Керемет

Йын
Йыҥ, Керемет
Йын (Керемет) да Бедой
Мифологий	марий мифологий
Моло йылмылаште лӱм	Инмар да Ен (инверсий)
Пӧръеҥ / ӱдырамаш	Пӧръеҥ
Сомыл	демиург-антагонист
Ава	кугезе ава-лудо
Пелаш	Йын-вате
Кылдалтше персонаж-влак	Кугу Юмо
Моло тӱвыраште	Анхра-Манью

Йын (мар. Йыҥ; Йоон, Керемет) — осал юмо — марий пантеонын демиургшо (илышлан тӱҥалтышым ыштыше вий, философий умылымаш).

Сӱрет

Кугу Юмын шольыжо, тудлан ваштареш улшо демиург. Варарак шочшо легенде почеш, Йын Кугу Юмо деке кайыше марий кугыжам корнышто мутланыктарен кучен, Юмо ты жапыште Мландысе калык-влаклан юмыйӱлам пуэден улмаш, тидлан кӧра Кугу Юмо марий-влакым Йынлан кумал илаш кӱштен. Кугу Юмылан Сандалыкым ышташ «полшен». Марий мифологийыште Йынын койыш-шоктышыжо уда могыр гыч ончыкталтын, пӱтынек осал шӱлыш (ия, демон) дене кылдалтын. Туге гынат Йын кӧргӧ чонжо дене одо да курыкмарий Инмарлан, карел-финн Илмаринен ден поснак коми-зырян Енлан лишыл улеш. Йынын илыме верлан ӱлыл, мланде кӧргысӧ тӱня шотлалтеш, тушто тудын шке суртшо, ешыже уло. Ӱлыл тӱнян каваже — кӱ, кече олмеш — чӱктымӧ кодылмо (поминальная) сорта. Но тушто, мланде ӱмбалсе семынак, шудо, пушеҥге-влак улыт. Ик манеш-манешыште еҥ-влак Йынлан пӧлеклыме отым руэн пытарат, да у печым печылыме годым, пӱсӧ меҥге дене Йынын суртысо омсам шоныдымын тӱкат. Йӱдым Йын, тудын ласкалыкшым пудыртышо тукымын кугыракше деке толеш да, меҥгым огыт лук гын, чыла пытараш сӧрен лӱдыкта.

Этимологий

Йын лӱм акрет финн-угор йылмыштак шочшо лӱм, В. Петрухинын шонымыж почеш, коми калыкын Ен кугу юмыж семынак, акретсе финн-угор тукымын юж, кава манмым ончыктышо — Илма (*Ilma) манме деке лишыл. Юл кундемысе моло калык-влакын, тыгак эрвел славян-влакынат мифологийыштышт тудо шукыж годым Керемет лӱм дене палыме да серымаште тыгак Шайтан, Сотана, Явыла, Удей да т.м. лӱм дене палемдалтеш. Керемет лӱмым марий да одо-влак булгар йылме гыч кӱсынленыт (таҥ. чуваш. кирамат — «шӱлыш») Булгар-влак тиде мутым араб йылме («масак», руш. «чудо») гыч кӱсынленыт. Керемет мут дене иксемын шочшо мут.

Илыме верже

Олыкмарий йомакыште Йын ялыште ила ман каласыме, ты ял марте кум ий кайыман. Тудын латкандаш пӧртшӧ уло, тушто шкеже да латкок ӱдыржӧ илат. Йын поро койыш-шоктыш радамым пудыртышо кеч-могай ошкылымат йӧплен (куанен) вашлиеш. Тудлан келшаш манын, чылажымат мӧҥгешла ыштыман: кудывечыш пурымеке, капкам лоп-лоп перен петыраш, тошкалтыш дене кӱзышыла, озан ӱстелтӧрыш ӱжмыжлан совлажым поген налаш да кидше гыч киндым руалташ, кинде сукырым шупшын налын, «На, тод, опкын!» манын, мӧҥгеш кудалташ. Йынын ик ӱдыржым марлан налашлан, йомакысе айдемылан икмыняр шӱдымым шукташ перна. Йын кутырен келшымым шотыш налде, тудым кочкын колтынеже, тунам качымарий оньыкугызам кум пудан чӧгыт дене соҥгыртара. Йын качымарийлан черетан пашам пуа: индеш ияш ожыжым колыштараш, тудлан индеш ий шӧрмычым чиктен огытыл улмаш. Йын шкеже ожыш савырна, но каче оръеҥын туныктымыж почеш, ачажым пудан чӧгыт дене кыра да кушкыжын шинчеш. Ожо южыш чоҥештен кӱзаш тӧча, но имнешке тудын вуйжым чӧгыт дене перен лыпшырта (укрощает). Пытартышлан Йын ӱдыржым марлан пуаш кӧна, качымарийлан кӱртньӧ мончаш мушкылташ темла, тушто кӱэштеш да тудым кочкаш лиеш манын шона. Качымарий ден ӱдыр куржын утлат. Йын нуным покта. Йынын ӱдыржӧ качыжым ерыш савыра, а шкеже кырше колыш савырна. Йын нужголыш савырна да ӱдыржӧ почеш иеш, но поктен ок шу. Ӧрткымыж дене Йын ер серым сӱмыра, вара ӱдыр ден шотдымо веҥыжым карга, верышт гычат ынышт тарване, ӱмыр мучко тыгай сын денак илышт ман сугыньла (таҥ. Ильмариненын Хийсин ӱдыржым тулартыме сӱрет, тыгак эстон легендысе Калевипоегын тӱҥ тушманже ия сынан Тӱкан коча).

Шайтан ер нерген миф

Шайтан ер нерген преданий почеш, ала-кунам Йын (Шайтан) еҥ-влак коклаште илен, черым, тушманле шӱлышым шаркален. Тудо шинчалан койдымо да тунар виян лийын, эсогыл тудын дене Онар-влакат кучедалаш тоштын огытыл. Телым Йын кылмен, кеҥежым вӱрйӱшӧ чонаныш савырнен (таҥ. сибирьысе калык-влакын мифологийыштышт осалым ыштыше юмо-влак нерген икгайрак сынан умылымаш). Кунам Йын шнуй чодырам йӱлалтен, еҥ-влак тудын ваштареш шогалыныт. Но ӱчызо юмо тыге ыштен, еҥ-влак икте-весыштым пуштедаш тӱҥалыныт. Колышо марий-влак верч шортшо вате-влакын шинчавӱдышт дене келге ер лийын шинчын. Тылеч вара еҥ-влак ер пундашеш шылын шинче Йыным шотлымым чарненыт. Жапын-жапын тудо шкенжым шарныкта: толкыным нӧлтал колта, вӱдым сер гоч йоктара. Южо вере тыгай умылымашат ила: Йын йӱдвел гыч йӱштым конда. Кунам Йыным поктен колтат, йӱштат эрта. Поктен колтымо Йын чодыраш куржеш да посна шогышо пушеҥгылашке шылеш. Тиде жапыште тыгак пирым поктылыт, Йын пирыш савырнен кертын ман ӱшанат.

Палемдымаш

Литератур

• Акцорин В. А. Прошлое марийского народа в его эпосе. — Саров, 2000.
• Калиев Ю. А. Об астральных представлениях мари / Современные проблемы развития марийского фольклора и искусства. — Йошкар-Ола, 1994.
• Смирнов И. Н. Черемисы. Историко-этнографический очерк. — Казань, 1889.
• Мокшин Н. Ф. Отражение матриархата и периода распада первобытно-общинного строя в религиях некоторых народов Поволжья (мордва, марийцы). — Москва, 1964.
• Петрухин В. Я. Марийская мифология / Мифы финно-угров. — М., 2003. — С. 260—290.
• Ситников К. И. Словарь марийской мифологии. Том I. Боги, духи, герои. — Йошкар-Ола, 2006.
• Яковлев Г. Религиозные обряды черемис. О богах. — Казань, 1887.