Шыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Шыже
Тылзе идым, шыжа да кылме
Черет почеш ончычсо кеҥеж
Сӱрет
Черет почеш кайыше теле
Мӧҥгешла шошо
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Шыже (руш. Зима, акрет прусск. assanis — «шыже», гот. 𐌰𐍃𐌰𐌽𐍃 — «уржа-сорла», этимологий почеш — «уржа-сорла жап»; Дальын умылтарымыж почеш — «осенять» гыч, вес семынже «затенять»: рӱмбалге толмым ончыкта) — идалыкын ныл пагытше гыч иктыже, кеҥеж ден теле коклаште.

Финляндийыште шыже
Японийыште шыже пӱртӱс сӱрет
Цинциннати ола воктене шыже, США

Шыже — вончымо пагыт, тунам волгыдо кече койын иземеш да йырвел температур эркын-эркын вола.

Эстонийыште шыже пӱртӱс сӱрет
«Хааня» пӱртӱс паркыште клевер пасу да волгалтарыше кече, Эстоний

Календарь шыже

Кум тылзе гыч шога: Йӱдвел пелшарыште — сентябрь, октябрь да ноябрь, Кечывалвелыште — март, апрель да май. Метеорологий шыже дене келшен толеш[1][2].

Астрономийысе шыже

Астрономий шыже календарьысе деч варарак толеш[3][1]:

Календарьысе Астрономийысе
Йӱдвел пелшар 1 сентябрь — 30 ноябрь Шыжымсе кече ден йӱд икгай улмаш (22—23 сентябрь) — телымсе кечын тура шогымыжо (21—22 декабрь)
Кечывалвел пелшар 1 март — 31 май Шошымсо кече ден йӱд икгай улмаш (20—21 март) — кеҥежымсе кечын тура шогымыжо (20—21 июнь)

Климатан шыже

Европысо Российын покшел кумдыкыштыжо шыжым ӱмбачын вич изи пагытлан шелаш лиеш[4].

  • 1-ше изи пагыт — шыжын тӱҥалтышыже (август мучаш гыч 22—23 сентябрь йотке шыжымсе кече ден йӱдын икгай улмышт марте шуйна). Куэште, пистыште да шолышто икымше саре йолва лекме дене тӱҥалеш, а пытаже тунам, кунам оралгыше да ужар лышташ-влак иктӧррак лийыт. Чодыраште пундыштӱҥвоҥго лектеш, а южышто — чоҥештылше эҥыремышвот, эҥыремыш лектыт. Вӱд умбакыже йӱкша, но кугу вӱдкучемлаште тиде ик семын огыл лиеш, кӱшыл кӱкшыт гыч тӱҥалеш.
  • 2-шо изи пагыт — шӧртньӧ шыже (шыжымсе кече ден йӱд икгай улмо гыч октябрь кыдал марте). Тиде изи пагыт мучко пушеҥгыште лышташ эшеат чот нарынчаҥеш — хлорофилл шке пашажым чарна. Йӱдвелне илыше, куснылшо кайык-влак кечывалвелыш каяш тӱҥалыт. Южын температурыжо таҥастарен ончалмаште эше кӱкшӧ, кеч тиде жапыште олалаште тӱҥ шотышто шокшым пуымо пагыт тӱҥалеш.
  • 3-шо изи пагыт — келге шыже (октябрьын кокымшо пелыже — ноябрь тӱҥалтыш). Тиде жап эн ончычак чоҥештен кайыше кайык-влакын кайымышт дене ойыртемалтеш. Кайык-влак эркын-эркын чоҥештен каят, нуно суткасе кокла температур иземмым шотыш налыт. Мланде воктенысе юж ден вӱд писын йӱкшат, тушто илыше-влак шагалрак да шагалрак чулымештыт. Икымше лум возын кертеш.
  • 4-ше изи пагыт — теле водо (ноябрьын икымше пелыже). Тиде шыжын пытартыш деч ончычсо изи пагытше, тудо лышташ велме дене ойыртемалтеш. Йӱдым эртакак кылмыкта, температур 0 гоч куснымо годым лышташ вургышто вӱд кылма, да тудо кӱрышталтеш — лышташ йогышан чодыра мучашлан лышташ деч посна кодеш. Теле водо жапыште вӱдкучемлаште ий налаш тӱҥалеш, лум велеш, но лум леведыш эше ок ышталт. Корнылаште йӱдымсӧ кылмыктышлан кӧра чӱчкыдын яклака ий ышталтеш, сандене тиде жапыштак рӱдӧ Российыште автомобилист-влак резиным вашталтат.
  • 5-ше изи пагыт — теле тӱҥалтыш (ноябрьын кокымшо пелыже — декабрь тӱҥалтыш). Лум эре луммо да ик жаплан лум леведыш лийме, кечывалымсе икымше йӱштӧ шогымо изи пагыт. Кокла температур ноль пале гоч вончаш тӱҥалеш. Икымше поран тӱҥалеш. Теле тӱҥалтыш эре улшо лум леведыш вочмо да климатан теле пеҥгыдемме деч вара тиямаш виян телышке куснымо дене пыта.

Икымше ден кокымшо изи пагытлаште куван кеҥеж толын кертеш — +20..+25 градус марте температур шогыман шокшо да кукшо игече жап.

Шокшо да кукшо игече южгунам кумшо изи пагытыштат лийын кертеш, кеч йӱла почеш тыге шотлалтеш: тиде жаплан куван кеҥеж ынде ок тол. Кумшо изи пагытыште температур тидын годым ынде +12..+17 деч кӱшкӧ ок нӧлталалт.

Климатан шыже да шыжымсе кече ден йӱд икгайлык

Мландыш Кече гыч куат мыняр толмо могырым шыжымсе кече ден йӱд икгайлык (22—23 сентябрь) келшыше пагытын, вес семынже климатан шыжын покшелже лийшаш. Но температур вашталтмаште вӱдын да мландын физический ойыртемышт дене лийше почеш кодмаш (тудын йӱкшымӧ могырыш кайымаште) климатан пагыт толмым куча. Температур шотышто почеш кодмаш раш вер ден эл деч шога да тӱрлӧ лиеш. Российыште, мутлан, шыжымсе кече ден йӱд икгайлык жап шыжын рӱдыжӧ семын огыл, а эше шыжын икымше, тӱҥалтыш йыжыҥжын пытымыж семын ончалтеш.

Моло верлаште шыжымсе кече ден йӱд икгайлык шыже пагыт тӱҥалме семынат, да содыки шыже рӱдӧ семынат аклалт кертеш, а южгунам тудо тидыж денат, тудыж денат ок кылдалт огыл.

Тӱрлӧ тӱвыраште шыжын чекше

Российыште шыже 1 сентябрьыште тӱҥалеш манын шотлат, вес семынже шыже жап шомак деч поснак календарь шыже дене келшен толеш.

Йӱдвел Америкыште шомак деч поснак шыже астрономий шыже дене келшен толеш[5].

Ирландийыште, национал метеорологий службылан келшышын (Met Eireann), шыже тылзылан традицийысе календарь шыжын тылзыже-влак шотлалтыт — сентябрь, октябрь да ноябрь[6]. Но акрет кельт йӱлалан эҥертыше ирланд кечышотышто шыже тылзылан август, сентябрь да октябрь шотлалтыт[7].

XVIII курым марте Руш кугыжанышыште шыже (есень) 23 сентябрь гыч Христос Шочмо (Рошто) пайрем марте — вес семынже 25 декабрь марте — шуйнен. Кажне идалык пагытыште 91 кече да пелчырык шагат шотлалтын[8].

Шыже да У ий

1492 ийыште руш черке кызытсе календарь шыжын икымше кечыжлан, 1 сентябрьлан, у ий тӱҥалтышым кусарен (ончычшо Русьышто идалыкым 1 март гыч тӱҥалыныт). У дате 325 ийысе Икымше Никей соборын темлымашыжлан келшен толын[9].

Тошто стиль почеш 1 сентябрь эшеже Семён Кеҥежужатышын кечыже лийын. Тиде кечын шыжын лишеммыжым палемдыше йӱла шукталтын.

Шыжымсе пӱртӱс

Шыжым, теле да кылмыктыш толмо вашеш, лышташ йогышан кушкыл-влакын (пушеҥгын, вондерын) лышташышт тӱсым вашталтат да велыт. Вашке пушеҥге-влак чара, лышташ деч посна кодыт. Тыгак шудо саргая.

Тӱвыраште

Уржа-сорла дене келшен толмаш

Шыжым леве игече йӱштӧ дене вашталтеш, тыгак тӱн шурным погат. Тиде образ-влак шыжылан пӧлеклалтше художественный творчествыште да сылнымутан произведенийлаште шуко улыт.

Джон Эверетт Милле, «Шыже лышташ-влак»

Мутлан, касвел тӱвыралаште шыже чӱчкыдын тиде жаплан кӱшӧ саска, пакча-саска, шурно дене сӧрастарымашан кӱжгӧ ӱдырамаш семын ончыкталтеш. А тошто руш пасхалийлаште шыжым тыге сӱретленыт:

Шыже ынде шоҥго да шуко шочшан ӱдырамаш гай, южгунам лунчыргышо да кечкыжше, южгунам куаныше да юарлыше, шуэн мланде сийлан чӱдӧ да шужен коштшо айдеме, а южгунам весела улшо, шуэн йӱрдымӧ да тӱрлӧ саскалан поян улшо да тымык да тыматле; тудын пелен айдемын илышыже.

Акрет годсо ятыр цивилизаций шыжым уржа-сорлам палемден — тиде чӱчкыдын нунын кечышотыштышт ик эн кӱлешан пайрем лийын. Тудо жап гыч йӱксолныш семын Ушнышо Штатлаште Тауштымаш Кече гай шыже пайрем улеш, тыгак еврей Суккот, тудыжо тӱҥалтышыж дене тичмаш тылзе годым эртаралтше уржа-сорла пайремыш кая. Тыгак йӱдвел американ индеец-влакын шуко тыгаяк пайремышт уло, китай Тылзе пайрем да шуко моло тыгаяк пайрем-влак. Нуным пайоремлыме годым мландын сийжылан тауштымаш дене пырля шкешотан ойгырымаш уло, тудыжо идалыкын лишемше торжа пагытше дене кылдалтын.

Ойго дене кылдалтмаш

Поэзийыште шыже чӱчкыдынак ойго дене кылдалтеш. Кеҥеж шокшо вес ий марте кая, теле йӱштӧ лишеме. Кава сур лиеш, а еҥ-влак шке шонымашышт дене илат[10]. Руш поэт Фёдор Тютчев шке почеламутыштыжо тыгай сӱретым тыге ончыктен:

Шижтарыше омыюа дене вӱдылалтын,
Пеле чара чодыра ойгана…
Кеҥеж лышташла гыч шӱдыжӧ гын веле,
Шыжын шӧртнялгыж дене йылгыжын,
Укшышто эше шыдыртата.

Тыгак музыкышто да поэзийыште шыжым чӱчкыдын шӱлыкан шарнымаш дене тура кылдат.

«Кивач» заповедникыште шыже, Карелий

Туризм

Лышташ йогышан пушеҥге улмо вершӧлаште чыла вереат лышташын тӱсшӧ вашталтеш гынат, тиде сӱрет тӱнямбалне кок кундемыште эн моторлан шотлалтеш, тидыже тушко шуко туристым сымыстара[11].

Шыже лышташын чот волгалтше тӱсшӧ дене Канадын шуко ужашыже (поснак Эрвел Канаде) да США-н шуко вершӧржӧ (поснак У Англий) чапланат[12][13]. Тыгай шотан вес регион — Эрвел Азий, тышке Российын Мӱндыр Эрвелже, Китай, Корей да Японий пурат. Мутлан, Кавагути япон ер Фудзияма (Фудзи) вулканын курыкйолжо воктене ноябрьын икымше пелыштыже йошкар ваштарын чапланыше лышташыжлан кӧра турист-влаклан пеш сылне вер улеш[14].

Тыгак Российын Европысо йӱдвелкыже (Санкт-Петербург, Карелий) да Йӱдвел Европысо эллашке (эн ончычак тиде Швеций, Финляндий) шыжым миен коштмаш палыме улыт.

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Времена года // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
  2. ↑ NOAA's National Weather Service - Glossary. web.archive.org. Тергыме кече: 8 кылме 2025.
  3. ↑ Маран Стивен. Смена времен года - Астрономия для "чайников". web.archive.org. Тергыме кече: 8 кылме 2025.
  4. ↑ Осень раскрывает карты. Тергыме кече: 8 кылме 2025. Архивлыме 6 идым 2012 ий.
  5. ↑ Kanalley, Craig (2010-09-22), First Day Of Fall 2010: Autumn Equinox Photos, The Huffington Post, <https://web.archive.org/web/20100924195451/http://www.huffingtonpost.com/2010/09/22/first-day-of-fall-2010-au_n_734692.html>. Тергыме: 8 кылме 2025.  «Today, Sept. 22, 2010, is the first day of fall for North America»
  6. ↑ The Weather of Autumn 2007. web.archive.org. Тергыме кече: 8 кылме 2025.
  7. ↑ Autumn Hemisphere Seasons Temperate Southern Winter Trees. web.archive.org. Тергыме кече: 8 кылме 2025.
  8. ↑ Иван Забелин. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: Транзиткнига, 2005. — 162 с. — ISBN 5-9578-2773-8
  9. ↑ 1680 лет назад 1 сентября стало началом нового года. РИА Новости (14 идым 2005). Тергыме кече: 8 кылме 2025.
  10. ↑ Symbolism.Org: Symbolism of Place: 4. The Place of Time. www.symbolism.org. Тергыме кече: 8 кылме 2025.
  11. ↑ Leaf peepers storm N.H., Maine | SeacoastOnline.com. web.archive.org. Тергыме кече: 8 кылме 2025.
  12. ↑ Province of Nova Scotia. Nova Scotia Capitalizes on Fall Tourism (англ.). web.archive.org (25 теле 2010). Тергыме кече: 8 кылме 2025.
  13. ↑ The Complete Guide to Leaf-Peeping, 2002-09-14, <https://web.archive.org/web/20150925235747/http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-complete-guide-to-leafpeeping-612904.html>. Тергыме: 8 кылме 2025. 
  14. ↑ Кавагутико. Fuji Travel. Тергыме кече: 9 сӱрем 2025.

Литератур

  • Иван Забелин. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: Транзиткнига, 2005. — 162 с. — ISBN 5-9578-2773-8.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шыже&oldid=1233175" гыч налме