Сорла ден Чӧгыт (медаль)

«Сорла ден Чӧгыт» медаль
«Сорла ден Чӧгыт» медаль
Эл	СССР
Тип	медаль
Кӧлан пуалтеш	СССР-ын гражданже-влаклан кучыкталтын
Статус	огеш кучыкталт
Статистике
Ыштыме кече	1940 ий 22 май
Икымше суапландарымаш	1940 ий 22 май
Пытартыш суапландарымаш	1991 ий 21 декабрь
Суапландарыме чот	20 613
Черет
Кугурак награде	(Шӧртньӧ Шӱдыр) медаль
Изирак награде	Талешке-ава
	РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

«Сорла ден Чӧгыт» шӧртньӧ медаль — СССР-ыште поснак ойыртемалтме знак, тудо Социалистический Паша Геройлан СССР-ын кӱшыл наградыже — Ленин орден — да СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын грамотшо дене пырля кучыкталтеш.

Историй

1940 ий 22 майыште СССР ВС Президиумын «Социалистический Паша Герой-влаклан ешартыш ойыртемыш знак-влак нерген» 22.05.1940 годсо Указше дене тӧнежлыме. «Сорла ден Чӧгыт» медаль дене чылаже 20 613 еҥым суапландарыме, 201 еҥ кок гана суапландаралтын, 16 еҥым кум гана суапландарыме.

«Социалистический Паша Герой» лӱмым икымше гана 1939 ий 12 декабрьыште И. В. Сталинлан пуымо, а 1 №-ан медальым 1940 ий 22 майыште кучыктымо^[1].

Кум гана медаль дене суапландаралтыныт:

К. И. Щёлкин (1949, 1951, 1954), СССР АН-ын член-корреспондентше, академик-влак А. П. Александров (1954, 1960]], 1973), М. В. Келдыш (1941, 1957, 1974), Я. Б. Зельдович (1949, 1954, 1956), И. В. Курчатов (1949, 1951, 1954), А. Д. Сахаров (1953, 1956, 1962) да Ю. Б. Харитон (1949, 1951, 1954), Н. Л. Духов, неле танк-влакын конструторжо (1945, 1949, 1954), авиаконструктор-влак С. В. Ильюшин (1941, 1957, 1974) да А. Н. Туполев (1945, 1957, 1972), Б. Л. Ванников (1942, 1949, 1954), Д. А. Кунаев (1972, 1976, 1982), Е. П. Славский (1949, 1954, 1962), Х. Турсункулов (1948, 1951, 1957), Н. С. Хрущёв (1954, 1957, 1964), К. У. Черненко (1976, 1981, 1984).

1964 ийыште медаль дене икымше гана культур пашаеҥым суапландарыме — тиде скульптор С. Т. Конёнков лийын. Медаль дене кокымшо гана суапландарыме икымше еҥ кокла машиностроенийын 1-ше министрже (сар жапыште — боеприпас министр) Б. Л. Ванников лийын. Медаль дене кок гана чылаже 180 еҥ суапландаралтын, тидын шотыштак ракете техникын конструкторжо С. П. Королёв, СССР Министр-влак каҥашыште ракет чоҥымашын кураторжо Д. Ф. Устинов, авиаконструктор-влак С. А. Лавочкин, Артём Микоян да А. С. Яковлев, писатель М. А. Шолохов, скульптор Е. В. Вучетич, балерина Г. С. Уланова^[2].

Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1973 ий 14 майысе Указше дене медаль дене кум гана деч шуко огыл (1940) суапландарымаш шыгыремдымым кораҥдыме, но ныл гана Социалистический Паша Герой иктат лийын огыл.

1988 ийыште медальым уэш кучыктымо годым Ленин орден дене суапландарымым кораҥдыме.

Социалистический Паша Герой лӱмым сулышо пытартыш еҥ казах опер мурызо да педагог Бибигуль Тулегенова лийын: тудым суапландарыме нерген Указ 1991 ий 21 декабрь дене палемдалтын, а кидпалым пыштен СССР президентше Михаил Горбачёв (историйыште икте).

Каласкален возымаш

Официальнын каласкален возымо почеш «Сорла ден Чӧгыт» Шӧртньӧ медаль ончыл велыште кок шӧрынан яклака кечыйолан вич лукан шӱдырым ончыктен, медаль покшелне рельефан сорла ден чӧгыт верланеныт, шӱдырын каласкален возыман оҥгыжын диаметрже 33,5 мм лийын, сорла ден чӧгытын вурдышт гыч кӱшыл точко марте кугытышт келшен толшын 14 да 13 мм лийыныт. Медальын туп могыржо яклака ӱүмбалан лийын да контур мучко лектын шогышо вичкыж шӱдыш дене тӱраҥдыме. Медальын туп могырыштыжо покшелне оварген шогышо буква-влак дене возымо: «Социалистический Паша Герой». Букван кугытшо «Герой» да «Паша» мутлаште — 2×1 мм, «Социалистический» мутышто — 1,5×0,75 мм. Шӱдырын кӱшыл кечыйолыштыжо медальын 1 мм кӱкшытан номерже верланен

Медальын эскизшым С. А. Поманский ямдылен^[3].

Медаль изи пылыш да колча полшымо дене шӧртняҥдыме кӱртньӧ изи колодко дене ушналтын, тудыжо ший гыч 15 мм кӱкшытан да 19,5 мм лопкытан вияш лукан пластинке семын ышталтын да кӱшыл ден ӱлыл ужашлаштыже рамкан лийын. Изи колодкын кӧргӧ ужашыжым 20 мм лопкытан йошкар тӱсан порсын муар тасма дене шупшмо. Изи колодкын туп велныже медальым вургемеш пижыкташ пӱчкедыман да гайкан штифт уло. Медальым 950-шо пробан шӧртньӧ гыч ыштыме да изи колодко деч посна нелытше 15,25 грамм лийын. Медальын чумыр нелытше 28,014±1,5 грамм лийын. 1975 ий 18 сентябрьлан медальыште шӧртньӧ 14,583±0,903 г, ший 12,03±0,927 г лийын.

Социалистический Паша Геройын «Сорла ден Чӧгыт» шӧртньӧ медальже оҥын шола велныже СССР-ын орден ден медальже-влак ӱмбалне кондышталтын.

СССР-ын маркыже, 1946 ий
Социалистический Паша Герой-влакын портретыштан щитыште медальын сӱретше. Ленинград, 1984 ий.

Тыгак ончо

Палемдымаш

↑ Сталин Иосиф Виссарионович (неопр.). Патриотический интернет-проект «Герои Страны». Тергыме кече: 28 кылме 2020. Архивлыме 24 шорыкйол 2021 ий.
↑ Лубченкова Т., Лубченков Ю. Ордена и медали Советского Союза. — М.: Белый город, 2008. — С. 85. — 280 с. — ISBN 978-5-7793-1559-3. Архивысе копий 12 теле 2020 гыч
↑ «СЕРП И МО́ЛОТ» МЕДА́ЛЬ : [арх. 6 ага 2020] // Сен-Жерменский мир 1679 — Социальное обеспечение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 99. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 30). — ISBN 978-5-85270-367-5.

Литератур

Володин А. Н., Мерлай Н. М. Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — С. 50—51. — ISBN 5-7062-0111-0.
Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 18—20, 55.

[1] Сталин Иосиф Виссарионович (неопр.). Патриотический интернет-проект «Герои Страны». Тергыме кече: 28 кылме 2020. Архивлыме 24 шорыкйол 2021 ий.

[2] Лубченкова Т., Лубченков Ю. Ордена и медали Советского Союза. — М.: Белый город, 2008. — С. 85. — 280 с. — ISBN 978-5-7793-1559-3. Архивысе копий 12 теле 2020 гыч

[3] «СЕРП И МО́ЛОТ» МЕДА́ЛЬ : [арх. 6 ага 2020] // Сен-Жерменский мир 1679 — Социальное обеспечение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 99. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 30). — ISBN 978-5-85270-367-5.

[1]

[2]

[3]