Господьын Чын да Илышым ыштыше Ыресшым Нӧлтымаш

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

Господьын Ыресшым Нӧлталмаш Статья — черке пайремлымаш нерген. Славян йӱла нерген Нӧлталмаш статьям ончо

Господьын Ыресшым Нӧлталмаш
«Господьын Ыресшым Нӧлталмаш» юмоҥа (Новгород, XV курым)
«Господьын Ыресшым Нӧлталмаш»
юмоҥа (Новгород, XV курым)
Тӱрлылык Религий пайрем
Официал Господьын Чын да Илышым ыштыше Ыресшым Нӧлтымаш
Вес семын Нӧлталмаш
Ышталтын Шнуй Еленан Ылыжтарыше Ыресшым мумо лӱмеш (326 ий)
Кече Православий йӱла — 14 (27) идым[1] или же 14 идым григориан кечышот почеш
Католицизм — 14 идым
Пайремлымаш юмылан кумалмаш
Кылдалтын 629 ийыште Гоподьын Ыресшым Персий гыч пӧртылтымаш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Господьын Чын да Илышым ыштыше Ыресшым Нӧлтымаш(акр.-грек ῾Η παγκόσμιος ὕψωσις τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ Σταυροῦ — шнуй Ыресым Нӧлтымаш черкыслав. Всемі́рное воздви́женїе чⷭ҇тна́гѡ и животворѧ́шагѡ крⷭ҇та̀; лат. Exaltatio Sancti Crucis ончыч рушла тыглай ойлымаште Здвиженье[2] — исторический черкылаште палемдыме пайрем, господьын латкок пайрем радамышкыже пура. Господьын Ыресшым мумым шарныме лӱмеш пеҥгыдемдалтын, тидыже, черке преданийлан келшышын, 326 ийыште Голгофа курык воктене — Иисус Христосым Ыресеш Пудалыме вер дене — лийын. VII курым гыч тиде кечым Византийысе император Ираклийын Персий гыч Илышым штыше Ыресым пӧртылтымыжӧ (629) нерген шарнымаш дене иктыш ушаш тӱҥалыныт. Пайремын лӱмжӧ Эрвелне Черкын IV курымышто тӱҥалше йӱлаже дене кылдалтын — юмылан кумалме годым ыресым ритуал семын кӱшкӧ нӧлташ (вес семынже, Ыресым чыла кумалшылан ужаш лийшын нӧлташ)[3][4].

Руш православий черке, тыгак тошто стильысе да южо верысе Православий черке-влак 14 (27) сентябрь пайремлат[1], а у юлиан кечышотыш куснышо верысе черке-влак да Католик черке — григориан кечышот дене 14 сентябрьыште. Армян Апостол черке — 11 ден 17 сентябрь коклаш вочшо рушарнян (тыгак вес арнясе шочмын, кугарнян да шуматкечын[5].

Пайрем историй

Ыресым Мумаш

Тӱҥ статья-влак: Илышым ыштыше Ырес ден Апостол дене Иктӧр Елена Преданий почеш, ыресым император Пеш Кугу Константинын Палестиныш толшо аваже императрице Елена ден Иерусалимысе епископ Макарий (314-333) муыныт. Кӱнчен кычалмылан кӧра Господьын Колоткажын кӱвомышыжым мумо, а тушеч тораштак огыл кум ырес лектын. Иисус Христосын ыресшым черле ӱдырамаш ӱмбаке черет дене паштыме деч вара пареммекыже рашемдыме. Вес преданий почеш, колышо еҥым урем мучко наҥгайыме годым тиде ырес дене тӱкнымыжлан кӧра тырлымекше (тышечак Илышым ыштыше Ырес лӱмжӧ).

Императрице Елена Утарышын мландысе илышыж дене кылдалтше вер-влакым 80 утла храмым негызлыме дене палемден, нуным Вифлеемыште — Христосын Шочмо верыштыже, Елеонысо курыкышто — нӧлтымӧ, кушеч Господь кавашке нӧлталтын, Гефсиманийыште, кушто Утарыше Шкенжын орланымыже деч ончыч кумалын да кушан Юмын Авам тойымо. Константинопольышко шнуй Елена пеленже Илышым ыштыше Пушеҥге ужашым да пудам конден. Император Константин Иерусалимыште Христос Ылыжме лӱмеш пеш кугу да кумда храмым нӧлташ кӱштен, тушкыжо Христосын Колоткажат, Гогофат пуреныт. Храм 10 ий наре чоҥалтын. Шнуй Елена храмым святитлыме марте илен шуктен огыл; тудо 327 ийыште колен. Храмым 335 ий 13 сентябрьыште святитлыме. Эрлашыжым, 14 сентябрьыште, Чын да Илышым ыштыше Ыресын Нӧлталтмыжым пайремлаш палемдыме. Пайремым пеҥгыдемдыме жапым ушештарымаш Александрийысе хроникыште (VII курым деч варарак огыл) уло: «Нине консул-влак годым, — Далматий ден Аниций Павлин (335 ий) годым, — манеш тудын авторжо, — шн. ырес черкым Константин Макарий епископ пелен 17—ше сентябрьыште святитлен (возышын йоҥылышыжо, кӱлеш — 13), да тышеч шн. ыресым Нӧлтымаш пайрем тӱҥалын».

Ыресым пӧртылтымаш

Тиде кечын Господьын Ыресше дене кылдалтше эше ик событий шарналтеш — 14 ий пленыште лийме деч вара Персий гыч мӧҥгеш Иерусалимыш тудын пӧртылмыжӧ. Персид кугыжа Хосров II грек-влак ваштареш сарыште грек сарзывийым кырен шалатен, Иерусалимым толен да тидын шотыштак Иисус Христос ден патриарх Захарийын (609-633) Ыресыштым наҥгаен. Ырес 14 ий Персийыште лийын да Хосровым сеҥыше, тудын эргыже дене тыныс ойпидышым ыштыше император Ираклий I годым веле христиан реликвий пӧртылын. Илышым ыштыше Ыресым Иерусалимыш пайремлын кондымо. Шнуй Преданий почеш, Император Ираклий кугыжан вуйшӱдышыжӧ да порфир дене Христосын Ыресшым Ылыжмаш храмыш наҥгаен. Кугыжа воктене патриарх Захарий ошкылын. Голгофыш кӱзымӧ капка ончылан император кенета чарнен шогалын да умбакыже тарванен кертын огыл. Шнуй патриарх кугыжалан тыге умылтарен: тудлан корным Господьын Суксыжо авыра, молан манаш гын Тудо, кӧ тӱням язык деч касараш Голгофыш Ыресым нумал каен, Шке Ырес корныжым мыскылалтме йӧре эртен. Тунам Ираклий вуйшӱдышым да порфирым кудашын, тыглай вургемым чиен да Христосын Ыресшым нимогай чарак деч посна храмыш пуртен.

Ыресым Нӧлталмылан «Шомакыште» шнуй Андрей Критысе ойла: «Ырес нӧлталалтеш, чыла ӱшанле-влак толыт, Ырес нӧлталалтеш, шолемат пайремжым ышта, да калык-влакат пайремлат».

Юмылан кумалмаш

Православий черке

Шнуй-влак Константин ден Елена Господьын Илышым ыштыше Ыресше йыр. В. К. Сазоновын сӱретше, XIX курым. Юмылан кумалмаш Ыреслан кумалме Арнясе (Кугу пӱтын 3-шо арняже) да Господьын Илышым ыштыше Ыресшын чын пушеҥгыжын Лиймыже (нумал лекмыже) (1 (14) августышто) семынак улмыжо.

Осыгечын, вес семын у стиль дене 26 сентябрьыште, кастене йӱдвошт малыдымаш шукталтеш. Устав почеш тиде йӱдвошт малыдымашыш изи кас кумалтыш пурышаш. Изи кас кумалтышыште Ыресым надыр оптымо олмо гыч престолыш кусарат. Но кызыт изи кас кумалтышым Российыште шуэ монастырьлаште веле вашлияш лиеш. Тиде амал дене приходысо храмлаште Ырес юмылан кумалаш тӱҥалме деч ончыч престолыш пышталтеш (Евангелий антиминс шеҥгек шындалтеш).

Эрденысе кумалтышыште Евангелий алтарьыште лудалтеш, Евангелийым лудмо деч вара «Христосын Ылыжмыжым ужшо-влак» арнян могай кечыжым ончыде муралтеш. Евангелийым лудмо деч вара Евангелийым шупшалмаш да черке ӱй шӱрымаш ок ышталт. Пеш кугун моктымо мут деч ончыч настоятель тӱрыснек чиен шогалеш. Пеш кугун моктымо мут жапыште Трисвятой манмым мурымо годым настоятель ыресым нумал луктеш. Ыресым вуйыштыжо кучен, тудым йӱдйымал омса гыч луктеш, а тудын ончычшо диакон сорта дене ошкылеш, Ыресым чарныде шикшаҥда; амвонышто шогалын, «Премудрость, проститле» манын каласа, вара тропарьын мурымыж годым «Утаре, Господи, Шкендын еҥет-влакым да, тушманым сеҥымым пӧлеклен,да Шкендын илыме веретым Шкендын Ыресет дене арален, благословитле» тропарьым мурымо годым Ыресым храм покшеке наҥгая да тудым аналой ӱмбак пышта. Вара «Оза, Тыйын Ыресетлан вуйнам савена да Тыйын Шнуй Ылыжметым чапландарена» тропарьым кум гана мурат, тыгодым мланде марте кум гана вуйым сават. Вара посна стихир-влакым мурат, тиде жапыште юмынъеҥ черке ӱй дене йыга, а вара ектений шкеже, йӱдвошт малыдымашын тыглай пытымыже да икымше шагат. Собор ден приходысо храмлаште (Руш Черкын кызытсе пашаштыже — архиерейын юмылан кумалмаштыже але епархиальный архиерейын сугыньлымыжо дене) Ыресым нӧлтымӧ чин шукталтеш[4][6].

Литургийыште Трисвятой манме олмеш «Тыйын Ыресетлан кумалына, Оза, да Тыйын Шнуй Ылыжметым чапландарена» муралтеш (мланде марте вуй савымаш деч посна).

Йӱла шот дене тиде кечын фиолет тӱсан вургемым чийыман. Православий йӱла почеш лач пайрем кечын пеҥгыде пӱтӧ — юмылан ӱшаныше-влаклан вольык гыч ыштыме кочкышым кочкаш йӧршеш чаралтеш.

Ырес аналойышто 21 сентябрь (4 октябрь) — Нӧлтымашым пуымо кече — марте кия. Пымашлан литургий мучаште амвон шеҥгелне кумалме деч вара Ыреслан тропарь ден кондакым мурымо годым Ыресым юмынъеҥ алтарьышке Кугыжан капка гыч наҥгая.

Господьын Ыресшым Нӧлталмылан тропарь, кондак да задостойник.

Рушла

Пайремын тропарьже Утаре, Господи, Шкендын еҥет-влакым да, тушманым сеҥымым (Кугыжа дене) пӧлеклен, да Шкендын илыме веретым Шкендын Ыресет дене арален, благословитле. Утаре, Господи, Шкендын еҥет-влакым да, тушман-влакым сеҥымашым (Кугыжа-влаклан) пӧлеклен да Шкендын Ыресет дене Шке калыкетым арален, Шке насылетым благословитле.

Пайремын кондакше

Шке кумылын Ыресыш нӧлталтше, Тый денет икгай лӱман Шке у калыкетлан Шкендычын суапетым пӧлекле, Христос Юмо; Шкендын ӱшанле еҥет—шамычетым, нунылан тушман-шамыч шумлык сеҥымашым пуэн, Шкендын виет дене юарлыкте, — да нуно Тый дечет полышым, тыныслык саргуралым, сеҥымашын сеҥалтдыме палыжым налыт. Пайремын застойникше Тый, Юмынава, — умылаш лийдыме узьмак, кид логалде Христосым шочыктенат, Тудо мландыште Ыресын илышым пуышо пушеҥгыжым шынден; садлан кызыт, тудым нӧлталме годым, тудлан вуйым савена, ме Тыйым чапландарена. Господьын Ыресшым нӧлталмаш (герцог Беррийысын Пеш чапле часословшын миниатюрыжо)

Католик черке

Латин йӱлан экстраординарный манме формыжо дене юмылан кумалмаш, 14 сентябрь рушарнялан логалеш але 1 классан пайрем семын шукталтеш гын, пайремын кас кумалтышыже водын тӱҥалеш. Тыглайже 3 ноктурнан эр кумалтыш гыч тӱҥалеш. Икымшыште Числа-влак Книга гыч (Чис. 21:1—9) лудаш кӱлеш. Икымше ноктурн кугу респонсорий дене мучашлалтеш: «Haec est arbor dignissima, in paradisi medio situata, in qua salutis auctor propria morte mortem omnium superavit. V: Crux praecellenti decore fulgida, quam Heraclius imperator concupiscenti animo recuperavit». Кокымшо ноктурышто — Ыресын пӧртылмыжӧ нерген историй лудмаш. Кумшо ноктурнышто — Римысе шн. папа Лев Пеш Кугун туныктен ойлымыжо гыч лудмаш.

Миссалыште пайрем мессылан шкешотан формуляр уло. Юмылан кумалмаш ап. Павлын Галат-влак деке (6:14) колтымо текстшылан «Nos autem» интроит дене почылтеш. Филиппиец-влак деке (Фил. 2:5—11) колтымаш гыч икымше лудмаш, тудым лудмо годым «Исусын лӱмешыже кеч-могай пулвуят тек сукалта» мутлаште сукалтен шинчаш кӱлеш. Иоанн деч Евангелий гыч (Ин. 12:31—36) кокымшо лудмаш. Шнуй Ырес нерген префаций

Чумыр налмаште мессе ден оффицийын текстышт шуко шотышто чытамсырлык жапыште (Кугече деч 2 арня) марте кучылталтше текстлан келшат.

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Часть поместных православных церквей, включая Русскую, для литургических целей продолжают использовать юлианский календарь (См. Старостильные церкви); в XX—XXI веках 14 сентября по юлианскому календарю соответствует 27 сентября по григорианскому.
  2. ↑ Здвиженье // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
  3. ↑ Чин Воздвижения Креста на праздник Крестовоздвижения. Архивысе копий 26 теле 2014 гыч Патриархия.Ru
  4. ↑ 1 2 Всемирное Воздви́жение Честно́го и Животворящего Креста Господня. Тергыме кече: 26 теле 2014. Архивлыме 26 теле 2014 ий.
  5. ↑ Выдержки из книги епископа Езника Петросяна «Армянская Апостольская Церковь» // Календарный цикл Армянской Апостольской Церкви. Архивысе копий 24 ӱярня 2012 гыч
  6. ↑ Архиерейский чиновник. Книга 1. Чи́н Воздви́женїѧ Честна́гѡ и҆ Животворѧ́щагѡ Креста̀ въ 14-й де́нь сентѧбрѧ̀ на ѹтрени. Тергыме кече: 14 теле 2018. Архивлыме 15 теле 2018 ий.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Господьын_Чын_да_Илышым_ыштыше_Ыресшым_Нӧлтымаш&oldid=1151084" гыч налме