Пашаште ойыртемалтмылан (медаль)
| «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль | |||
|---|---|---|---|
|
|||
| Эл |
 СССР |
||
| Тип | медаль | ||
| Статус | огеш кучыкталт | ||
| Статистике | |||
| Ыштыме кече | 1938 ий 27 теле | ||
| Икымше суапландарымаш | 1939 ий 15 шорыкйол | ||
| Суапландарыме чот | 2 146 400 наре | ||
| Черет | |||
| Кугурак награде | «Паша чолгалыклан» медаль | ||
| Изирак награде | «Чапле пашалан (Сарзе патырлыклан). Владимир Ильич Ленинын шочмыжлан 100 ий темме лӱмеш» юбилейный медаль | ||
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |||
«Пашаште ойыртемалтмылан» медальым СССР ВС Президиумын 1938 ий 27 декабрьысе «„Пашаште ойыртемалтмылан“ медальым тӧнежлыме нерген» Указше дене тӧнежлыме.
Варажым медаль нерген каласкален возымашке СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1943 ий 19 июньысо Указше дене вашталтышым пуртымо, а медаль нерген Положенийыш — СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1947 ий 16 декабрьысе Указше дене.
СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1980 ий 28 мартысе Указше медаль нерген Положенийым у редакций дене пеҥгыдемдыме.
Медальын историйже
«Пашаште ойыртемалтмылан» медаль — СССР-ыште эн ончыч тӧнежлыме медаль-влак кокла гыч иктыже.
Тудо паша суаплан пуаш тӧнежлыме сар деч ончычсо кок совет медаль гыч «изиракше» улеш. «Кугыракшылан» «Пашаште чолгалыклан» медаль шотлалтеш. Тиде кок паша медальым нунын сарзе аналогышт — «Лӱддымлыклан» да «Сарзылык суаплан» медаль-влак дене таҥастараш лиеш.
Медаль проектын авторжо — сӱретче Иван Иванович Дубасов.
«Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене суапландарыме нерген СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын икымше Указыш 1939 ий 15 январьыште кидпалым пыштыме. Пашазе-Кресаньык Йошкар Армийым саргуралаҥдыме шотышто эл ончылно ойыртемалтше суаплан кӧра, у саргуралым ыштымаште да тудым тунеммаште медаль дене 8 №-ан Калинин лӱмеш заводын 19 пашаеҥжым суапландарыме. Спискым слесарь Иван Ефимович Новиковын, токарь Сергей Иванович Викторовын, ОТК мастер Григорий Петрович Емельяновын фамилийышт почыныт.
Вес кечын, 1939 ий 16 январьыште, СССР-ысе йошкарармеец муро да куштымашын Йошкар Тистан ансамбльын пашаеҥже-влакым суапландарыме нерген СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын указше лектын. Ансамбльлан 10 ий теммылан кӧра медальым 16 еҥ сулен налын — художественный вуйлатышын полышкалышыже Борис Александрович Александров, ансамбльын мурызыжо Александр Фёдорович Ланин, ансамбльын солистше Василий Петрович Лигинын, ансамбльын куштызыжо Дмитрий Михайлович Борисовын да молат.
Эше ик кече гыч — 1939 ий 17 январьыште — «Подземгаз» НКТП-ын пашаеҥже-влакым суапландарыме нерген СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Указше лектын. Мландышӱм мланде йымалне газаҥдыме йӧным шанче могырым ямдылымылан да тиде йӧным Горловысо станцийыште тунеммылан медаль дене 28 еҥым суапландарыме. Спискыште икымше Горловысо «Подземгаз» станцийысе техпӧлка начальник Исаак Аронович Брозинын, станцийысе кучылтмаш-шымлымаш рӱдерын рӱдер начальник Иван Семёнович Гаркушан да станцийысе тӱҥ механик Тихон Ананьевич Захаровын фамилийышт шогеныт.
Кум кече гыч СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1939 ий 21 январьысе Указше дене «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене Узбекистанысе ялозанлыкын 75 ончылъеҥжым суапландарыме. Алфавитан списке Султан Адыловын (Свердловск районысо Сталин лӱм. колхозын бригадирже, гектар гыч 30 центнер дене хлопокым сдатлен), Рустами Азизовын (Самарканд МТС-ын бригаде механикше, 5000 кг горючийым аныклен да 1149 пашакечым ыштен луктын) да Карамахон Амалбаеван (Аим районысо «Узгарыш» колхозын погышыжо, тургым жапыште 9200 кг хлопокым поген да 525 пашакечым ыштен луктын) фамилийышт почыныт.
1939 ий 1 февральыште СССР Кӱшыл Каҥаш Президиум Дальстройын пашаеҥже-влакым суапландарыме нерген указым луктын. «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене 70 еҥым — бригадир Алексей Георгиевич Абрамовым, приискын десятникше Михаил Иванович Афанасьевым, рудникын геологшо Сергей Наврилович Афониным да молымат суапландарыме.
РККА-н Фрунзе лӱмеш Йошкар Тистан Ленин орденан Сарзе Академийжылан 20 ий теммылан кӧра, Пашазе-Кресаньык Йошкар Армийлан команде кадрым куштымаште да шуарымаште кужу жап да честнын пашам ыштымылан СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1939 ий 5 февральысе Указше дене «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене академийын 28 пашаеҥжым суапландарыме — политрук Георгий Степанович Аксакаловым, 2-шо ранган интендант Михаил Иванович Андрюхиным, 1-ше рангын техник-интендант Василий Фёдорович Волчокым да молымат.
СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1939 ий 23 декабрьысе Указше почеш «Паша ойыртемалтмылан» медаль дене Сталин лӱмеш Кугу Фергана каналым чоҥымаште ойыртемалтше 395 еҥым палемденыт.
Чылаже сар деч ончычсо ийлаште «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене 11 тӱжем утла еҥым суапландарыме, Кугу Ачамланде сар ийлаште — 44 тӱжем утла.
Медальым кондыштарыме правилым, тасман тӱсшым да наградылык колодкышто тудын верланымашыжым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «СССР-ын орден ден медальже-влакын лентын образецыштым да нунын нерген каласкален возымашым да орден, медаль, орденлык тасма-влак да ойыртемыш знак-влакым кондыштарыме Правилым пеҥгыдемдыме нерген» 1943 ий 19 июнысо Указше дене пеҥгыдемдыме[1].
Медаль дене суапландарымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Указше дене гына шукталтын.
1995 ий 1 январьлан палемдыме почеш, «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене иктаж 2 146 400 суапландарымаш ышталтын.
Тиде награде дене ик гана веле суапландарыме-влак коклаште Энаджон Бойматова уло, медальым тудо 5 гана сулен налын (29.12.1946, 17.01.1947, 17.12.1949, 21.07.1950, 17.04.1954)[2].
Медаль нерген положений
«Пашаште ойыртемалтмылан» медальым ударле пашалан, пашаште кӱкшӧ ончыктымашке шумылан суапландараш тӧнежлыме.
«Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене пашазе, колхозник, калык озанлыкысе специалист, науко, тӱвыра, калык туныктымаш, тазалык аралтыш пашаеҥ-влак да СССР-ын моло гражданже-влак суапландаралтыт. «Паша ойыртемалтмылан» медаль дене СССР-ын гражданже огыл еҥ-влакат суапландаралт кертыт. «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене суапландарымаш шукталтеш:
- паша лектышым кугемдаш да продукцийын качествыжым саемдаш полшышо ударле пашалан, социалистический таҥасымаште сеҥымашке шумылан;
- чоҥымашке, калык озанлыкын чот кӱлешан объектше-влакым уэмдымашке паша надырлан;
- шергакан шонен лукмаш да рационализаторлык темлымашлан;
- науко, тӱвыра, литератур, искусство, калык туныктымаш, тазалык аралтыш, торгайымаш, калыкым пукшымаш, илымаш-коммунал озанлык, калыкым илыш йӧн шотышто обслуживатлыме аланыште, пашам ыштымын моло отрасльлаштыже сайын тыршымылан;
- самырык-влакым коммунист семын ончен куштымаште да профессийлан ямдылымаште чолга пашалан, кугыжаныш да мер пашаште сеҥымашке шумылан;
- капкультур да спорт аланыште лектышыш шумылан.
«Пашаште ойыртемалтмылан» медаль оҥын шола велныже кондышталтеш да СССР-ын моло медальже-влак улмо годым «Пашаште чолгалыклан» медаль деч вара верлана.
Медаль нерген каласкален возымаш
«Пашаште ойыртемалтмылан» медаль 32 мм диаметран чын тыртыш форман улеш.
Медальын чурий велыштыже рубинан-йошкар эмаль дене леведме сорла ден чӧгытын рельефан сӱретышт да «СССР» манын рельефан возымо уло. Сорлан да чӧгытын вурдышт деч кӱшыл точкышт марте кугытышт почела 21 да 20 мм. «СССР» мутышто буква-влакын кӱкшытышт — 3,5 мм.
Сорла ден чӧгыт сӱрет йымалне кок корнеш 2 мм кӱкшытан темдалме, рубинан-йошкар эмаль дене леведме буква-влак дене «ПАШАШТЕ ОЙЫРТЕМАЛТМЫЛАН» манын возымо верланен.
Медальын тупынь велыштыже кок корнеш «СССР-ЫШТЕ ПАША — ЧАП ПАША» манын рельефан возымо вераҥдалтын. Возымо буква-влакын кӱкшытышт — 2,5 мм.
Медаль тӱр кок могырымат 0,6 мм лопкытан бортик дене тӱраҥдалтын.
Медальым 925 пробан ший гыч ыштат.
Медальыште ший — 15,6 г. Колодко деч посна медальын чумыр нелытше — 16,975±1,4 г.
Медаль изи пылыш да колча полшымо дене вич лукан изи колодко дене ушалтеш, тудыжым тӱр мучко кутынек кайыше шӧртнялге кок изи корнан сирень тӱсан порсын муар тасма дене шупшмо. Тасман лопкытшо — 24 мм, изи корно-влакын лопкытышт 2 мм дене.
Иктаж 1943 ий кыдал марте медальым йошкар тасма дене шупшман кум лукан изи колодкеш пуэныт. Колодкым вургемеш винт да гайке полшымо дене пижыктеныт. Медальын 1945 ий марте реверсыште шкенжын номерже лийын.
Фотографий-влак
«Пашаште ойыртемалтмылан» медаль:
кум лукан колодкан тӱҥалтыш вариантын реверсше
«Пашаште ойыртемалтмылан» медаль:
кум лукан колодкан тӱҥалтыш вариантын реверсше
Палемдымаш
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 пеледыш (№ 23 (229)). — С. 1 – 2.
- ↑ Бойматова Энаджон // Герои страны. Тергыме кече: 15 шыжа 2017. Архивлыме 10 вӱдшор 2018 ий.
Литератур
- Володин А. Н., Мерлай Н. М. Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — С. 41—44. — 301 с. — 3000 экз. — ISBN 5-7062-0111-0.
- Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 56—57.
Кылвер-влак
| СССР-ысе медаль-влак  | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Посна ойыртемалтмылан | |||||||||
| Кугыжаныш да мер ончылно суаплан |
| ||||||||
| Сарзе суаплан |
| ||||||||
| Лӱмгече |
| ||||||||
| Ыштыдыме-влак | |||||||||
