Сӱрем (пайрем)

Сӱрем
Тӱрлылык	калыкле
Вес семын	кеҥеж кумалтыш
Палемдат	марий-влак
Кече	кеҥежымсе йӱд ден кечын икгай лийме (22 июнь) деч вара кумшо арнян
Пайремлымаш	тӱшкан кумалмаш, мурен, куштен, модын тӱшка калыкын куанле кумылан улмыжо, унала коштмаш, сийлымаш
Йӱла	аракам йӱаш, осал мут дене мутланаш, тӱрлӧ йӱк-йӱаным лукташ йӧрен огыл
Кылдалтын	Петро кече дене

Сӱрем (эрвел марий-влакын Кӱсӧ) — марий калыкын кеҥеж кумалтыш пайремже. Тудын тӱҥ ойыртемжылан илемла гыч кычкырен, йӱк-йӱаным луктын да сӱремпучым шоктен осал вийым (сӱрем мужым) поктен колтымо йӱла, а вара — посна сӱрем отошто але кӱсӧ олмышто (Кӱсӧ пайрем верыште) тӱшкан кумалмаш шотлалтын.

Шарлымыже

Пайрем олык да эрвел марий-влак коклаште шарлен. Кызыт тудым Марий Элысе Морко да Юлвелысе олыкмарий да эрвелмарий-влак палемдат.

Эртыме жапше

Сӱрем (Кӱсӧ) ий еда, южо марий тӱшкаште — кажне кум ий еда июль тӱҥалтыште, кеҥежымсе йӱд ден кечын икгай лийме (22 июнь) деч вара кумшо арнян, христиан йӱласе Петро кече (12 июль) воктене эртаралтеш, южо вере — лач Петро кечынак. Ожно пайрем ик арня мучко шуйнен. Пайрем тӱҥалшаш кечым онаеҥ-влак шке погыныштышт палемдат.

Пайремын кӱлешлыкше

Сӱрем марий-влаклан юмыйӱла радамым шуктен толмаште пеш кугу ыҥан улеш, кеҥежымсе кечышот радамын ик эн тӱҥ да пеҥгыде пайремже, кугу кумалтыш дене эрта. Пайрем жапыште ожно Мландаван каныме да ласкан илыме, шурно пеледме дене кылдалтше осалым поктымо йӱла эртаралтын. Юмылан кумалын, марий-влак нуным куандараш да озанлык ден еш илышыште йӧным ышташ кӱлмӧ нерген ӱшаненыт.

Йӱла радам

Сӱрем пайрем тӱрлӧ йӱла радамым шуктымо дене эртен. Пайрем йӱла радамыш Сӱремото, Кӱсото (эрвел марий-влакын — Кӱсӧ олмо) шнуй отылаште тӱшкан кумалмаш (Мер кумалтыш), тӱшкан да кундем дене кумалтыш (Тиште-Кумалтыш) пурен. Тӱшкан кумалме деч ончыч але вара осал вийым, сӱрем мужым, поктымо йӱлам эртареныт. Рвезе-влак кычкырен да шӱшкен шнуй ото йыр, пасушто да ял мучко имне дене кудалыштыныт да пӧрт-влакым, печым лупш дене лупшеныт, Сӱрем пучым пуалтеныт, вара тудым пудыртен, палемдыме верыш кудалтеныт але чодыраште укшеш сакен коденыт. Осал вийым поктымо йӱлам шуктышо-влакым шолтымо шӧрвал дене сийленыт. Пайрем жапыште ойӧрӧм (чарымаш-влакым) пеҥгыдын эскереныт: тамакым шупшаш, аракам йӱаш, осал мут дене мутланаш, тӱрлӧ йӱк-йӱаным лукташ йӧрен огыл. Пайрем кечылаште кече мучко эҥерыште але мончаште йӱштылалт аруланыме йӱлам шуктеныт. Пайрем мурен, куштен, модын тӱшка калыкын куанле кумылжо дене мучашлалтын. Моло пайрем семынак, оза-влак унам вашлийыныт, нуным йӱла кочкыш, сыра дене сийленыт.

Илышсӱрет фильм

Марий кинорежиссёр Алексей Геннадьевич Алексеев 2013 ийыште «Etnomeedia» тамга дене марла «Сӱрем» документал фильмым войзен, рушла версийже «Кеҥеж кыдал» маналтеш.

• Редактор: Екатерина Криворучка
• Диктор: Антон Падерин
• Йӱк режиссёр: Евгений Чернов
• Режиссёр: Алексей Алексеев

Фильмын каласкалымыже (кӱчыкын)

00:26 Марий-влак да нунын тӱвырашт

• Марий-влак Российын рӱдӧ кумдыкыштыжо, Юлын шола серыштыже, Озаҥ ден Угарман коклаште илат.
• Шымлызе-влак нуным субурал антропологий тӱшкаш пуртат.
• Марий-влак кум тӱрлӧ тӱшка дене илат: курык, олык да эрвел.

00:56 Сӱрем пайрем

• 12 июльышто марий-влак юмыйӱла Сӱрем пайремым палемдат.
• Пайрем кеҥеж кыдалне, шудым солымо жап гыч шурно погымо марте эрта.
• «Сӱрем» мут «кыраш, йотым покташ», осал вийым покташ манмым ончыкта.

01:16 Сӱрем кумалтыш

• Пайремым палемдыме деч ончыч шнуй отышто Сӱрем юмо лӱмеш кумалтыш эрта.
• Кумалтыш шуко калык дене кече мучко шуйна.
• Кумалтышлан онапу пушеҥге-влак ончылно тулым ылыжтат.

09:29 Морко вел

• Морко вел Марий Эл Республикын кечывалвел-эрвел ужашыштыже верланен.
• Кундем памаш, чодыра да уста еҥ-влак дене поян, кандашле утла серызым, журналистым куштен.

11:07 Кокласола лицей

22:42 Шокшо кече да пайрем

• Шокшо кечыште марий-влак пушеҥге йымалсе ӱмылыштӧ верланеныт.
• Тӱрлӧ пашам шуктышо еҥ-влакым ӱжмӧ, кол кучышо-влак шке сатуштым ончыктеныт, шылым кӱэштыныт.
• Пайрем Вильдысе калык ойпого вашлиймашым шарныкта, йӱлам аралаш полша.

23:54 «Кугезе мланде» фестиваль

• Фестиваль пайрем марий-влакын сылныпого-кидпаша сымыктышыштлан пӧлеклалтын.
• Тӱҥ шонымашыже — Эрвел, курык да олыкмарий-влакын тӱвыраштым арален вияҥдымаш.
• Калык тӱр, тодмо, пидме, ний, меж, пу арвер-влак ончыкталтыт.

24:36 Морко памаш

• Морко памаш Энсул ерыш йоген пура, тудын вӱдшым шнуй йӱлалан кучылтыт.
• Памаш вӱдым йӱыт, аруэмдаш кучылтыт, тиде сайлыклан йӧным ышта.
• Шнуй отыш пурымо деч ончыч памаш вӱд дене шӱалталташ кӱлеш.

26:05 Сӱрем йӱла кумалмаш

• Июльышто Унчо ял воктене Сӱрем йӱла кумалтыш эрта.
• Марий-влак юмо дене пушеҥге гоч мутланат, поснак тумым пагалат.
• Шнуй отыш пурымо деч ончыч шӱялталташ кӱлеш.

27:06 Йӱлам аралымаш

• Морко мланде калыкын шӱлышыжлан поян, тыште чимарий юмыйӱлам арален коденыт.
• Морко вел вуйлатыше йӱлам аралаш тыршымым сайлан шотла.
• Юмылан кумалше-влакын чотышт ешаралтеш, онаеҥ-влак шке таҥ-йолташыштлан полшаш тыршат.

30:19 Йӱла да кумалтыш-влак

• Кумалтыш кече лекме годым эрта, кумалме йӱлам ойырымо еҥ-влак шуктат.
• Кумалме кочкышым подышто шолтат да кумалтыш деч вара тӱшкан кочкыт.
• Тауштымо семын онаеҥ-влаклан солыкым кучыктат, тудым шнуй пушеҥгыш кылдат.

31:16 Тоштыеҥ-влаклан ӱшан

• Марий ойпого почеш, пушеҥге — айдеме чонын вочмо верже.
• Тоштыеҥ-влакын чонышт марийлан йӧным ыштат, тидлан ӱшаныше-влак вес ийынат пӧртылаш сӧрат.

Палемдымаш

Литератур

• Калинина О. А., перевод Глушковой З. М. Марийские праздники = Марий пайрем-влак. — Йошкар-Ола: Республиканский центр марийской культуры., 2006.
• Календарные праздники // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 414. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.

Кылвер-влак

•  Сӱрем
•  Середина лета