географий
Чебоксар уезд Озаҥ губернийын касвел ужаш покшелне верланен. Юл эҥер уездым кок ужашлан пайлен, уездын пурла серже йӱдвел-касвел гыч кечывалвел-эрвел марте шуйнышо ныллукым ушештарен. Шоласер ужаш кок ужаш гыч шоген, Чарла уездын вичкыж мланде кумдыкшо дене шелалтме лийыныт, кудо Чебоксар уездыш ишке семын пурен. Уездын кумдыкшо 1897 ийыште 3 696,7 меҥге² (4,2 тӱж. км²) лийын[1], тиде Озаҥ губернийысе пӱтынь кумдыкын 6,6%-ше, 1926 ийыште — 3 268 км²[3], в 1926 году — 3 268 км²[4].
Историй
Чебоксар уезд Пётр деч ончычсо жап гыч палыме.
Ондак ончычсо Озаҥ ханствын шоласерже Озаҥ уездыш пурен, пурласерже — Свияжскыш, но варарак, очыни, эше 1553 ий гычат да чынжымак 1555 ий гыч, Свияжск гыч Чебоксар уезд ойыралтын. Кажне уезд Моско ончылно мутым кучен, шке коклаштышт шкевуя лийыныт: Свияжск да Чебоксар Озаҥ ончылно мутым кучен огытыл, Чебоксар Свияжсклан, тыгак Свияжскат Чебоксар ончылно эрыкан лийын.
— Чуваший феодализм саманыште[5]:68-69
1708 ийыште уезд петыралтын, а Чебоксар ола Озаҥ губернийыш куснен. 1719 ийыште, губерний-влакым провинций-влаклан шеледыме годым, Свияжск провинцийыш пуымо. 1727 ийыште уезд уэш Озаҥ провинцийыш логалын. 1781 ийыште уездым Озаҥ наместничествыш кусарыме, тудыжо 1796 ийыште Озаҥ губерний ман лӱмдалтын.
1920 ий пеледыш тылзын 24-ше кечынже уэш ыштыме Чуваш автоном кундемын кышкарышкыже пурен, 1921 ийыште уездын ужашыже Марий автоном кундемыш куснен.
Облисполкомын 1921 ий ӱярня тылзын 26-шо кечысе пунчалже дене Чебоксар уездын рӱдерже, кундемысе да уезд тӧнеж-влакым пырля вераҥдыме оралте ситыдымылан кӧра, Чебоксар гыч Мариин Посадыш кусарыме лийын[2]:35.
1925 ий вӱдшор тылзын 21-ше кечыж гыч уезд — Чуваш АССР-ын кышкарыштыже.
1927 ий шыжа тылзын 1-ше кечынже Чебоксар уезд петыралтын, а тудын кумдыкыштыжо Чебоксар район ышталтын.
Еҥ-влак
- Золотницкий, Николай Иванович (1829—1880) — чуваш йылмышанчым негызлышыже, тюрколог-компаративист, этнограф, туныктышо, меръеҥ.
- Ефимов, Иван Ефимович (1896—1975) — РКП(б) уездысе комитет секретарь — 1918 ий сорла — ??
- Соснин, Яков Павлович (6.05.1889 — 1.03.1986) — РКП(б) уездысе комитетын председательже — 1918—1919
Администрацийлан шеледымаш
XVII курым гыч 1781 ий марте уезд Алгаши, Ишаково, Ишлеево, Кинер, Кувшино, Сугут, Туруново, Чемурша, Ширдан волостьла гыч (чуваш калык дене) да Подгородний стан гыч (руш калык дене) шоген.
1913 ийыште уездыште 11 волость лийын[6]:
- Акулев волость (рӱдер — Акулево села),
- Алым-Касы волость (рӱдер — Яндашево села),
- Богородице волость (рӱдер — Беловолжское села),
- Воскресенск волость (рӱдер — Бичурино села),
- Никольск волость (рӱдер — Никольское села),
- Покровск волость (рӱдер — Покровское села),
- Помар волость (рӱдер — Памар ял),
- Помысль волость (рӱдер — Кужмары села),
- Посад-Сотников волость (рӱдер — Мариин Посад),
- Тогашев волость (рӱдер — Кугесово ял),
- Чебоксар волость (рӱдер — 1-ше Усадки ял).
1913 ийыште ола деч посна Чебоксар уездыште 603 илем лийын.
Калыкчот
1897 ийысе перепись почеш 127,3 тӱж. еҥ илен. Нунын коклаште чуваш-влак — 66,5 %, руш-влак — 18,7 %, марий-влак — 12,0 %, татар-влак — 2,7 %. Чебоксар уезд олаште 4738 еҥ илен[1].
1926 ийысе пӱтынь ушемысе возыктышын иктешлымыж почеш уездысе калыкын чотшо 191 561 еҥ лийынк[4], нунын кокла гыч оласе — 13 427 еҥ.
Шуко илем-влак, поснак йоткалыкан, ынде икмыняр курым илат. Южо верлаште, мутлан, Абашево да Чурашево ял-влак воктене (ончычсо уездын кӱшыл ужашын касвелныже), курган-влак да тошто булгар ола-влакын шаланыше олмышт вашлиялтыт.
Экономике
Калыкын тӱҥ пашаже — мланде паша. 1774 ийыште 17 аракам шолтышо завод лийын. Коваште да коям шулыктарыше ыштыквер-влакын лийме нергенат ойлат. XIX курым кыдалне уезд ялозанлык сатум ончен-куштымо да чодырам ужалыме дене илен; 1870 ийыште уездын 10 пристаньже гыч 47 карапеш 1678,3 тӱж. пуд сатум да 149 шолым колтымо. 1900 ийыште 1 аракам шолтышо, 5 варым да скипидарым шолтышо, 4 чодырам пӱчшӧ, 1 механике завод-влак пашам ыштеныт, 1914 ийыште — кушкыл гыч сатум лукшо 16 ыштыквер 336,4 тӱж. теҥге лектыш дене, кӱнчен лукмо сату ужалаш келыштарыше 2 ыштыквер (лектыш 4 тӱж. теҥге), 23 изи ыштыквер лийыныт.
Палемдымаш
- ↑ 1 2 3 Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). Тергыме кече: 6 пургыж 2026.
- ↑ 1 2 Нестеров В. А. Населённые пункты Чувашской АССР. 1917—1981 годы : Справочник об административно-территориальном делении. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1981. — 352 с.
- ↑ Чебоксары // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ 1 2 Всесоюзная перепись населения 1926 г. demoscope.ru. Тергыме кече: 9 пургыж 2026.
- ↑ Димитриев В. Д. Чувашия в эпоху феодализма (XVI — начало XIX вв.). — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1986. — 456 с. // Национальная библиотека Чувашской Республики
- ↑ Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія. — Кіевъ: Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ.
Литератур
- Чибис А.А. Чебоксарский уезд // Электронная Чувашская энциклопедия = Чувашская энциклопедия : в 4 т. / Гл. ред. Ю.Н. Исаев. — Чебоксары : Чувашское книжн. изд-во, 2011. — Т. 4: Си—Я. — 797 с. — ISBN 978-5-7670-1931-1. // Чувашский государственный институт гуманитарных наук.
Кылвер-влак
- Чебоксары // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Старые карты Чебоксарского уезда
.png){kind=small}