Кужемдыме идалык

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

Кужемдыме (високос) идалык але талук (лат. bis sextus; руш. Високосный год) — «кокымшо кудымшо» гыч[1][2][3]) — кечышотлымаште ешартыш кечым шотлыман талук, тылзе-кече почеш шотлымаште — астрономий але пагыт дене иктӧрлыкыш лукташлан, ешартыш тылзым пуртымо[4]. Кӱчык, кужемдыме талуклан шотлалтдыме идалык кужемдыме огыл (високос огыл) маналтеш. Юлиан да григориан кечышотлаште кужемдыме талукын ешартыш кечыжлан 29 февраль шотлалтеш.

Ешартыш кечым пуртымо нерген

Тӱҥ статья: Юлиан кечышот  (руш.) (мар.

Мемнан эра деч ончыч 45-ше ий 1 январьыште рим диктатор Гай Юлий Цезарь  (руш.) (мар. кечышотым илышыш пуртен, тудым Римыште Созигенын вуйлатыме александрийысе астроном-влак ямдыленыт, нунын ыштыме кечышотышто астрономий талук 365,25 сутка (365 сутка да 6 шагат) улмыж негызеш чоҥалтын. Тиде кечышотым юлиан  (руш.) (мар. кечышот ман лӱмденыт. Куд шагатан ойыртемым тӧрлашлан кужемдыме ийым пуртымо. Кум ийым 365 сутка дене шотленыт, а нылымшылан (нылытлан пайлалтше талукыш) пургыж тылзыште (февральыште) ик суткам ешареныт.

Рим кечышотышто кече-влакым тылзын икымше кечыж полшымо дене (календ-влак) шотленыт, (тылзын икымше кечыже), нон-влак (5-ше але 7-ше кече) да ид-влак (тылзын 13-шо але 15-ше кечыже). Тыге, 24 февральым ante diem sextum calendas martii («мартысе календ-влак деч [ончычсо] кудымшо кече») семын палемденыт. Тиде кече деч ончыч кечышотым тӧрлашлан жапын-жапын ешартыш тылзым пыштеныт. У кечышотышто Цезарь «мартысе календ-влакын кокымшо кудымшо кечыже» манме ик ешартыш кечым (bis sextus) пурташ пунчалын[5]. Кужемдыме талукын икымше идалыкше 45-ше ийыште лийын.

Кок ий гыч, у кечышотым пуртымекыже, Цезарьым пуштыныт, кокымшо кужемдыме талук тудын колымыж деч вара лийын. Очыни, тидын денак ты факт умылтаралтеш: кечым шотлымылан муткучышо онаеҥ (жрец)-влак кажне нылымше ийыште ешартыш кечым пуртымо шот-радамым умылен шуктен огытыл, да тидын олмеш февральыште кажне кумшо талукышто ешартыш кечым пурташ тӱҥалыныт (шонен пыштыме почеш, нуно нылымшым кужемдыме ий деч ончычсо талук гыч шотленыт). Цезарь деч вара 36 ий жапыште кужемдыме талук кажне кумшо идалыкыште лийын, да вара гына император Август кужемдыме ий-влакын чын радамыштымым уэш ыштен (тыгак шотлымо иктӧрлыкым пӧртылташ манын, икмыняр кужемдыме ийым кораҥден). 1999 ийыште савыкталтше оксиринхскысе папирус почеш рим да египет кечышотым возымым таҥастарыме гыч рашемдыме[6][7]: Римыште мемнан эра деч ончычсо 42, 39, 36, 33, 30, 27, 24, 21, 18, 15, 12, 9 ий-влак, 8, 12 талук-влак да умбакыже кажне нылымше талук кужемдыме идалык лийыныт[8].

Григориан кечышот

Тӱҥ статья: Григориан кечышот

Тропик талукын кокла кужытшо (йӱд ден кечын кок гана иктӧр лийме кече кокласе жап) 365 сутка 5 шагат 49 минут наре лиеш. Кокла тропик талукын да кокла юлиан кечышот идалыкын (365,25 сутка) кужытышт кокласе ойыртем 11 минут наре лиеш, тиде 11 минут гыч 128 ий наре жапыште ик сутка погына.

Икмыняр шӱдӧ ий эртымеке, шошымсо йӱд ден кечын иктӧр лийме кечын икмыняр шӱкалалтмыжым эскерыме, тидын денак черке пайрем-влак кылдалтыныт. XVI курымышто шошымсо йӱд ден кечын иктӧр лиймыже 21 март деч 10 сутка наре ончыч толын, тудым Кугече пайремым палемдаш кучылтыныт.

Погынышо йоҥылышым рашемдаш да ончыкыжым тыгай кораҥмаш деч утлаш манын, 1582 ийыште рим папа Григорий XIII кечышотым уэш пужен чоҥен (реформа). Кокла кечышотысо талук утларак сайынрак Кече почеш шотлымылан келшен толжо манын, кужемдыме талук-влакын толын шогымыштым вашталташ пунчалым луктын. Ончычсо семынак кужемдыме талуклан тудо ий шотлалтеш, кудын номерже нылытлан пайлалтеш, но палемдыме: 100-лан пайлалтше талук кужемдыме ок лий. Тыгай ий-влак тунам гына кужемдыме лийыт, кунам нунын числашт эше 400-лан шелалтеш.

Тышеч кужемдыме ий-влакын почела толын шогымышт лектеш:

  • талук, кудын радам числаже (номерже) 400-лан пайлалтеш, — кужемдыме;
  • моло талук ий-влак, кудыштын радам числашт 100-лан пайлалтеш, — кужемдыме огытыл (мутлан, 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300 ий-влак);
  • моло идалык-влак, кудыштын радам числашт 4-лан пайлалтеш, — кужемдыме[5];
  • чыла моло талук-влак — кужемдыме огытыл.

Тыге, григориан кечышот юлиан кечышот деч утларак чын, но туге гынат ситыдымаш деч посна огыл. Уто, погынышо сутка-влакым кокла шот дене 133,3 ийыште ик гана кораҥдат (400/3), а 128 ийыште ик гана огыл (чынрак да тӧррак кечышот тудо лиеш, кудыжо 128 ийыште ик гана ик ешартыш кечым кораҥда, вес семын ойлаш гын, юлиан кечышотын кажне 32-шо кужемдыме талукым кужемдыме огыллан (високос огыллан) шотла).

Пытартыш шӱдан ийлаште, кудыштын числашт кок ноль дене мучашлалтын, ныл случай гыч кумытшо кужемдыме огытыл. Тыге, 1700, 1800 да 1900 ий-влак кужемдыме лийын огытыл, молан манаш гын, нуно 100-лан пайлалтше да 400-лан пайлалтдыме улыт. 1600 да 2000 ий-влак — кужемдыме лийыныт, молан манаш гын, нуно 400-лан пайлалтыт. 2100, 2200 да 2300 ий-влак — кужемдыме огыт лий.

Кужемдыме ийлаште ешартыш кечым — 29 февральым — пуртат.

Кужемдыме ий 2024-ше талук лийын, весыже 2028 идалык лиеш.

Еврей кечышот

Тӱҥ статья: Еврей кечышот  (руш.) (мар.

Еврей кечышотышто кужемдыме ийлан тудо ийым шотлат, кудыж деке кечым огыл, а тылзым ешарат. Тидын амалже тыгай: еврей кечышот тылзын пӧрдмыжым шотыш налын чоҥалтын, тудын кужытшо 29,53059 кечан кече, садлан латкок тылзе талук астрономий кече идалык деч 11 кече наре почеш кодеш. Тылзе талук-влакым кече идалык-влак дене тӧремдашлан кужемдыме ийышке латкумшо тылзан (лунный) тылзым пуртат. 19 талукан циклыш 12 тыглай да 7 кужемдыме идалык пура (3, 6, 8, 11, 14, 17 да 19 ий-влак), тидыже 235 тылзан (лунный) тылзым ышта. Идалыкын кокла кужытшым шотлаш гын, 235 × 29,53059 / 19 = 365,24677 кече лиеш.

Ешартыш тылзе Адар Алеф («икымше Адар») маналтеш да Адар деч ончыч ешаралтеш, вара тудо Адар Бет («кокымшо Адар») лиеш. Тидым Песах эре толын шогыжо ман ыштат, тыге тудым, йӱлам кучаш йодшо, Торан (Пятикнижие) шуко стихыштыже серыме[9].

Ислам кечышот

Тӱҥ статья: Ислам кечышот  (руш.) (мар.

Ислам кечышотышто, эскерыме да шотлымо почеш, эре толын шогышо кужемдыме идалык уке, кок тӱрлыштыжат тылзан тылзе-влак 29 але 30 кечым авалтат, тӱҥ шотышто нуно черет дене радамлалтыт. Но таблицысе ислам кечышот, кудым ислам астроном-влак кокла курымлаште кучылтыныт да кызытат южо мусульман тудлан эҥерта, кужемдыме кечышот йӱлам куча, тудым 30 идалыкан циклын 11-ше ийыштыже тылзан кечышотын пытартыш тылзышкыже ешарат[10]. Тиде ешартыш кече пытартыш тылзын, зу-ль-хиджан, мучаштыже верланен, кудыжо тыгак хаджа тылзылан шотлалтеш[11].

Ахмадит-влакын ыштыме хиджра-шамси кечышот кечан кечым шотыш налын ыштыме, тудо 33 талук гыч шога, (григориан кечышотышто 400 талукан кечышот дене икгаяк), тушто 8 кужемдыме талук 366 кече дене шотлалтеш. Тиде кечышотын икымше идалыкше хиджра гыч тӱҥалеш[12].

Палемдымаш

  1. ↑ Толковый словарь русского языка: В 4 т. / Под ред. Д. Н. Ушакова. — М.: Сов. энцикл.: ОГИЗ, 1935—1940.
  2. ↑ Рус. пер.: Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. — 1-е изд. — Т. 1—4. — М., 1964—1973.
  3. ↑ Високосный год // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  4. ↑ Meeus, Jean (1998), Astronomical Algorithims, Willmann-Bell, с. 62 
  5. ↑ 1 2 БРЭ, 2006.
  6. ↑ Astronomical Papyri from Oxyrhynchus.
  7. ↑ Roman to Julian Conversion: Analysis A.U.C. 730 = 24 B.C. web.archive.org. Тергыме кече: 4 теле 2025.
  8. ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 289. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
  9. ↑ Исх. 23:15; Исх. 34:18; Втор. 15:1; Втор. 15:13.
  10. ↑ Islamic Leap Year (англ.). www.timeanddate.com. Тергыме кече: 4 теле 2025.
  11. ↑ Leap year trivia you might want to know, <https://web.archive.org/web/20130515233835/http://www.gmanetwork.com/news/story/249829/lifestyle/people/leap-year-trivia-you-might-want-to-know>. Тергыме: 4 теле 2025. 
  12. ↑ A Brief History of Ahmadiyya Movement In Islam. web.archive.org. Тергыме кече: 4 теле 2025.

Литератур

  • Високосный год // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Високосный год // Великий князь — Восходящий узел орбиты. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 387. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 5). — ISBN 5-85270-334-6.
  • Идельсон Н. И. История календаря. — Л.: Научное книгоизд-во, 1925. — 176 с. — (Астрономическая библиотека под редакцией П. И. Савкевича). — 3000 экз.
  • Куликов С. Год високосный // Нить времён. Малая энциклопедия календаря с заметками на полях газет. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1991. — С. 56. — 288 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-02-014563-7.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кужемдыме_идалык&oldid=1233253" гыч налме