Марий Чодыра
| «Марий Чодра» калыкле парк | |
|---|---|
| руш. Марий Чодра | |
 | |
| МСОП категорий — II (Калыкле парк) | |
| Тӱҥ информаций | |
| Кумдык | 36 600 га |
| Ыштыме кече | 1985 ий 2 теле |
| Вуйлатыше организаций | «Марий Чодыра» калыкле парк» Федерал кугыжаныш бюджет тӧнеж |
| Верланымаш | |
| 56°09′00″ с. ш. 48°22′00″ в. д.GЯO | |
| Эл | |
| Регион | Марий Эл |
| Эн лишыл ола | Волжск |
mariy-chodra.ru | |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
«Марий Чодыра» кугыжаныш пӱртӱс калыкле парк — Марий Эл республикын кечывалвел-эрвел ужашыштыже, Татарстан чек деч тораште огыл верланыше калыкле парк. Республикын Волжск, Звенигово, Морко районласе территорийыштышт верланен. Йошкар-Ола марте — 60 км, Волжск марте — 30 км. Парк гоч А295 Йошкар-Ола — Зеленодольск — М-7 «Юл» автокорно да Зелёный Дол — Яраҥ кӱртньӧ корно эртат. Кумдыкшо — 36 600 га[1].
Калыкле паркым 1985 ий 2 декабрьыште РСФСР Министр-влак Каҥашын пунчалже негызеш[1] Марий АССР Министр-влакын «„Марий Чодыра“ пӱртӱс калыкле паркым ыштыме нерген»[2] пунчалже дене тӧнежлалтын.
Географий
Калыкле парк Марий-Вӱтла кӱкшытын кечывалвел ужашыштыже верланен. Тыште тудо посна чоҥгата-влаклан шелалтеш. Паркын рельефше ситышынак куктежалтше, мландыже ошман. Эҥер-влак сайынак шарленыт, ер шуко уло.
Эҥер-влак
Парк кундем мучко йогышо тӱҥ эҥерлан Элнет шотлалтеш. Моло эҥер-влак чылан гаяк тудын дек йоген пурышо улыт: Ӱшут, Петьялке, Уба, Вончо да молат.
Ер-влак
Марий Чодыра шке ерлаж дене чаплана.
Нуно чылан гаяк карст ер улыт. Чыланат Марий Эл, Татарстан, Чуваший да Российын вес, тораштырак верланыше, регионлаж гыч толшо-влакын кеҥежым каныме йӧратыме объектышт улыт.
Ер-влак: Ялчык, Глухой, Кичиер, Мельничный, Тетеркино, Мушан-Ер, Конан-Ер, Тот-Ер, Шуть-Ер, Куж-Ер, Ергеж-Ер (Круглый), Кугу-Ер, Югедем да молат.
Климат
Кундемыште климат икмарда-континентальный. Кеҥеж шокшо, а теле йӱштӧ. Идалык мучко вӱдыжгӧ вочмаш кокла шот дене 500 мм наре лиеш[3].
Флор
Кушкыл леведышыште — лӱсан-кумда лышташан чодыра. Кӱкшырак верлаште ваштар, писте, кож, нулго йӧре тумер шарлен, лопышто — кож, нулго, пӱнчӧ, писте, тумо, ваштар, шопке, шоло гыч йӧре-варе чодыра, тыгак эҥерла воктене тумерла. Шопке, куэ, кож йӧре пӱнчер вашлиялтеш. Изи кумдыкым ӱлнӧ верланыше шудан куп-влак айлат. 50 наре тӱрлӧ кушкыл Марий республикын флорыштыжо шуэн вашлиялтшылан шотлалтыт[4].
Фауно
Фаунышто тӱҥ шотышто шордо, ур, урымдо, сур мераҥ, коляйос, йос, чодыра мландылуй, чодыра луй, умдыр (реакклиматизироватлыме), вӱдкома улыт. Тыгак маска, пире вашлиялтыт. Кӱдыр шотан кайык кокла гыч кӱдыр, сузо, музо пыжашым оптат, кечывалымсе гыч — канюк, кӱдырым кучышо вараш, шем курныж уло, пӱркыт чоҥештен толеш. Ерлаште кугылудо, шӱшкалтыше орлудо пыжашым оптат[4].
Научный паша
Паркым штатыште улшо пашаеҥ-влакын эреак тунемын шогымышт деч посна, МарГУ полшымо дене жапын-жапын тӱрлӧ экспедиций эртаралтеш да экологий лагерь-влак чумыралтыт (мутлан, «Розалге Шӧршудо»).
1990-ше ийлаште Ӱшӱт мучашыште паркын оксаж дене археологий шарныктыш-влакым шымлымаш-влак эртаралтыныт, ты шотышто азелинский Лушмор манме шӱгарлам, Озаҥ воктенысе культурын III Ошытьял илымверым шымлыме, разведкан паша-влакым эртарыме, нунылан кӧра археологийын ятыр шарныктышыжым почыныт[5].
Рекреаций
«Марий Чодыра» калыкле паркын шуко верже канаш йӧратыше-влакым шкеж деке сымыстара. Шымлымаш ончыкта: икмыняр верыште эскерыдыме канымаш пӱртӱслан эҥгекым конда, да нине объект-влак деке корным пырт петырыман[6].
Паркыш пурымо годым автотранспорт деч экологийлык погымым налыт.
Ялчык
Ялчык — транспорт шотышто эн чот чапланыше да эн куштылго (Р 175 трассын савыртышыже марте автобус-влак, Ялчыкысе к/г чарн. вер да вигак базе марте маршрутлык такси-влак вигак) каныме вер.
Ерыште канаш 11 тӧнеж уло: «Рубин» каныме база (ММЗ завод деч), «Железнодорожник» йоча лагерь (ГЖД-н Озаҥ отделенийже деч), «Политехник» спорт лагерь (ПГТУ деч), «Яльчик» пансионат, Валя Котик лӱм. йоча лагерь, «Яльчик» турбазе, «Чайка» СОЛ (Педуниверситет гыч), «Олимпиец» СОЛ (МарГУ деч), «Яльчик» каныме базе да молат.
Кичиер
Ерыште «Кичиер» тазалыкым пеҥгыдемдыме комплексым, тыгак Республикысе йоча санаторный пульмонологийлык отделений дене ӱнарым кондышо эмлымашан больницым (ДСПО дене РБВЛ) ыштыме.
Ваштар Курык
Тазалыкым пеҥгыдемдыме тыгаяк лӱман комплекс деч посна, тиде вер турист-влакым шкенжын чапланыше верже-влак дене сымыстара. Тиде Ужар Памаш, Пугачёв Тумо да молат.
Мушан-Ер
Ер-влак деке сай автокорно намия, «ир» канышлан келшыше пеш шуко площадке уло.
Глухой
2011 ий гыч ерышке толаш чарыме[7].
Заповедный кундем
«Марий Чодыран» йӱдвел-эрвел ужашыжым посна оролымо заповедный кундем айла, тушко ошкылын да кудалын пураш чарыме. Тушто Шуть-Ер, изишак — Уба эҥер. Тыгак чодыра озанлык пашаеҥ-влак Куж-Ер ден Ергеж-Ерыш толмым эскерен шогат, кеч нунышт заповедный кундем деч ӧрдыжтӧ верланеныт.
2011 ий гыч, Глухой ден Конан-Ер ер-влакын экологийлык сӱретышт начарештмылан кӧра каныше-влаклан тушко мияш вич ий жаплан чарыме. Кол-влакын чогашылыштышт неле металл улмым муыныт, тайыл-влакым чот тошкен пытарыме, тушечын шудо кушкыл йомын, тидыже серын эрозийышкыже шуктен. Кызытсе жапыште серым ужартарат, ер пундашым да тудын йырысе кундемым эрыктат[8].
Яльчик воктенысе поргем-влак
- 2000 ий 4 апрельыште Памар — Илеть кужытын 24 километрыштыже (Горькийысе кӱртньӧ корнын Озаҥ отделенийже) Яльчик ер деч 0,7 км тораште кӱртньӧ корно йымалне мланде порволымым муыныт[9]. Кӱртньӧ корно воктене чодыраште 60—80 м диаметран ер ышталтын.
Виктарыме туризм
«Марий Чодыра» парк кундемыште да тудын чекше лишне турист-влак коштмым, тыгак толшо-влакым обслуживатлыме сферым шыгыремдыме. Туризмым «Марий Чодыра» калыкле парк» Федерал кугыжаныш бюджет тӧнеж виктара.
Темлалтше туристлык корно-влак:
- «Озаҥ — Марий Чодыра» йолешке корно. Кужытшо — 20 км, ошкыл эртыме жап — 1–2 кече. Икымше чарнымаш — «Ужар Памаш» ден «Шолшо Площадь» минерал памаш-влак. Умбакыже корно Конан-Ер ер гоч эрта, тудын серыштыже турист-влаклан шогалашышт келыштарыме вер-влак улыт. Каныме деч вара Мушан-Ер ер марте кайыман, тушто йӧнештарыме пляж-влак улыт. Корнын пытартыш точкыжо — «Ваштар Курык» санаторий[10].
- «Марий Чодыра» калыкле парк мучко йолешке поход. Ик поход годым паркын тӱҥ чапланыше верлашкыже миен кошташ лиеш: Яльчик, Глухой, Мушан-Ер, Конан-Ер ерлаш, «Ужар Памаш» минерал памашыш, чапланыше Пугачёв тумо деке, Сталин олыкыш[11].
- «Илеть ст. — оз. Мушан-Ер — Глухой ер — Яльчик ст.» корно. Кужытшо — 21 км.
Паркыште ир янлык-влакым вашлияш лиеш, садлан турист-влаклан тӱткӧ лияш кӱлеш. Тыгак пӱртӱсым арален ончымашат кӱлешан: тулотым олташ ок лий, шке деч вара шӱкшакым кодыман огыл, памаш-влакым шӱкаҥдаш ок йӧрӧ[12][10].
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ 1 2 Постановление Совета Министров РСФСР от 13 сентября 1985 года № 400 «О создании национального парка „Марий Чодра“ в Марийской АССР»
- ↑ Постановление Совета Министров МАССР от 02.12.1985 № 589 «О создании государственного природного национального парка „Марий Чодра“». Тергыме кече: 12 шорыкйол 2022. Архивлыме 6 теле 2020 ий.
- ↑ Научная электронная библиотека (руш.). monographies.ru. Тергыме кече: 28 вӱдшор 2022. Архивлыме 12 ага 2021 ий.
- ↑ 1 2 tourmariel.ru
- ↑ Деревня Ошутьялы, река Юшут, Мушмаринский край, Марий Эл, рыбалка, грибные и ягодные места, священные рощи, кюсото, легенды, краеведенье, где находится, как доехать, Илеть, Катай-гора (руш.). komanda-k.ru (1 вӱдшор 2011). Тергыме кече: 24 кылме 2016. Архивлыме 29 идым 2016 ий.
- ↑ Определение антропогенной нагрузки на озеро Глухое. (руш.) (недоступная ссылка — история).
- ↑ Озеро Глухое – заповедная зона (руш.). Марий Чодра (25 ага 2011). Тергыме кече: 26 ӱярня 2018. Архивировано из оригинала 1 теле 2020 ий.
- ↑ Официальный сайт заповедника Марий - Чодра (руш.). Тергыме кече: 12 ага 2021. Архивировано из оригинала 1 теле 2020 ий.
- ↑ У марийских железнодорожников земля ушла из-под колёс (руш.). Тергыме кече: 26 ӱярня 2018. Архивировано из оригинала 31 шыжа 2005 ий.
- ↑ 1 2 sportmaster.ru
- ↑ xfreedom.ru
- ↑ dzen.ru
Литератур
- «Марий Чодра», национальный парк // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 502—503. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
- Постановление Совета Министров РСФСР от 13.09.1985 № 400 «О создании государственного природного национального парка „Марий Чодра“ в Марийской АССР» (руш.). oopt.aari.ru. Тергыме кече: 18 сӱрем 2022.
- Постановление Совета Министров МАССР от 02.12.1985 № 589 «О создании государственного природного национального парка „Марий Чодра“» (руш.). oopt.aari.ru. Тергыме кече: 18 сӱрем 2022.
- Положение о Государственном учреждении «Национальный парк „Марий Чодра“», утверждённое Департаментом охраны окружающей среды и экологической безопасности МПР России 16.05.2001 (руш.). oopt.aari.ru. Тергыме кече: 18 сӱрем 2022.
Кылвер-влак
- Государственный природный национальный парк «Марий Чодра» (руш.). Архивировано из оригинала 2 пургыж 2009 ий.
- Национальный парк «Марий Чодра» (руш.). Архивировано из оригинала 26 теле 2008 ий.
- Характеристика территории национального парка «Марий Чодра» (руш.). Архивировано из оригинала 23 шорыкйол 2017 ий.
- Государственный природный национальный парк «Марий Чодра» (руш.). www.zapoved.ru. Тергыме кече: 18 сӱрем 2022.