Сӱэ (эҥер)

Сӱйэ
Сӱйэ
	руш. Свияга
	Ульяновскыште Сӱйэ
Сынже
Кужыт	375 км
Бассейн	16 700 км²
Вӱдым кучылтмаш	34 м³/с (аҥ деч 26 км)
Вӱд йогымаш
Вӱдшинча	куп
• Верланымаш	Кузоватово села воктене
• Кӱкшыт	332 м
• Координат	53°31′08″ с. ш. 47°32′23″ в. д.GЯO
Аҥ	Куйбышев вӱдкучем
• Верланымаш	1851,6 км пурла сер дене (Свияжскысе икса), Свияжск села
• Кӱкшыт	53 м
• Координат	55°39′33″ с. ш. 48°29′31″ в. д.GЯO
Эҥер тайыл	0,74 м/км
Верланымаш
Вӱд системе	Куйбышев вӱдкучем → Юл → Каспий теҥыз
Эл	Россий;
Регион	Ульяновск область, Татарстан
ГВР код	08010400512112100001977
ГКГН номер	0189872
	вӱдшинча аҥ
	РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Сӱэ (ыҥ-влак) ончал.

Сӱйэ (руш. Свияга; суасла Зөя, чуваш. Сĕве) — Ульяновск кундемыште да Татарстаныште йогышо эҥер, Юлын пурла игэҥерже^[2].

Географий

Кужытшо — 375 уштыш, вӱд погымо кумдыкшо — 16 700 уштыш²^[3].

Юлын вӱдкучемже

Эҥер Юл кӱкшакан (руш.) (мар. эрвел тайылже гыч Кузоватово районышто тӱҥалеш да кум вӱдмучашым куча. Тӱҥ вӱдмучашлан Кузоватово села деч 5 уштыш кечывалвел-касвел могырысо кӱкшакаште (332 м) верланыше куп шотлалтеш^[4]. Кокымшо вӱдмучаш Красная Поляна села воктене тӱҥалеш, а кумшо — Баевка села деч касвел могырышто.

Эҥер кечывалвел гыч йӱдвел могырыш Юл дене иктӧр Ульяновск гоч йога да Куйбышев вӱдкучемын Сӱйэ вӱдлукышкыжо (вӱдлогар, икса) йоген пура. Вӱдкучемым чоҥымылан кӧра, эҥерысе ӱлыл йогынын ятыр шуко уштышыжо вӱд йымак логалын.

Гидрологий

Эҥер вӱдан, лап вер дене эркын йога.

Тӱрлӧ кӱкшакан лопка тӧрака (тӧрвер) дене йога, тыште шуко келге (южгунам икмыняр лу метран) корем да тайыл дене чот шеледалтын. Пурла серысе мланде утларак тӱрлӧ. Йогынжо кадыргылше, посна верлаште шке сынжым вашталта. Тичмаш улмыж годым межа лопкытшо — 20—30 м (ӱлыл йогынышто 40—60 м), келгытше 0,3—4,0 м, йогынын писылыкше 0,1—1 м/с^[5]. Эҥер пундаш утларакшым ик сынан (гомоген) сур лавыра дене леведалтын.

Вӱдкучемын эҥер кылже кокласе чӱчкыдылыкше 0,39 уштыш/уштыш².

Эҥер вӱд тӱрлӧ йӧн дене темеш, тӱҥ шотышто лум дене (52 % марте). Вӱдмучаш деч 26 уштыш тораште идалыкысе вӱд роскотшо — 34 м³/с. Ноябрь—декабрь тӱҥалтыште кылма, апрельыште ий кая^[3]. Идалыкысе йогын кокла варшыже (слой) 50—150 мм, нунын кокла гыч 46—64 мм шошо вӱдташлымаш жаплан логалеш. Мланде йымач лекше вӱдын модульжо-влак 0,5—5,0 гыч 10,0 л/с×уштыш² марте вашталтеш (тӱҥ йогын мучко).

Эҥерыште вӱд шуко минераллан поян (400—700 мг/л), сайлыкше гидрокарбонат-сульфат-кальций гыч (Бирля эҥер марте) сульфат-гидрокарбонат-натрий марте вӱдаҥ марте вашталтеш. Вӱдын пушкыдылыкше шошым 1,5—3,0 мг-экв/л гыч вӱдшорышто 3,0—6,0 мг-экв/л марте вашталтеш.

Игэҥер-влак

Эҥерын 79 игэҥерже уло, нунын кокла гыч 8-же 50 уштыш деч кужурак: Кубня, Була, Карла, Улёма, Сельдь, Гуща, Цильна, Бирюч — нунын кокла гыч пурла могырышто Улема гына йоген пура.

Пӱртӱс

Сӱйэ вӱдыштӧ тӱрлӧ кол ила, нунын коклаште нужгол, олаҥге, одыгол (шылагол), карака, ловал, талдаш, шереҥге (якшарсӹнзӓ), йошкаршулдыр (сӧрмаривате), вишкыле (шапкагол), шийгол (сӱгӧ), мыле, перш (першӓ), чӧнча (агасак)^[6]. Эҥерын ӱлыл йогыныштыжо кол кучымаш кӱшыл йогын деч утларак лектышан да пӱртӱс аралтыш могырым лӱдыкшыдымырак. Эҥерын вӱд поянлык кышкарышкыже 48 тӱрлӧ чонан (коловратке) (тидын коклаште 7 шуэн вашлялтше), 47 — ладыра ӧрышан (ветвистоусый) (тидын коклаште 3 шуэн вашлялтше) да 28 тӱрлӧ пушгольмо йолан (веслоногий) (тидын коклаште 3 шуэн вашлялтше) рак сынан чонан ила. 58 тӱрлӧ вӱдкушкыл (водоросль) да 22 тӱрлӧ бентос чонан.

1978 ий гыч эҥер — Татарстан кундемысе пӱртӱс памятник^[7].

Озанлыкыште кучылтмаш

Эҥер верысе вӱдгорно магистраль улеш (Утяково села гыч карап дене коштман), вӱдым калыклан ситраш полша, тидын дене пырля калык озанлыкын тӱрлӧ аланыштыжат кучылташ сита.

Ульяновск ола кумдыкышто эҥер вӱдыштӧ нефть вартыш ден фенол улмым эскерыме^[8], ПДК-н кугунак эртен каймыже палемдалтын, тидлан кӧра оласе Сӱйэште йӱштылаш чарыме^[9].

50-ше ийлаште эҥерыште изи ГЭС-влак чоҥалтыныт, нунын кокла гыч эн палыме-влак Деушевысе да Киятысе.

Административ чек-влак

Эҥер 11 муниципал илемын кумдыкшо гоч йога:

Ульяновск кундемыште — Кузоватовысе, Тереньгульысе, Ульяновскысе, Цильнинскысе район-влак да Ульяновск ола йырвел.
Татарстаныште — Тетюш, Буинск, Апастов, Верхнеуслон, Кайбиц, Зеленодольск район-влак.

Илем-влак

Эҥер пелен эн кугу илем-влак — Ульяновск ола да тудын воктенысе Ишеевка ола сынан посёлко, Большие Ключищи села, Карлинское села, Лаишевка села, Луговое села, Салмановка ял, тыгак вӱдмучаш воктене верланыше Кузоватово села.

Гидроним

Сӱйэ / Свияга лӱмын лекмыж нерген ик шонымаш уке. Макс Фасмер руш «вить» глагол дене кылже нерген шонымашым ойлен^[10]:

Свия́га название нескольких рек: правый приток Волги, в [бывш.] Казанск. и Симб. губ.; в Верхотурьинск. у. Перм. губ.; Кирилловск. у. Новгор. губ. (Соболевский, ИОРЯС 33, 3). Первая из этих рек носит тат. название Zuja suwy (Радлов 4, 918 и сл.), отсюда Свия́жск, местн. н., тат. Zuja. Принимая во внимание описание течения Свияги, притока Волги (см. Мельников, 7, 2: Свия́га та ещё куролесит…), можно думать о производном от вить.

Очыни, лӱмжӧ эҥерын татар лӱмжӧ дене кылдалтын — Зөя, руш эҥер лӱмлан келшыше «Зөя ягы» ой, «свияжск вел / сторона» але «Свияга эҥер могыр» манын кусаралтеш.

Палемдымаш

↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 12. Нижнее Поволжье и Западный Казахстан. Вып. 1. Нижнее Поволжье / под ред. О. М. Зубченко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 287 с.
↑ Свия́га // Словарь названий гидрографических объектов России и других стран — членов СНГ (руш.) / под ред. Г. И. Донидзе. — М.: Картгеоцентр — Геодезиздат, 1999. — С. 328. — ISBN 5-86066-017-0.
↑ ¹ ² Свияга // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
↑ Исток реки Свияги (руш.). Тергыме кече: 14 теле 2025.
↑ Река Свияга (руш.). Тергыме кече: 14 теле 2025.
↑ Энциклопедия | Свияга (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 14 теле 2025.
↑ Особо охраняемые природные территории Республики Татарстан (руш.). Государственный комитет Республики Татарстан по биологическим ресурсам. Тергыме кече: 14 теле 2025.
↑ Экологический атлас Ульяновской области (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 14 теле 2025.
↑ Мой сайт Симбирску — Ульяновску — река Свияга (руш.). shk37-ul.narod.ru. Тергыме кече: 11 теле 2019. Архивлыме 14 теле 2025 ий.
↑ Фасмер М. Этимологический словарь русского языка: Пер. с нем. (с доп.). — М.: Прогресс, 1971. — Т. 3. — 827 с.

Литератур

Свияга // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
Свияга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[1] Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 12. Нижнее Поволжье и Западный Казахстан. Вып. 1. Нижнее Поволжье / под ред. О. М. Зубченко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 287 с.

[СНГОСНГ-2] Свия́га // Словарь названий гидрографических объектов России и других стран — членов СНГ (руш.) / под ред. Г. И. Донидзе. — М.: Картгеоцентр — Геодезиздат, 1999. — С. 328. — ISBN 5-86066-017-0.

[БСЭ-3] ¹ ² Свияга // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).

[4] Исток реки Свияги (руш.). Тергыме кече: 14 теле 2025.

[5] Река Свияга (руш.). Тергыме кече: 14 теле 2025.

[6] Энциклопедия | Свияга (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 14 теле 2025.

[oopt-7] Особо охраняемые природные территории Республики Татарстан (руш.). Государственный комитет Республики Татарстан по биологическим ресурсам. Тергыме кече: 14 теле 2025.

[8] Экологический атлас Ульяновской области (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 14 теле 2025.

[9] Мой сайт Симбирску — Ульяновску — река Свияга (руш.). shk37-ul.narod.ru. Тергыме кече: 11 теле 2019. Архивлыме 14 теле 2025 ий.

[10] Фасмер М. Этимологический словарь русского языка: Пер. с нем. (с доп.). — М.: Прогресс, 1971. — Т. 3. — 827 с.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]