Йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш
Мландын Кече йыр савырнымыже годым йӱд ден кече кужыт икгай лиймашын да кечышогымашын, тыгак нунын толмо жапыштын алмашталтмаш.
Мландын Кече йыр савырнымыже годым йӱд ден кече кужыт икгай лиймашын да кечышогымашын, тыгак нунын толмо жапыштын алмашталтмаш.

Йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш (руш. Равноденствие) — тиде жапын татше, кунам кече дискын рӱдыжӧ эклиптике почеш идалык мучко койын тарванымыж годым кавасе экваторым  (руш.) (мар. вонча[1][2][3][4][5][6][7]. Ий еда кок йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш лиеш — шошымсо (Гринвич  (руш.) (мар. почеш иктаж 20 мартыште) да шыжымсе (22—23 сентябрь)[8]. Шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лийме годым Кече каван Кечывалвел полушарийже гыч Йӱдвелнышкыже кусна, шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лийме годым — Йӱдвел гыч Кечывалвелыш (тиде, чынже денак, Мландын Кече йыр орбите почеш тарванымыжын койшо сӱретше улеш).

Йӱд ден кече кужыт икгай лийме годым Кечыйол-влак мланде экватор тӧрем дене йыгыре возыт, сандене Мландын Йӱдвел да Кечывалвел полушарийже-влак ик семын волгалтыт[9], а планетысе полушарий-влакын волгалтше да волгалтдыме кокласе чек (терминатор) экватор дене тура улеш да Йӱдвел ден Кечывалвел географий полюс-влак гоч эрта[10] (1-ше сӱрет). Йӱд ден кече кужыт икгай лийме годым Кече кавасе экваторышто улмылан кӧра, Мландын кок полушарийыштыжат кечын да йӱдын кужытышт (географий полюс воктенсе кумдык-влакым шотыш налде) икгай манаш лиеш[11] (атмосфер рефракцийлан  (руш.) (мар. да кече дискын лукан диаметржын кугу улмыжлан кӧра икмыняр минутлан гына ойыртемалтеш).

Сӱретлымаш

Мландысе эскерышылан Мландын Кече йыр орбите почеш тарванымыже Кечын Мланде йыр кавасе сферын  (руш.) (мар. кугу окружностьшо — эклиптике — почеш идалык мучко койын тарванымыж семын сӱретлалтеш. Эклиптике кавасе экватор дене кок точкышто вончалтеш, кудышт шошымсо да шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш точко маналтыт[12]. Шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш Мланде экватор координат системе шотышто шке орбитыжын мӧҥгештше кылдемыштыже улмо годым толеш[13]. Тиде пагытыште мландысе эскерышылан Кечын рӱдыжӧ, эклиптике почеш идалык мучко тарванылын, кавасе экваторым вонча, каван Кечывалвел полушарийже гыч Йӱдвелышкыже кусна, да шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш точкышто лиеш. Шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лийме кечын ситуаций мӧҥгешла: Мланде орбитын кӱш виктаралтше кылдемыштыже улеш, а кече дискын рӱдыжӧ кавасе экваторым вонча, кава сферын Йӱдвел пелыже гыч Кечывалвелышкыже кусна, да шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш точкышто лиеш[12].

1-ше сӱрет. Йӱд ден кече кужыт икгай лийме (кӱшылнӧ) да кеҥеж кече шогымо (ӱлнӧ, таҥастараш манын) годым Мландын Йӱдвел да Кечывалвел полушарийже-влакым кече йот дене волгалтарымаш.

Кечын лекме да шичме точко-влакше, тыгак кечын кужытшо Кечын тайнымыж  (руш.) (мар. деч шогат. Кунам Кече каван Йӱдвел полушарийыштыже улеш, мландысе эскерышылан тудо йӱдвел-эрвелыште лектеш да йӱдвел-касвелыште шинчеш. Тиде жапыште Мландын Йӱдвел полушарийыштыже эскерыше-влаклан тудо сутка пеле деч шукыракшым чын горизонт  (руш.) (мар. ӱмбалне да изирак ужашыжым — тудын йымалне эртара, сандене кече йӱд деч кужурак (Мландын Кечывалвел полушарийыштыже эскерыше-влаклан — мӧҥгешла). Кунам Кече каван Кечывалвел полушарийыштыже улеш, мландысе эскерышылан тудо кечывалвел-эрвелыште лектеш да кечывалвел-касвелыште шичеш. Тиде жапыште Мландын Йӱдвел полушарийыштыже илыше-влаклан кече йӱд деч кӱчыкрак, а Кечывалвел полушарийыште ситуаций мӧҥгешла[14]. Шошымсо да шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лийме годым Кече кавасе экваторышто улеш, тудын тайылмыже нольлан тӧр, сандене мланде ӱмбалсе чыла географий широташте кече дискын рӱдыжӧ эрвел точкышто лектеш да касвел точкышто шинчеш, лач сутка пелыжым чын горизонт ӱмбалне да тунар жапымак тудын йымалне эртара. Сандене шошымсо да шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лийме кечылаште кечын кужытшо йӱдын кужытшо дене икгай манаш лиеш[8]. Кече йӱд деч икмыняр минутлан гына кужурак лиеш, тидлан кок амал уло:

  • кечын кужытшо  (руш.) (мар. кече дискын рӱдыжын огыл, а тудын кӱшыл тӱржын верланымыж дене палемдалтеш (кече тӱҥалеш, кунам кече дискын кӱшыл тӱржӧ чын горизонт дене тӱкна, тудын йымач кӱзаш тӱҥалын, а мучашлалтеш — кунам дискын кӱшыл тӱржӧ горизонт йымаке кая)[15];
  • Мланде атмосферыште  (руш.) (мар. кечыйол-влакын тодылалтмылан (атмосфер рефракцийлан) кӧра кече диск горизонт ӱмбалне чын верланымыж деч кӱшнырак коеш, сандене тудо горизонт йымач ончычрак кӱза, а тудын йымаке атмосферын влиянийже деч посна варарак вола[16][10].

Йӱд ден кече кужыт икгай лийме годым кечыйол-влак мланде экватор тӧрем дене йыгыре возыт, сандене Мландын Йӱдвел да Кечывалвел полушарийже-влак Кече дене ик семын волгалтыт (1-ше сӱрет, кӱшнӧ). Ийын чыла моло кечынже кечыйол-влак экватор тӧрем деке шӧрын возыт, сандене ик полушарийже ваштареш улшо деч чотрак волгалтеш (1-ше сӱрет, ӱлнӧ). Пытартыш фактыште Мландын Йӱдвел да Кечывалвел полушарийлаштыже идалык пагытын ойыртемалтме амалже уло: кунам Йӱдвел полушарийыште теле, Кечывалвелныште — кеҥеж, да мӧҥгешла. Шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лийме кечын Мландын Йӱдвел полушарийыштыже климат да кечышот шошым, а Кечывалвелныште — шыже (шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лийме кечын — мӧҥгешла)[8]. Сандене, нине явлений-влакын лӱмышт Мландын кок полушарийысе ситуацийымат ик семын шотыш налышт манын, шошымсо да шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лиймашым южгунам мартысе да сентябрьысе манын лӱмдат[5].

Йӱд ден кече кужыт икгай лийме годым астрономийысе идалык пагыт  (руш.) (мар. вашталтеш: шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лийме кечын Мландын Йӱдвел полушарийыштыже астрономий теле мучашлалтеш да астрономий шошо тӱҥалеш (кеҥеж кече шогымо кече марте шуйна), Кечывалвелне — кеҥеж мучашлалтеш да шыже тӱҥалеш[17]. Шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лийме кечын ситуаций мӧҥгешла: Йӱдвел полушарийыште астрономий кеҥеж мучашлалтеш да шыже тӱҥалеш, Кечывалвелныште — теле мучашлалтеш да астрономийысе шошо толеш. Астрономийысе идалык пагыт-влакын чекышт климат чек дене келшен толдымо лийын кертыт.

Кече дискын рӱдыжын шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш точко гоч кок почела-почела эртен кайыме кокласе жап тропикысе идалык  (руш.) (мар. маналтеш да 365,2422 икмарда кече суткаш  (руш.) (мар. шуэш[18][19]. Тропик идалык суткан тичмаш числаж дене тӧр огыл улмылан кӧра, тӱрлӧ кечышот ийлаште йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш (шошымсыжат, шыжымсыжат) суткан тӱрлӧ жапыштыже да, южгунам, тӱрлӧ датыште толеш. Кызыт кучылтмо григориан кечышотышто кечышот ийын кокла кужытшо 365,2425 икмарда кече сутка дене тӧр, т.м. тропик идалык деч 0,0003 суткалан кужурак[20][21][6]. Тиде 3300 ийлан шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш датым 1 суткалан кусарымашыш конда.

Йӱд ден кече кужыт икгай лийме годым (ийыште кок гана) Кечын тайнымыжын вашталтме писылыкше эн кугу улеш — кокла шот дене, шагатыште 1′ наре; а кече шогымо годым  (руш.) (мар. — эн изи. Кечын тӧр кӱзымыжӧ, мӧҥгешла, кече шогымо годым эн писын вашталтеш да йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш воктене — эн эркын[22].

Мланде орбите эллипс форман улеш, да телым мемнан планетына Кече деке кеҥеж дене таҥастарымаште лишылрак улеш (январь тӱҥалтыште перигелийым[23] , а июль тӱҥалтыште афелийым эртен)[24] . Тидлан кӧра телым Мланде шке орбитыж почеш кеҥеж деч писынрак тарвана (Кеплерын 2-шо законжо  (руш.) (мар. почеш), да шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш точко гыч шошымсо точко марте корным шошымсо точко гыч шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш точко марте деч писынрак эрта[25].

Шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш точко тӱрлӧ кавасе координат системе-влакын  (руш.) (мар. ик тӱҥ точкышт семын служитла: тудын деч экватор координат системыште кавасе экватор почеш тӧр кӱзымашым шотлымаш, тыгак эклиптике координат системыште эклиптике почеш эклиптике кужытым шотлымаш кая[26][27][28][10].

Йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш точко-влак зодиак символ-влак дене палемдалтыт, кудышт Гиппарх жапыште тиде точкылаште верланыше шӱдыръеш-влак дене келшен толыт (шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш точко — Шорык ♈ шӱдыръешыште, шыжымсе — Виса ♎ шӱдыръешыште)[29]. Йӱд ден кече кужыт икгай лиймашын ончылтымыжлан кӧра (Мландын пӧрдшӧ осьшын прецессийже дене лукмо) 2000 утла ий жапыште тиде точко-влак шӱкалалтыныт да кызытсе эпохышто Кол да Ӱдыр шӱдыръешлаште улыт, туге гынат, ожно пуымо палемдымаш-влак аралалт кодыныт[30][31].

Йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш дате-влак

Тӱҥ шотышто, йӱд ден кече кужыт икгай лиймашын эн эр датыже-влак кужемдыме ийлашке толыт, а эн варасе-влак — кужемдыме ийла деч ончычсыш. Григориан кечышотын улмо жапыштыже эн эр йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш-влак 1696 ийыште лийыныт (шошымсо — 19 мартыште 15:03:31 UT, шыжымсе — 22 сентябрьыште 03:07:59 UT), а эн варасе-влак — 1903 ийыште (шошымсо — 21 мартыште 19:14:47 UT, шыжымсе — 24 сентябрьыште 05:43:43 UT). Лишыл 100 ийыште шошымсо да шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лиймашын эн эр кечыже-влак 2096 ийыште лийыт (19 мартыште 14:02:43 UT да 21 сентябрьыште 22:54:31 UT келшышын), а эн варасе-влак — 2103 ийыште (21 мартыште 06:22:53 UT да 23 сентябрьыште 15:24:14 UT келшышын)[32][33][34].

Григориан кечышотым ямдылыше-влакын шонымышт почеш, шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лиймашын «официал» датыжлан 21 март шотлалтеш, молан манаш гын, лач тиде кече 325 ийыште шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш датылан шотлалтын, кунам Икымше Никей погын  (руш.) (мар. эртен, кудыжо христиан черке дене ий еда Кугечым пайремлыме жапым 21 март деч вара (шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лийме кече семын) икымше тичмаш тылзе деч вара икымше рушарнян палемден[35].

2-шо сӱрет. Йӱд ден кече кужыт икгай лийме кечын шичше Кече Арджимуско платошто (Монтальбано-Эликона, Сицилий) кок мегалит коклаште коеш.
Кечышогымашын да йӱд ден кече кужыт икгай лиймашын эртыме кечышт да жапышт UTC почеш
Ий Шошымсо
йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш
Ӱярня[36]		 Кеҥежымсе
кечышогымаш
Пеледыш[37]		 Шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш
Идым[38]		 Телымсе
кечышогымаш
Теле[39]
кече жап кече жап кече жап кече жап
2010 20 17:32:13 21 11:28:25 23 03:09:02 21 23:38:28
2011 20 23:21:44 21 17:16:30 23 09:04:38 22 05:30:03
2012 20 05:14:25 20 23:09:49 22 14:49:59 21 11:12:37
2013 20 11:02:55 21 05:04:57 22 20:44:08 21 17:11:00
2014 20 16:57:05 21 10:51:14 23 02:29:05 21 23:03:01
2015 20 22:45:09 21 16:38:55 23 08:20:33 22 04:48:57
2016 20 04:30:11 20 22:34:11 22 14:21:07 21 10:44:10
2017 20 10:28:38 21 04:24:09 22 20:02:48 21 16:28:57
2018 20 16:15:27 21 10:07:18 23 01:54:05 21 22:23:44
2019 20 21:58:25 21 15:54:14 23 07:50:10 22 04:19:25
2020 20 03:50:36 20 21:44:40 22 13:31:38 21 10:02:19
2021 20 09:37:27 21 03:32:08 22 19:21:03 21 15:59:16
2022 20 15:33:23 21 09:13:49 23 01:03:40 21 21:48:10
2023 20 21:24:24 21 14:57:47 23 06:49:56 22 03:27:19
2024 20 03:06:21 20 20:50:56 22 12:43:36 21 09:20:30
2025 20 09:01:25 21 02:42:11 22 18:19:16 21 15:03:01
2026 20 14:45:53 21 08:24:26 23 00:05:08 21 20:50:09
2027 20 20:24:36 21 14:10:45 23 06:01:38 22 02:42:04
2028 20 02:17:02 20 20:01:54 22 11:45:12 21 08:19:33
2029 20 08:01:52 21 01:48:11 22 17:38:23 21 14:13:59
2030 20 13:51:58 21 07:31:11 22 23:26:46 21 20:09:30
2031 20 19:40:51 21 13:17:00 23 05:15:10 22 01:55:25
2032 20 01:21:45 20 19:08:38 22 11:10:44 21 07:55:48
2033 20 07:22:35 21 01:00:59 22 16:51:31 21 13:45:51
2034 20 13:17:20 21 06:44:02 22 22:39:25 21 19:33:50
2035 20 19:02:34 21 12:32:58 23 04:38:46 22 01:30:42
2036 20 01:02:40 20 18:32:03 22 10:23:09 21 07:12:42
2037 20 06:50:05 21 00:22:16 22 16:12:54 21 13:07:33
2038 20 12:40:27 21 06:09:12 22 22:02:05 21 19:02:08
2039 20 18:31:50 21 11:57:14 23 03:49:25 22 00:40:23
2040 20 00:11:29 20 17:46:11 22 09:44:43 21 06:32:38
2041 20 06:06:36 20 23:35:39 22 15:26:21 21 12:18:07
2042 20 11:53:06 21 05:15:38 22 21:11:20 21 18:03:51
2043 20 17:27:34 21 10:58:09 23 03:06:43 22 00:01:01
2044 19 23:20:20 20 16:50:55 22 08:47:39 21 05:43:22
2045 20 05:07:24 20 22:33:41 22 14:32:42 21 11:34:54
2046 20 10:57:38 21 04:14:26 22 20:21:31 21 17:28:16
2047 20 16:52:26 21 10:03:16 23 02:07:52 21 23:07:01
2048 19 22:33:37 20 15:53:43 22 08:00:26 21 05:02:03
2049 20 04:28:24 20 21:47:06 22 13:42:24 21 10:51:57
2050 20 10:19:22 21 03:32:48 22 19:28:18 21 16:38:29

Йӱд ден кече кужыт икгай лиймашым пайремлыме йӱла-влак

Шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лийме кече южо кугыжанышлаште (Иран, Таджикистан, Афганистан, Турций, Азербайджан, Туркменистан, Киргизий, Узбекистан) да РФ-ысе регионлаште (Татарстан, Дагестан да молат) Новруз калыкле пайрем дене ик жапыште толеш (перс. نوروز‎ — «у кече», 2009 ий 30 сентябрь гыч тӱнямбал пайрем семын увертарыме)[40]. Южо источник-влак почеш, палемдыме кугыжанышлаште (Казахстан, Иран, Афганистан да молат) тиде пайрем «кокымшо У ий» улеш (классический 31 декабрь гыч 1 январьыш пайремлалтеш, а калыкле — 21 гыч 22 мартыш йӱдым)[41].

Шошымсо да шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лиймаш, тыгак кеҥеж кече шогымаш неоязыческий пайрем-влак семын палемдалтыт (Идалык Орава  (руш.) (мар. почеш — остара, лита да мабон). Шыжымсе йӱд ден кече кужыт икгай лийме кече (яп. 秋分の日) тыгак Японийыште кугыжаныш пайрем улеш[42].

3-шо сӱрет. Персепольышто барельеф. Арыслан ден ӱшкыжын кредалмыштым сӱретла. Ик версий почеш, тиде Новрузын символжо: шошымсо йӱд ден кече кужыт икгай лийме кечын курымеш кредалше ӱшкыжын (Мланде) да арысланын (Кече) вийышт тӧр улыт.

Палемдымаш

  1. ↑ Равноденствие // Большая советская энциклопедия, 2-е изд / ред. Б. А. Введенский. — Советская энциклопедия, 1955. — Т. 35: Прокат – Раковины. — С. 463.
  2. ↑ Жаров В. Е. Равноденствие // Большая российская энциклопедия / Гл. ред. Ю. С. Осипов. — М.: Большая российская энциклопедия, 2015. — Т. 28. — С. 121.
  3. ↑ Жаров В. Е. Равноденствие // Большая российская энциклопедия / Гл. ред. Ю. С. Осипов. — М.: Большая российская энциклопедия, 2015. — Т. 28. — С. 121.
  4. ↑ Сурдин В. Г. Большая энциклопедия астрономии. — М.: Эксмо, 2012. — 480 с.
  5. ↑ 1 2 Сурдин В. Г. Понятный космос: от кварка до квазара. — М.: АСТ, 2021. — С. 265. — 384 с. — ISBN 978-5-17-135800-6.
  6. ↑ 1 2 Куликов С. Нить времён. Малая энциклопедия календаря с заметками на полях газет. — М.: Наука, 1991. — С. 206—218. — 288 с. — ISBN 5-02-014563-7.
  7. ↑ Ушаков Д. Н. Толковый словарь русского языка. — М., 1940.
  8. ↑ 1 2 3 Кононович, Мороз, 2022, с. 35–36.
  9. ↑ День осеннего равноденствия (руш.). masteraikido.ru. Тергыме кече: 20 ӱярня 2026.
  10. ↑ 1 2 3 Алиев А. С. Солнцестояние, суточное движение Земли, сферы созвездий // Современные инновации : журнал. — 2017. — № 6.
  11. ↑ День весеннего равноденствия. Что это за праздник и почему он важен. Когда в Россию приходит астрономическая весна. РБК (23 ӱярня 2023). Тергыме кече: 19 ӱярня 2026. Архивлыме 21 шорыкйол 2025 ий.
  12. ↑ 1 2 Жаров В. Е. Небесная сфера (руш.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал. Тергыме кече: 23 ӱярня 2026. Архивлыме 28 пеледыш 2025 ий.
  13. ↑ Жаров В. Е. Узел орбиты (руш.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал (2 теле 2024). Тергыме кече: 23 ӱярня 2026. Архивлыме 12 ӱярня 2025 ий.
  14. ↑ Воронцов-Вельяминов Б. А. Астрономия: Учебное пособие. — М.: Просвещение, 1989. — С. 20. — 159 с.
  15. ↑ Жаров В. Е. Долгота дня // Большая российская энциклопедия / Гл. ред. Ю. С. Осипов. — М.: Большая российская энциклопедия, 2007. — Т. 9. — С. 217.
  16. ↑ Bonwick J. Astronomy for young Australians. — Melbourne: Thomas Harwood, 1864. — С. 37.
  17. ↑ День весеннего равноденствия. РИА Новости (23 ӱярня 2023). Тергыме кече: 19 ӱярня 2026. Архивлыме 12 теле 2024 ий.
  18. ↑ Кононович, Мороз, 2022, с. 39.
  19. ↑ Жаров В. Е. Тропический год (руш.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал (10 теле 2024). Тергыме кече: 23 ӱярня 2026. Архивлыме 3 шыжа 2025 ий.
  20. ↑ Кононович, Мороз, 2022, с. 50.
  21. ↑ Батурин В. Календарь (руш.). web.archive.org. Астрономический институт Штернберга. Тергыме кече: 20 ӱярня 2026.
  22. ↑ Кононович, Мороз, 2022, с. 35.
  23. ↑ Жаров В. Е. Перигелий (руш.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал (26 теле 2023). Тергыме кече: 23 ӱярня 2026. Архивлыме 9 идым 2025 ий.
  24. ↑ Жаров В. Е. Афелий (руш.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал (26 теле 2023). Тергыме кече: 23 ӱярня 2026. Архивлыме 13 теле 2024 ий.
  25. ↑ Парфенов Е. Равноденствия и солнцестояния. Томский планетарий. Тергыме кече: 19 ӱярня 2026. Архивлыме 15 сӱрем 2025 ий.
  26. ↑ Кононович, Мороз, 2022, с. 29, 35.
  27. ↑ Жаров В. Е. Системы небесных координат (руш.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал. Тергыме кече: 23 ӱярня 2026. Архивлыме 3 сорла 2025 ий.
  28. ↑ В весну с чистой совестью: что означает весеннее равноденствие? ТАСС (20 ӱярня 2020). Тергыме кече: 19 ӱярня 2026. Архивлыме 28 пургыж 2021 ий.
  29. ↑ Левитан Е. П. Редкое астрономическое явление // Наука и жизнь. — 1988. — № 9. — С. 116. Архивлыме 15 сӱрем 2025 ий.
  30. ↑ Цесевич В.П. Эклиптика // Что и как наблюдать на небе. — М.: Наука, 1984. — С. 48—49. — 304 с.
  31. ↑ Жаров В. Е. Зодиакальные созвездия // Большая российская энциклопедия / Гл. ред. Ю. С. Осипов. — М.: Большая российская энциклопедия, 2008. — Т. 10. — С. 525.
  32. ↑ Климишин, 1990, с. 103.
  33. ↑ Équinoxe de printemps entre 1583 et 2999 (фр.). Observatoire de Paris. Тергыме кече: 19 ӱярня 2026. Архивлыме 7 вӱдшор 2025 ий.
  34. ↑ Équinoxe d’automne de 1583 à 2999 (фр.). Observatoire de Paris. Тергыме кече: 19 ӱярня 2026. Архивлыме 28 идым 2025 ий.
  35. ↑ Климишин, 1990, с. 301—303.
  36. ↑ Équinoxe de printemps entre 1583 et 2999 (фр.). Тергыме кече: 26 идым 2022.
  37. ↑ Solstice d’été de 1583 à 2999 (фр.). Тергыме кече: 26 идым 2022.
  38. ↑ Équinoxe d’automne de 1583 à 2999 (фр.). Тергыме кече: 26 идым 2022.
  39. ↑ Solstice d’hiver (фр.). Тергыме кече: 26 идым 2022.
  40. ↑ Новый год в странах Азии и Африки. Российская национальная библиотека. Тергыме кече: 19 ӱярня 2026.
  41. ↑ Диденко Л. Как отмечают новый год в Казахстане. Казанский федеральный университет (25 теле 2022). Тергыме кече: 19 ӱярня 2026. Архивлыме 9 вӱдшор 2025 ий.
  42. ↑ День осеннего равноденствия (руш.). masteraikido.ru. Тергыме кече: 20 ӱярня 2026.

Литератур

  • Жаров В. Е. Сферическая астрономия. — Фрязино: Век 2, 2006. — 480 с. — ISBN 5-85099-168-9.
  • Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
  • Кононович Э. В., Мороз В. И. Общий курс астрономии. — Изд. 8-е, испр.. — Москва: Ленанд, 2022. — 544 с. — ISBN 978-5-9710-6081-9.
  • Куликовский П. Г. Справочник любителя астрономии / Под ред. В. Г. Сурдина. — М.: Ленанд, 2017. — 704 с.
  • Сурдин В. Г. Большая энциклопедия астрономии. — М.: Эксмо, 2012. — 480 с.
  • Сурдин В. Г. Понятный космос: от кварка до квазара. — М.: АСТ, 2021. — 384 с. — ISBN 978-5-17-135800-6.
  • Воронцов-Вельяминов Б. А. Астрономия: Учебное пособие. — М.: Просвещение, 1989. — 159 с.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Йӱд_ден_кече_кужыт_икгай_лиймаш&oldid=1219019" гыч налме