Керженец

Керженец
Керженец
	Валков деч тораште огыл ӱлыл йогын
Сынже
Кужыт	290 км
Бассейн	6140 км²
Вӱдым кучылтмаш	19,6 м³/с (аҥ деч 126 км, Хахалы ял воктене)
Вӱд йогымаш
Вӱдшинча
• Верланымаш	Невейка ял деч касвелнырак
• Кӱкшыт	> 142,1 м
• Координат	57°22′37″ с. ш. 44°11′38″ в. д.GЯO
Аҥ	Юл
• Верланымаш	аҥ деч 2142 км шола сер дене
• Кӱкшыт	64 м
• Координат	56°05′25″ с. ш. 44°57′51″ в. д.GЯO
Верланымаш
Вӱд системе	Юл → Каспий теҥыз
Эл	Россий;
Регион	Угарман область
Район-влак	Ковернино район, Семёнов ола округ, Лысково район, Бор
ГВР код	08010400312110000034448
ГКГН номер	0018423
	— исток, — устье
	РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Керженец — Российын Угарман кундемыштыже йогышо эҥер, Юлын шола игэҥерже. Кужытшо — 290 уштыш, вӱд погымо кумдыкшо — 6140 уштыш²^[2]. Вӱд аҥ деч 126 уштыш тораште, Хахалы ял воктене, вӱдын кокла роскотшо — 19,6 м³/с^[3]^[4]. Эҥер шолым волташ, ийын кошташ йӧнан.

Макариха эҥерын вӱд аҥже гыч Пугай эҥерын йоген пурымыж марте эҥер Керженец заповедникын касвел мландыштыже йога.

Йогынжо

Ковернин вел Невейки пытыше ял деч касвел могырышто, теҥыз кӱкшыт деч 142,1 м кӱшнӧ тӱҥалеш^[5]. Семёновысе да Бор ола йырвел-влакын, Лысковысе районын кумдыклаштыже йога да Макарьево посёлко воктене Юлыш йоген пура. Вӱд аҥын кӱкшытшӧ — теҥыз деч 64 метр кӱшнырак^[6].

Вӱд реестрын уверже

Россий кугыжаныш вӱд реестрын уверже почеш, эҥер Кӱшыл Юл вӱдкучем йырвелыш пура, эҥерын вӱд озанлык кумдыкшо — Юл эҥер Ока эҥерын вӱд аҥже гыч Шупашкар гидропышкем марте (Шупашкар вӱдкучем), Шур (Сура) ден Вӱтла эҥер-влак деч посна, эҥерын эҥерысе йымал вӱдкучемже — Юл эҥер Ока эҥерын йоген пурымыж гыч Куйбышев вӱдкучем марте (Шур вӱдкучемым шотлыде). Эҥерын эҥерысе вӱдкучемже — Куйбышев вӱдкучем марте (Кӱшыл) Юл (Ока вӱдкучемым шотлыде)^[2].

Озанлыкысе ыҥже

Керженец вӱдгорно дене кошташ да колым кучаш йӧратыше-влак коклаште кумдан чапланен. Эҥерыште 18 тӱрлӧ кол, а олык серыштыже шуко тӱрлӧ янлык ила, нунын коклаште шуэн вашлялтше руш выхухоль да шем аист^[3].

Эҥерын тӱҥ сай могыржо-влак — яндар вӱд, ошман сер, шагал еҥ, серыште сылне пӱнчеран да тумеран чодыра. Керженец тыгак акрет илышым йӧратен аклыше-влакым шкенжын тошто йӱлам кучымо шарныктышыж-влак дене сымыстара.

Ийын коштмо верын тӱҥалтышыже — Озеро ял да Керженец посёлко але Быдреевка села воктене, тышке Семёнов олан вокзал кумдыкшо гыч автобус коштеш. Вӱдкорно Макарьевыште мучашлалтеш.

Кӱшыл йогыныштыжо Керженец — 15—20 метр лопкытан эҥер, вӱдкоремже ошман, серыште — ото ден олык-влак. Тошто йӱлам кучен илыше (старообряд) вер-влак Гавриловка деч вара улыт. Керженецын пурла игэҥерже Санохта воктене, тошто йӱлам кучен илыше-влакын шӱгарлашт аралалт кодын.

Йогын кыдалне, Рустай посёлко воктене, эҥерысе вӱдгорно шолым волтымылан кӧра, шӱкаҥын. Шола могырышто, Кугу Шем эҥерын йоген пурымыж деч вара, олык сер утыр лапкаҥеш, тыште нугыдо изи пӱнчер чодыра нӧлтеш.

Ӱлыл йогынышто эҥерын лопкытшо утыр шарла, а йогынын писылыкше, Юлысо Шупашкар ГЭС-ын кучышыжлан кӧра, иземеш. Серлаже кумда олык да тумер дене леведалтыныт.

Керженецын шола серыштыже, Юлыш йоген пурымаште, Макарьевысе монастырь верланен, тудын пырдыж воктеныже тӱҥалтыш гычак 1816 ий марте, монастырьын лӱмжӧ денак лӱмдымӧ, Макарьевысе ярмиҥга-влак эртеныт, тиде тунамсе Российыште ик эн кугу ярмиҥгалан шотлалтын. 1817 ийыште тыгаяк лӱмжӧ дене Угарман олаш кусаралтын да жап эртыме дене Угарман ярмиҥгаш савырнен.

Тошто йӱлам кучымаш (старообрядчество)

XVII—XIX курымлаште Керженец серыште тошто йӱлам кучышо-влакын илемышт (Керженысе посна илыше-влак (руш.) (мар. але тыглай Керженец) лийыныт, нуно шыгыремдыл-поктылмо деч шылын иленыт. Утларак кумдан палымылан Комаровысо посна илем (скит) шотлалтеш, тидын нерген П. И. Мельниковын романлаштыже каласкалыме. Тошто йӱлам кучышо-влакым южгунам эҥерын лӱмжӧ дене «кержак-влак» ман лӱмденыт^[3]. Илен-толын, тошто йӱлам кучышо-влакым эҥерын лӱмжӧ дене лӱмдымашат посна еҥ тӱшкам ончыктышо (нарицательный) мутыш савырен:

Есть в Ленине керженский дух / Уло Лениныште керженысе шӱлыш,
Игуменский окрик в декретах, / Игумен кычкыралтыш декретыште
Как будто истоки разрух / Пуйто сӱмырлымашын тӱҥалтышым
Он ищет в «Поморских ответах» / Тудо кычалеш «Йӱдвел теҥызысе вашмутышто»…

— Николай Клюев. «Ленин».

Игэҥер-влак

(вӱд аҥ деч уштыш)

34 уштыш: Арья (шола)
36 уштыш: Ламна (пурла)
41 уштыш: Ялокша (шола)
50 уштыш: Кугу Куча (пурла)
63 уштыш: Пугай (шола)
68 уштыш: Шеме (Кугу Шеме Большая черная) (шола)
81 уштыш: Вишня (шола)
107 уштыш: Ухтыш (шола)
122 уштыш: Шумлевая (пурла)
142 уштыш: Кугу Великуша (шола)
144 уштыш: Чернуха (пурла)
146 уштыш: Санохта (Ош Санохта) (пурла)
164 уштыш: Пыдрейка (шола)
171 уштыш: Быстренка (вӱд реестрыште лӱмдымӧ эҥер, Зименки села воктене) (пурла)
175 уштыш: Озерочная (пурла)
189 уштыш: Кринка (пурла)
192 уштыш: Мошна (шола)
198 уштыш: Медведовка (пурла)
211 уштыш: Кечывалвел Козленец (пурла)
216 уштыш: Кугу Безменец (шола)
228 уштыш: Демишка (вӱд реестрыште лӱмдымӧ эҥер, Демихи села воктене) (пурла)
229 уштыш: Чернушка (Ивановка) (шола)
239 уштыш: Йӱдвел Козленец (пурла)
241 уштыш: Белбаж (пурла)
243 уштыш: лӱмдымӧ эҥер, Красулихи села воктене (шола)
250 уштыш: Чудиха (вӱд реестрыште лӱмдымӧ эҥер, Елкино села воктене) (шола)
261 уштыш: Иргень (шола)
272 уштыш: Клятная (шола)

Галерей

Эҥер Керженец заповедникын кумдыкыштыжо
Рустайыште Керженец гоч кӱвар
Керженец гоч пу кӱвар
Юлын вӱдкучемже

Палемдымаш

↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
↑ ¹ ² Керженец : [руш.] / verum.wiki // Государственный водный реестр : [арх. 2013 ий 15 октябрь] / Минприроды России. — 2009. — 29 март.
↑ ¹ ² ³ К.Ф. Ретеюм. Керженец (руш.). — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России».
↑ Сводка измерений по гидропосту с. Хахалы на р. Керженец сегодня (неопр.). Allrivers.info. Тергыме кече: 25 кылме 2025. Архивлыме 20 идым 2022 ий.
↑ Лист карты O-38-89 п Палама. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1979 год. Издание 1985 г.
↑ Лист карты O-38-138-D — ФГУП «ГОСГИСЦЕНТР»

Литератур

Воронов Ю. Б. 100 избранных маршрутов для путешествий на байдарке (руш.). — М.: Мир, 1993.
Рыжавский Г. Я. Бассейн верхней Волги (руш.). — М.: Физкультура и спорт, 1981.
Короленко В. Г. В пустынных местах (Из поездки по Ветлуге и Керженцу) Год: 1890 // Собрание сочинений в 10 т. (руш.). — М.: Правда, 1953. — Т. 3.
Керженец // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
Керженец // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Морохин Н. В. Река Керженец. Путеводитель. (руш.). — Нижний Новгород: Литера, 2021.

[1] Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.

[ГВР-2] ¹ ² Керженец : [руш.] / verum.wiki // Государственный водный реестр : [арх. 2013 ий 15 октябрь] / Минприроды России. — 2009. — 29 март.

[Вода_России-3] ¹ ² ³ К.Ф. Ретеюм. Керженец (руш.). — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России».

[4] Сводка измерений по гидропосту с. Хахалы на р. Керженец сегодня (неопр.). Allrivers.info. Тергыме кече: 25 кылме 2025. Архивлыме 20 идым 2022 ий.

[O-38-89-5] Лист карты O-38-89 п Палама. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1979 год. Издание 1985 г.

[6] Лист карты O-38-138-D — ФГУП «ГОСГИСЦЕНТР»

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]