Ядырна уезд

Ядырна уезд
Ядырна уезд
	Герб
Эл	Россий Империй
Уезд ола	Ядырна
Историй да географий
Ыштыме кече	1708
Пытарыме кече	1927
Кумдык	2 881,9 меҥге²
Калык чот
Калык чот	154 493 (1897) еҥ

Ядырна уезд (руш. Ядринский уезд, чуваш. Етĕрне уесĕ) — Озаҥ губернийын, Чуваш автоном кундемын да Чуваш АССР-ын 1708—1927 ийлаште лийше администраций-кумдыкшо. Уезд ола — Ядырна.

Эртымгорно

Ядырна уезд Чуваш АССР кышкарыште

Ядырна уездым XVI курымын 90-шо ийлаштыже ышталтын, 1590 ийыште негызлыме Ядырна ола йыр чоҥалтын. XVII курымышто уездысе калыкын тӱҥ ужашыже ясакым тӱлышӧ чуваш кресаньык-влак лийыныт. Тӱрыс огыл увер-влак почеш, XVII курымын 80—90-шо ийлаштыже Ядырна уездыште 1258 ясакан да 40 посна озанлыкан пӧрт лийын. XVIII курымын икымше чырыкыштыже ясакан кресаньык-влак да икмыняр служышо еҥ кугыжаныш кресаньык-влак радамыш кусаралтыныт. 1723 ийыште Ядырна уездыште кугыжанышлан налог тӱлышӧ калыкше 9,2 тӱж. еҥ шотлалтын — 581 оласе еҥ да 8,6 тӱжем кресаньык. Кресаньык коклаште шотлымо почеш икымше верым кугыжаныш кресаньык-влак налыныт — 8 тӱж. еҥ (чуваш-влак); вара помещик пелен улшо-влак — 363 еҥ (руш-влак); черке-монастырьыыште — 221 еҥ (руш-влак).

XVIII курымын кокымшо пелыштыже черке-монастырь кресаньык-влакым кугыжаныш кресаньык-влак радамыш кусареныт. Тидын лектышыж дене 1795 ийыште Ядырна уездыште 60,7 тӱж. еҥ кугыжаныш кресаньыклан шотлалтын — 59,7 тӱж. чуваш, 971 руш да 15 тӱж. помещикын руш кресаньыкше. 1897 ийысе возыктышын уверже почеш ола деч посна Ядырна уездыште 152 тӱж. еҥ илен (77,2 тӱж. ӱдырамаш, 74,8 тӱж. пӧръеҥ), нунын коклаште чуваш-влак 140,3 тӱж. еҥ; руш-влак 11,6 тӱж. еҥ; татар-влак 40 еҥ; мордва 23 еҥ да 13 еҥ моло тӱрлӧ калык гыч лийын. Илышйӧнышт шотыш налаш гын: 150,8 тӱж. кресаньык, 565 духовенствын еҥже, 551 мещан, 60 чапланыше граждан, 52 дворян але тукымжо, 17 купеч, 1 казакӱдыр, моло тӱрлӧ тӱшка гыч — 8, 7 еҥ шкеж нерген уверым ончыктен огыл (4 пӧръеҥ, 3 ӱдырамаш).

Уездысе калыкын тӱҥ пашаже мланде паша лийын. XVIII курымышто (1774 ий марте) уездыште 4 аракам шолтышо завод лийын (посна оза-влак кученыт). Тыгак А. И. Засыпкинын коваште да коям пелтыме заводшо лийын. 1882 ийыште 1 аракам шолтышо да 1 шинчал завод лийын. 1901 ийысе увер почеш, уездыште 1 аракам шолтышо да 1 ӱй шӱшмӧ завод, 827 изи ыштыквер (ты коклаште 784 вакш, ӱй шӱшмӧ вер да т. м.), 4 эмлымвер, 131 школ верланеныт.

1708 ий марте Ядырна уезд Озаҥ полатысе Кӱштыкын вуйлатыме кумдыкыштыжо лийын, 1708 ийыште Озаҥ губернийыш^?! пурен; 1714 ийыште Угарман губернийыш^?! ушымо да 1719 ийыште тиде губернийын Алатырь провинцийышкыже возыктымо. 1779 ийыште Ядырна уезд уэш Озаҥ губернийыш пурен; 1781—96 ийлаште Озаҥ наместничествыште лийын; 1796 ийыште уэш ыштыме Озаҥ губерний кышкарыш ушымо.

1920 ий пеледыш тылзын 24-ше кечынже уэш ыштыме Чуваш автоном кундемын кышкарышкыже пурен.

1925 ий вӱдшор тылзын 21-ше кечыж гыч Чуваш АССР (руш.) (мар. кышкарыште.

1927 ий шыжа тылзын 1-ше кечынже Ядырна уезд петыралтын, а тудын кумдыкыштыже Ядырна район ышталтын.

Калыкчот

1897 ийысе возыктышын уверже почеш уездыште 154 493^[1] еҥ илен. Нунын коклаште чуваш-влак — 90,9 %, руш-влак — 9,0 %^[2]. Ядырна уезд олаште 2 454 еҥ илен.

1926 ийысе пӱтынь ушемысе калык возыктышын иктешлымыж почеш уездын калыкчотшо 227 786 еҥ лийын^[3], нунын кокла гыч оласе (Ядрырна ола) — 3 524 еҥ.

Администрацийлан шеледымаш

XVII—XVIII курымлаште Ядырна уезд кум волостьым шке кӧргышкыжӧ ушен:

Выльск волость,
Сормин волость,
Ядырна волость,

1913 ийыште уездыште 13 волость лийын^[4]:

Аликово волость,
Асакасы волость,
Балдаево волость,
Изи Яуши волость,
Норусово волость,
Тойси волость,
Тораево волость,
Убеево волость,
Хочашево волость,
Чебаево волость,
Чуваш-Сормы волость,
Шуматово волость,
Ядырна волость.

1913 ийыште Ядырна уездыште ола деч посна 603 илем лийын.

Палемдымаш

↑ ¹ ² Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии) (неопр.). Тергыме кече: 6 пургыж 2026. Архивировано из оригинала 28 сӱрем 2014 ий.
↑ Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России (неопр.). demoscope.ru. Тергыме кече: 6 пургыж 2026.
↑ Всесоюзная перепись населения 1926 г. (неопр.) demoscope.ru. Тергыме кече: 6 пургыж 2026.
↑ Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія. — Кіевъ: Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ.

Литератур

Полное собрание законов Российской империи. 1-е изд. СПб., 1830. Т. 30. № 1579;
Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. СПб., 1903. Т. XIV. Казанская губерния;
Брокгауз Ф. А., Ефрон И. А. Энциклопедический словарь. СПб., 1904. Т. XLI;
Статистический ежегодник России 1916 г. Пг., 1918. Вып. I;
Димитриев В. Д. Чувашия в эпоху феодализма. Ч., 1986.

Кылвер-влак

Ядрин // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Старые карты Ядринского уезда

[Демоскоп_Weekly-1] ¹ ² Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии) (неопр.). Тергыме кече: 6 пургыж 2026. Архивировано из оригинала 28 сӱрем 2014 ий.

[2] Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России (неопр.). demoscope.ru. Тергыме кече: 6 пургыж 2026.

[ДW1926-3] Всесоюзная перепись населения 1926 г. (неопр.) demoscope.ru. Тергыме кече: 6 пургыж 2026.

[4] Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія. — Кіевъ: Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ.

[1]

[2]

[3]

[4]