Шошо

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Шошо
Тылзе ӱярня, вӱдшор да ага
Рат дене ончычсо теле
Сӱрет
Рат дене шушаш кеҥеж
Мӧҥгешла шыже
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак
Шошо сӱрет
Чодыра ӱярня тылзыште

Шошо (руш. Весна) — идалыкын ныл пагытше гыч иктыже, теле гыч кеҥежыш куснымо жап. Шошо тӱҥалме да мучашым палемдыме тӱрлӧ йӧн уло, нуно верысе игече, тӱвыра да йӱлалан келшышын ойыртемалтыт. Кунам Йӱдвел пелшарыште шошо, Кечывалвелыште шыже шога да мӧҥгешла.

Этимологий

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

«Весна» руш мут тошто индоевропысо негызан улеш да литовла vasarà «кеҥеж», латышла pavasaris, др.-инд. vasantás «шошо», vasar «ончыч» дене лишыл улеш[1].

Шошо кечышот

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]
Левитан И. И. Ӱярня. 1895. Третьяков галерей, Моско

Кум тылзе гыч шога: Йӱдвел пелшарыште — ӱярня, вӱдшор да ага, Кечывалвелыште — идым, шыжа да кылме.

Шошо — куснымо жап, тунам кечын волгыдо жапше палынак кушкеш, йырым-йырысе йырвел температур нӧлталтеш да илыше чонан да кушкыл-влакын пӱртӱс илышышт у куатым налеш.

Славян-влак тыге шоненыт, «шошо — Благовещений гыч Купальнице марте»[2]. Благовещенье — шошо толмым шижтарыше пытартыш теле пайрем лийын[3], молан манаш гын, тиде кечын «шошо телым сеҥен»[4].

Тошто пасхалийлаште шошым тыге сӱретленыт:

Весна наричется яко дева украшена красотою и добротою, сияюще чудно и преславне, яко дивитися всем зрящим доброты её, любима бо и сладка всем, родится бо ся всяко животно в ней радости и веселия исполнено. Сицева есть весна.

Шошо игече

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Метеоролог-влак утларакшым ныл пагытым палемдат: шошо, кеҥеж, шыже да теле. Нуно кажне тылзын кокла температурыж дене палемдалтыт, тыгак кажне пагыт кум тылзе жап шуйна. Эн шокшо кум тылзе — кеҥеж, эн йӱштӧ — теле, а нунын кокласе жапше — шошо да шыже. Сандене игече шот дене шошо тӱрлӧ верлаште тӱрлӧ жапыште тӱҥалеш.

Российыште шошо игече вашталтме дене толын шога, кунам суткасе южын кокла температуржо +0 °С деч кӱшнӧ лиеш. Российын кечывалвел кундемлаштыже шошо шыже дене икгай (субтропике игече, климатысе теле уке). Российын рӱдӧ ужашыштыже, тӱҥ шотышто, шошо ӱярня тылзе мучаште тӱҥалеш. Йӱштӧ игечан верлаште шошо тыгак шыже дене икгай (климатысе кеҥеж уке, субарктике игече шога).

Европын шуко ужашыштыже (Великобританий да моло) тыгак Йӱдвел Америкыште шошо тылзылан ӱярня, вӱдшор да ага шотлалтыт[5][6]. Ирландийыште, гаэльский кечышотлан келшышын, шошо тылзе-влаклан пургыж, ӱярня да вӱдшор шотлалтыт[7][8][9][10]. Швецийыште метеоролог-влак шошо тӱҥалтышлан кечын кокла температуржо 0 °С деч кугурак шым кече почела лиймым шотлат, сандене шошо толмо кече кумдыкысо лопкыт да кужыт дене кылдалт вашталтеш[11].

У Зеландийыште[12] да Австралийыште[13], шошо утларакшым 1 сентябрьыште тӱҥалеш да 30 ноябрьыште пыта.

Шошын ойыртемже (фенологийысе шошо)

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Россий кумдыкышто шошо фенологийым  (руш.) (мар. чӱчкыдын «пӱртӱсын ылыжмыж» дене кылдат: кушкылын кушкаш тӱҥалмыже (вегетаций), кайык-влакын пӧртылмышт, янлык-влакын мален кынелмышт дене палемдат.

Шымлыше автор-влак шошо фенологий пале-влакым, шошын тӱҥалтышыжым да пытымыжым ий еда вашталтше пӱртӱс сӱрет гоч ончаш темлат. Тыге, шошын толмыжым шокшо кечын лумым шулыктараш тӱҥалмыж гыч шотлаш темлат, пасушто икымше чара вер-влак койыт, олтыдымо оралте леведышыште ийсӱс кечалтеш, йӱдым вӱдйогын ок кылме, кушкыл-влакын але посна пушеҥын, шудын тарванымыж дене эсекрат. Шошо фенологийын посна палыже уке, молан манаш гын, кундем-влакын пӱртӱс игечышт чот ойыртемалтше: тыге, раш коеш, шошо тыгай верлаште толеш, кушто теле лум леведыш огеш уэшталт але вӱдкорнан (сосудистый) кушкыл-влак уке улыт[14].

Тидым шотыш налын, шошын фенологий палыже-влак нерген иктаж-могай кундем але пӱртӱс кумдык шотышто гына ойлаш лиеш.

Шошо тӱвыраште

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Сем[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Классике[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Антонио Вивальдин «Идалыкысе пагыт / Времена года» цикл гыч Концерт № 1: Часть 1: Аллегро (инф.), Часть 2: Ларго (инф.), Часть 3: Аллегро (инф.)
  • Пётр Ильич Чайковский. «Идалыкысе пагыт / Времена года» фортепиано цикл: 3 № Ӱярня «Турийын муржо»; 4 № Вӱдшор «Лумпеледыш»; 5 № Ага «Ош йӱд-влак»
  • Эдвард Григ. «Шошым» фортепиано пьесе
  • Самуил Моисеевич Майкапар. «Шошо» фортепиано пьесе
  • Сергей Васильевич Рахманинов. Ф. Тютчевын почеламутшылан «Шошо вӱдшор» романс, «Шошо» кантата
  • Николай Андреевич Римский-Корсаков. «Лумӱдыр» оперыште герой-влак кокла гыч иктыже

Моло[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

«Бутыркын» тӱшкан «Запахло весной» мурыжын припевше

Запахло весной, метелям отбой,
Хозяин седой, ворота открой,
Запахло весной, боль снимет рукой,
Знакомой тропой, вернусь я домой!

  • «Кино» — «Шошо» («Это не любовь» альбом, 1985)
  • «Вопли Видоплясова» — «Шошо» (1997 ийысе «Музіка» альбом)
  • Валерий Миляев — «Шошымсо танго» (С. ден Т. Никитинмыт мурат)

Кинематограф[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Шошо — 1947 ийысе совет семан комедий.
  • Заречный уремыште шошо — 1956 ийысе совет сылнысымыктыш фильм.

Сӱрет сымыктыш[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Шошо (Боттичеллин сӱретше)
  • Шошо (Пластовын сӱретше)

Поэзий[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Чодыраште шошо (1956), Шошымсо ий пагытыште (1931), Ӱярня (1947), Ий кайымаш (1916) — Борис Пастернакын почеламутшо-влак

Палемдымаш

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]
  1. ↑ весна, этимология весна, весна этимология и происхождение « Этимологический словарь русского языка. Фасмер Макс (online онлайн версия) « Русский язык « Classes.ru. web.archive.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  2. ↑ Чичеров, 1957, с. 15.
  3. ↑ Коринфский, 1901.
  4. ↑ Даль, 1880.
  5. ↑ Spring. Glossary of Meteorology. Тергыме кече: 5 кылме 2025. Архивлыме 26 ӱярня 2021 ий.
  6. ↑ Met Office: Spring. Тергыме кече: 5 кылме 2025. Архивлыме 22 ӱярня 2021 ий.
  7. ↑ Sean Moncrieff: ‘When does spring start? I don’t know and neither do you’, <https://web.archive.org/web/20190218223537/https://www.irishtimes.com/life-and-style/people/sean-moncrieff-when-does-spring-start-i-don-t-know-and-neither-do-you-1.3784168>. Тергыме: 5 кылме 2025. 
  8. ↑ Get ready for the seasons in Ireland. web.archive.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  9. ↑ Column: When does spring really start? Let's clear this is up once and for all., <https://web.archive.org/web/20200607080623/https://www.thejournal.ie/readme/when-does-spring-really-start-1299726-Feb2014/>. Тергыме: 5 кылме 2025. 
  10. ↑ The first day of Spring – the Spring Equinox ... or is it? (13 ӱярня 2014). Тергыме кече: 5 кылме 2025. Архивлыме 7 пеледыш 2020 ий.
  11. ↑ Sweden braces for warm spring weather - The Local (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  12. ↑ POLL: Do you want the dates of our seasons changed? (англ.). WeatherWatch.co.nz. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  13. ↑ Climate Glossary - Seasons. web.archive.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  14. ↑ Селезнёв В. В. Фенология в пчеловодстве. Медоносные растения. Тергыме кече: 5 кылме 2025. Архивлыме 4 сӱрем 2012 ий.

Литератур

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]
  • Весна // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880. — Т. 1.
  • Весна : [арх. 3 шорыкйол 2023] // Великий князь — Восходящий узел орбиты [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 206. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 5). — ISBN 5-85270-334-6.
  • Забелин И. Е. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: АСТ, АСТ Москва, Транзиткнига, 2005. — С. 162. — 1136 с. — (Классическая мысль). — ISBN 5-9578-2773-8.
  • Петров В. В. Весна в жизни леса / АН СССР; Отв. ред. д.б.н. Н. П. Соколова; Художник М. М. Бабенков. — М.: Наука, 1981. — 144, [10] с. — (Человек и окружающая среда). (обл.)
  • Коринфский А. А. Сказ о Благовещении // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 190—197.
  • Чичеров В. И. Зимний период русского народного земледельческого календаря XVI – XIX веков. — М.: Издательство Академии Наук СССР, 1957. — 237 с.

Кылвер-влак

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шошо&oldid=876414" гыч налме