Святой Тройчын кече
| Святой Тройчын кече | |
|---|---|
 Тройчын (Андрей Рублёвын юмоҥаже, XV курым тӱҥалтыш) | |
| Тӱрлылык | Христиан, икмыняр элыште кугыжаныш |
| Вес семын | Святой Пентикостиян арняже, Витле кече, Тройчын кече, Тройчын |
| Ышталтын | Кугече деч вара 50-ше кечын апостол-влак дек Святой Шӱлышын волымыжым шарнымашеш |
| Палемдат | тӱнямбалсе шуко христиан |
| Кече | Кугече деч вара 50-ше кече (8-ше рушарня), Юмын уэш шочмо кече деч вара 10-шо кече |
| 2025 |
8 пеледыш (католицизм) 26 ага (8 пеледыш) (православий) |
| 2026 |
24 ага (католицизм) 18 ага (31 ага) (православий) |
| 2027 |
16 ага (католицизм) 7 пеледыш (20 пеледыш) (православий) |
| Пайремлымаш | юмылан кумалмаш, фестиваль, калык гуляний |
| Кылдалтын | Кугече да Шнуй шӱлыш кече дене |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Витле кече (грек. Πεντηκοστή; але Святой Тройчын кече (руш. День Святой Троицы) — латкок пайрем коклаште, идалыкын эн тӱҥ христиан пайрем-влак кокла гыч иктыже. М. э. II курым мучаште апостол-влак дек Святой Шӱлышын волымыжым шарнымашеш ышталтын, тиде Кугече деч вара 50-ше кечылан лийын. Тиде событий деч вара апостол-влакын Евангелийым тӱня мучко шараш кайымыштлан кӧра пайрем христиан черкын шочмо кечыжлан шотлалтеш.
VII курымышто Святой Шӱлышын волымыжым шарнымашке Кумыте Юмым — Ачам, Эргым да Святой Шӱлышым — чапландарыме ой ешаралтын. Святой Тройчыным икте улшо Юмо семын ужмаш христиан ӱшанын тӱҥ негызлыше догматше улмылан кӧра эрвел черкыште пайремлымаш тӱткыш вашталтын, да XVII курымлан Российыште Святой Тройчыным чапландарымаш пайремын тӱҥ шонымашкыже савырнен. Святой Шӱлыш кече вес кечынже пайремлалтеш.
Касвел черкыште Витле кече апостол-влак дек Святой Шӱлышын волымыжым пайремлымаш семын тӱҥалтыш умылымашыжым арала. Святой Тройчын кечым Святой Шӱлышын кечыж деч вара ик арня гыч, Кугече деч вара 57-ше кечын, пайремлат.
Историй
Апостол-влак дек Святой Шӱлыш волымаш Тошто Сугыньысо уржа-сорла тӱҥалтышлан логалше Седмице пайрем дене иктеш толын. Умылтарыше-влак тиде кок пайремын кылдалтмыжым ончыктат: Седмице пайрем — материальный манме уржа-сорла тӱҥалтыш, апостол-влак дек Святой Шӱлыш волымаш — кӧргӧ чонысо саскам погымо тӱҥалтыш. Тиде кыл нерген Иисус Христосын Евангелийыште апостол-влакым «шурным погышо-влак» манын лӱмдымыжат ончыкта (Лк. 10:2)[1].
Эше Ыресыште орланымыж деч ончычак Христос апостол-влаклан ончыкыжым Святой Шӱлышын волышашыж нерген ойла[2]:
«Лыпландарышыже, Святой Шӱлыш, Мом Ачам Мыйын лӱмешем колта, тендам чылаланат туныкта да Мыйын тыланда мом ойлымемым чылажымат ушештара».
— (Ин. 14:26)
Нӧлталтмаш деч ончыч Господь апостол-влаклан тиде сӧрымаш нерген ушештара. Да Нӧлталтмаш деч вара лу кече гыч, кунам чыла апостол-влак Иерусалимыште Сионысо пӧлемыште погыненыт, святой апостол-влакын Пашаштышт возымо событий лийын[3]:
«…кенета каваште пуйто тале мардеж дене шочшо гай йӱк-йӱан шоктен да нунын улмо пӧртым тич темен. Ды нунын деке тул гай койшо, шеледыше йылме-влак толыныт да кажнын ӱмбалныже иктын-иктын мален колтеныт. Да чыланат Святой Шӱлыш дене темыныт, да Шӱлышын туныктымыж семын тӱрлӧ йылме дене кутыраш тӱҥалыныт».
— (Деян. 2:2—4)
Шавуот пайремлан кӧра Иерусалимыште тӱрлӧ вер гыч тӱрлӧ йылме дене ойлышо шуко еҥ лийын. Нуно чыланат ӧрмалгеныт, молан манаш гын кажныже апостол-влак деч шкенжын йылмыжым колын. Святой ача-влакын умылтарымышт почеш, тиде пӧлек апостол-влаклан икымше лийын, молан манаш гын нунылан тӱрлӧ калыклан Евангелийым туныкташ тӱҥалаш кӱлын. Варарак нуно Шӱлыш гыч вес пӧлек-влакымат налыныт: ӧрыктарышым ыштымым, шинчанужын каласымым, шонкалымашым, чытымашым, чон кӧргысӧ тыныслыкым да молымат[4].
Южо иудейже апостол-влакым «тамле аракам йӱыныт» манын титаклен. Тидлан апостол Пётр вашештен: мо лийше — тиде Тошто Сугыньысо шинчанужын каласымын шукталтмыже[5]:
«Да пытартыш кечылаште тыге лиеш, ойла Юмо, Шкемын Шӱлышем гыч кеч-могай капышкат темалтем, да тӱҥалыт тендан эргыда ден ӱдырда-влак шинчанужын каласкалаш; да самырык рвезыда-влак мом-гынат ужаш тӱҥалыт, да шоҥгыеҥда-влак омым ужмышт дене ушым шындаш тӱҥалыт. Шкемын кул пӧръеҥ ден кул ӱдырамаш-влаклан тудо кечылаште Шкемын Шӱлышем гыч темалтем, да тӱҥалыт шинчанужын ойлаш».
— (Деян. 2:17—18)
Святой Шӱлышын волымыж кечын Иерусалимыште кум тӱжем наре еҥ тынеш пурен. Тиде кече гыч, кузе Святой апостол-влакын пашаштышт ойлалтын, ӱшаныше-влак пырля лийыныт, кумалыныт да таинствылаште участвоватленыт, сандене тиде кече сандалыкысе апостол черкын тӱҥалтышыжлан шотлалтеш[6].
Шонымашын могай улмыжо
VII курымышто апостол-влак дек Святой Шӱлышын волымыжым тӱҥ пайремлымашке Святой Тройчыным чапландарыме сын ешаралтеш. Юмылан кумалмаште «Шелаш лийдыме Тройчынлан сукалтена, вет тудо мемнам утарен» мутан мурымаш лектеш. Тиде сын вияҥеш, да IX курымланак шуко стихир лектеш, нуным кызытсе юмыкумалмаштат кучылтыт. «Толза, еҥ-влак, Кум чуриян Юмылан сукалтена…» стихирыште православийын тӱҥ тезисше-влак улыт, канонласе тропарьыште тыгак Кум чуриян Юмо чапландаралтеш.
Константинопольысо юмыкумалмаште ончыктымо мурылам Витле кече пайрем деч вара кайыше шочмын службыштыжо муреныт. Жап эртыме дене нуным Витле кече пайрем службышко кусареныт, да Святой Тройчынлан сукалтымаш пайрем юмыкумалмашын ик темыже лийын.
Руш юмыкумалмаш йӱлаште XIV курымлан юмыкумалмашын кокымшо кечыжым Святой Тройчын Кече манаш тӱҥалыныт, молан манаш гын Витле кече пайремыште Святой Тройчынын почылтмышт лийын. Пайремын юмоҥаже «Тошто Сугыньысо Тройчын» лӱман сӱрет лийын (эн палымыже Андрей Рублёвын юмоҥаже). XVII курымлан мом умылтарыше тӱткыш йӧршын вашталтын: пайремын икымше кечыжым Святой Тройчын Кече, кокымшо кечыжым Святой Шӱлыш Кече манаш тӱҥалыныт. Тидын годым пайремын икымше кечынжат, кокымшо кечынжат Святой Шӱлышын апостолмыт дек волымо событийым шарналтат[1].
Юмылан кумалме ойыртем-влак
Апостол-влакын пунчалышт почеш, Витле кече пайрем деч вара ик арням пайремлаш, а вара ик арням пӱтым кучаш кӱлын. Пайрем арняште кеч-могай пашамат кодаш кӱлын. Тыгай радамым чыла вереак лукмо огыл, туге гынат тудо тиде пайремын идалык оҥгышто посна верым налмыжым ончыктен[7].
Юмыкумалмаште эрденысе кумалмаш деч вара Григорий Богословын «Пайрем нерген кӱчыкын йӧратен шонкалена» мутшым лудаш темлалтын[8].
«Святой Шӱлыш эре лийын, уло, да лиеш; Тудо лиймыжым тӱҥалын огыл да лиймыжым ок чарне, но Ача ден Эрге дене эреак икте да ойыраш лийдыме. Молан манаш гын але Ачалан кунам-гынат Эрге деч посна, але Эргылан Шӱлыш деч посна лияш сай лийын огыл; Юмылан моткоч чапдыме лиеш ыле, кунам Шкенжын каҥашыжын вашталтмыж деч вара тӱрыснек сылнештаралт шогалеш ыле гын».
— Григорий Богослов, «О празднике кратко любомудрствуем»
Православийыште
Кугече кече гыч Нӧлталтмаш марте ны суртысо, ны храмысе кумалмаште «Кавасе Кугыжалан, Лыпландарышылан, чынын Чонжылан…» ок лудалт. Тиде кумалтышмут «Христос колышо гыч ылыж кынелын…» тропарь дене алмашталтеш. «Кавасе Кугыжалан» уэш Святой Тройчын Кече гыч гына лудаш тӱҥалыт[9].
Юмыкумалмаш книгалаште пайрем «Неде́ля святы́я Пентико́стии» (черк.-слав. Нєдѣ́лѧ свѧты́ѧ Пєнтико́стїи[10]) лӱмым нумалеш. Пайрем водын йӱдвошт малыдыме кумалмаш эрта, эрдене пайрем литургий лиеш. Литургий деч вара — южгунам вигак, южгунам кечын кокымшо пелыштыже — индешымше шагат да кугу кас кумалтыш эртаралтеш, тушто Святой Шӱлышын волымыжым чапландарыше стихирым мурат.
Кас кумалмаш годым юмылан ӱшаныше-влак Кугу пӱтӧ деч вара икымше гана уэш сукен шичме кумалтышым эртараш тӱҥалыт. Священникын вуйлатыме кумалтышыш ушнышо-влак кум гана пулвуй ӱмбак сукен шинчыт. Юмылан ӱшаныше-шамыч икымше ганаже шке языкыштым касарат да Юмо деч алгаштарыме ден сымыстарыме ваштареш шогаш полышым йодыт. Кокымшо ганаже Святой Шӱлышым, Лыпландарышым, пуаш йодыт, тудыжо сугыньым шукташ вийым пеҥгыдемда да курымашлык илышыш вӱдышӧ корныш шогалта. Кумшо ганаже колышо-влакын ласкалыкышт верч кумалыт[7].
Святой Тройчын Кечылан храмым свежа ужарге дене сӧрастарыме йӱла кузе лекме нерген ик шонымаш уке. Южо шымлызе тыге шотла: тиде Седмице пайремын солнышышыжо, тунам храмыш шурным погымо годым икымше саскам кондымо йӱла лийын. Весышт тыге шонат: храмым ужарге дене сӧрастарышыла юмылан ӱшаныше-влак шкаланышт Господьын айдемылан тӱнямбал сылнылыкым ыштымыж нерген ушештарат да кумалше-влакым Господьлан поян пӧлекым пуымыжлан таушташ кумылаҥдат[1]. Руш йӱлаште службо деч вара храмым сӧрастарыше куэ укшым мӧҥгышкӧ наҥгаеныт.
Тройчын пайрем годым духовенствын чийыме вургем тӱс — ужарге. Тиде тӱс Святой Шӱлышын илышым пуышо да уэмдыше вийжым ончыкта.
Апостол-влак жапысе семынак, Святой Тройчын Кечым пайремлыме деч варасе арня вошт шуйнышо улеш, вес семынже вӱргече ден кугарнян пӱтӧ кораҥдалтеш. Тиде арня деч вара Петро (але Апостол) пӱтӧ тӱҥалеш[7].
Католицизмыште
Католицизмыште Витле кечым (Святой Шӱлышын Волымыжым) да Святой Тройчын кечым пайремлымаш шелалтын, Святой Тройчын кече Витле кече деч варасе вес рушарнян палемдалтеш да «Витле кече циклын» ужашыже улеш. Тушко пурат:
- Святой Тройчын кече (рушарня, Витле кече деч варасе 7-ше кече)
- Христосын Капшын да Вӱржын пайремже (изарня, Витле кече деч варасе 11-ше кече)
- Иисусын Пресвятой Шӱмжын пайремже (кугарня, Витле кече деч варасе 19-ше кече)
- Мария Ӱдырын Сулыкдымо Шӱмжын пайремже (шуматкече, Витле кече деч варасе 20-шо кече)
1334 ийыште Римысе папа Иоанн XXII Святой Тройчын Кечым посна пайремым ыштен, но официальнын юмыкумалмаш книгаш тудо кок курым гыч гына, 1570 ийыште, логалын. Тӱҥ католик пайрем-влак коклаш ты пайремым 1911 ийыште папа Пий X пуртен[11].
Святой Шӱлышын волымо пайремже ден Святой Тройчын кече Римысе литургий кечышотышто кӱшыл статусым — торжество манмым — куча. Витле кече годым священник-влакын чийыме вургем тӱс — йошкарге, тудо апостол-влак дек волышо «тулан йылмым» шарныкта; а Святой Тройчын кечын — ошо, моло кугу пайрем годсылак. Святой Шӱлыш волымо кечын кок мессе тӱрлӧ чин дене эртаралтеш — кас вашеш мессе (шуматкече кастене) да кечывал мессе (рушарня кечывалым)[12].
Италийыште тулан йылме волымо ӧрыктарымашым шарныме лӱмеш храм тувраш гыч роза пеледыш лышташым кышкеныт, сандене тиде пайрем Сицилийыште да Италийын вес верлаштыже Pasqua rosatum (Роза Кугече) маналтын. Вес итальян лӱм, Pasqua rossa, Тройчын годым священникын вургемжын йошкар тӱсшӧ гыч лектын[12].
Францийыште юмыкумалмаш годым Святой Шӱлышын волымо гутлаште виян мардеж шӱшкымым шарнымашеш пучым пуалтеныт[12].
Английын йӱдвел-касвелныже Тройчынлан (южгунам Тройчын деч вара Шӱдыг кугарнян) черке да часамла дене таҥошкылмаш эртаралтын, тудо «Шӱлыш пелен каналтен ошкылмаш» маналтын (англ. Whit Walks)[13]. Тиде таҥошкылмаште шукыж годым духовой оркестр да хор лийын; ӱдыр-влак ош вургемым чиеныт[14].
Южо эрвел Европысо элыште (Польшо, Белоруссий) да Российысе католик храмыште тыгак храмым пушеҥге укш (куэ) дене сӧрастарыме йӱла уло.
Юмоҥам сӱретлымаш
XVII курым гыч руш литургий йӱлаште Святой Тройчын пайрем юмоҥа семын Тошто Сугыньысо Тройчынын сӱретшым налаш йӱлашке пурен. Святой Шӱлыш Волымо сӱретым аналой ӱмбак пайремын кокымшо кечынже, Святой Шӱлыш Кечын, пыштат, кеч пайремын кок кечыжат тиде событийымак шарныкта.
Русьышто Тошто Сугыньысо Тройчыным сӱретлымаш пеш ондак лектын: тиде сюжетан фреске Киевысе Софияште, Суздальыште Юмынава Шочмо черкыште да моло тошто годсо храмыште вашлиялтеш[15].
Тошто Сугыньысо Тройчын — тиде кум суксын сӱретше, нуным Авраам кум корныеҥ семын вашлийын. Тиде Святой Тройчынын канон гыч улыжат ик сӱрет, молан манаш гын канон почеш Юмо Ачам ончыкташ ок лий, а Святой Шӱлыш Юмым кӧгӧрчен семын гына ончыктат. Кӱлешан палемдымаш: Тошто Сугыньысо Тройчынышто кум суксынат «Иисус Христос» манын возымышт уло, тидын дене палемдалтеш: Эргын сыныште Иктеш улшо Кум Юмынат моло кок чурийже шыҥдаралтын[16].
Иоанн Дамаскин Святой Тройчынын сӱретшым тура огыл, а символ семын умылаш темла[17]:
«Юмылык Возымаште Юмо нерген пеш шукыжо капкыл сыным шотыш налын символ семын ойлалтмым мумыланна кӧра палаш кӱлеш: мыланна, козыра кап дене вӱдылалтше еҥ-влак семын, мемнан пӱртӱслыкланна келшыше икгайлык да сӱрет да символ дене огына пайдалане ыле гын, Юмын Юмылан келшыше да кӱкшӧ, арвердыме пашаж нерген шонкалаш да кутыраш ок лий ыле».
Святой Тройчынын символизмжым умылаш эн лишыллан Андрей Рублёвын возымо сынжым шотлат. Шӱдывуй собор тиде юмоҥам Святой Тройчын юмоҥам возаш образец семын пеҥгыдемден[17].
Шымлызе-влакын шонымышт почеш, Рублёвын традициян сюжетше — тиде Ача ден Эргын да Святой Шӱлышын Курымаш деч ончычсо Каҥашыштым ончыктымаш, тушто тӱням да айдемым ыштыме нерген пунчалым лукмо. Тиде каҥашыштак Иисус Христос айдемын языкше верч шке илышыжым пуаш кӧнен. Сандене Тройчын юмоҥаште чыла христиан ӱшанын мом ончыктымыжо уло[18].
Палемдымаш
- ↑ 1 2 3 День Святой Троицы. Пятидесятница, <https://azbyka.ru/days/prazdnik-den-svjatoj-troicy-pjatidesjatnica>. Тергыме: 27 шыжа 2025.
- ↑ Евангелие от Иоанна, Глава 14, стих 26 - Толкования Библии (руш.). Экзегет. Тергыме кече: 27 шыжа 2025.
- ↑ Толкование на Деяния святых Апостолов. Часть 2 из 28 (руш.). azbyka.ru. Тергыме кече: 27 шыжа 2025.
- ↑ Евангелие о сошествии Духа Святаго, <https://www.pravoslavie.ru/46976.html>. Тергыме: 27 шыжа 2025.
- ↑ Деяния апостолов, глава 2 — Новый Завет — Синодальный перевод Библии, <https://azbyka.ru/biblia/?Act.2:7-13>. Тергыме: 27 шыжа 2025.
- ↑ Праздник Святой Троицы — день сошествия Святого Духа на Апостолов (руш.). Азбука веры. Тергыме кече: 27 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 3 Г. С. Битбунов. Двунадесятые праздники (историко-литургическое описание), Событие праздника, его эортологическая динамика и этимология названия (руш.). Азбука веры. Тергыме кече: 27 шыжа 2025.
- ↑ Слова (изд. 1912 г.) - святитель Григорий Богослов (Назианзин) (руш.). Азбука веры. Тергыме кече: 27 шыжа 2025.
- ↑ День Святой Троицы – история и обычаи. В Московском Патриархате. Владивостокская епархия Русской Православной Церкви (Московский Патриархат). Тергыме кече: 27 шыжа 2025.
- ↑ Триодь Цветная. Тергыме кече: 27 шыжа 2025. Архивлыме 24 идым 2013 ий.
- ↑ Католическая Троица: дата, традиции и суть праздника, <https://lenta.ru/articles/2025/02/25/katolicheskaya-troitsa/>. Тергыме: 27 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 3 Catholic Encyclopedia: Pentecost (англ.). www.newadvent.org. Тергыме кече: 27 шыжа 2025.
- ↑ Традиции, обычаи, памятные даты, архитектура, история, знаменитые люди Санкт-Петербурга (руш.). aommo.ru. Тергыме кече: 27 шыжа 2025.
- ↑ 'Feasts and Festivals': 23 May: Whitsun Ales. Тергыме кече: 27 шыжа 2025. Архивлыме 25 ага 2015 ий.
- ↑ Козарезова Ольга Олеговна. Троический догмат и иконография «Троицы ветхозаветной» в иконописи русского исихазма // Общество: философия, история, культура. — 2017. — № 1.
- ↑ О разных иконах Пресвятой Троицы, <https://azbyka.ru/forum/xfa-blog-entry/o-raznyx-ikonax-presvjatoj-troicy.1435/>. Тергыме: 27 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 Об изображении Святой Троицы, <https://azbyka.ru/ob-izobrazhenii-svyatoj-troicy>. Тергыме: 27 шыжа 2025.
- ↑ Иконография «Троицы» - византийская и русская. katehon.com (17 пеледыш 2016). Тергыме кече: 27 шыжа 2025.
Литератур
- Святитель Григорий Палама, Омилия XXIV. О совершившемся в день Пятидесятницы явлении и раздаянии Божественного Духа; в ней же говорится и о покаянии // «Азбука веры»
- А. М. Леонов. Аналогии Пресвятой Троицы в мире в изъяснении святых отцов // «Азбука веры»
- Троица / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящерица). — С. 320–325. — ISBN 978-5-7133-1380-7.
- Катовіч А., Крук Я. Летнія святы. Книга 1. Навуковае выданне. — Мн.: Адукацыя i выхаванне, 2009. — 368 с. — ISBN 978-985-6029-99-1. (белор.)
- Пятидесятница : [арх. 15 шорыкйол 2023] / Печатнов В. В. // Пустырник — Румчерод. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 89—90. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 28). — ISBN 978-5-85270-365-1.
- Пятидесятница // Жития святых на русском языке, изложенные по руководству Четьих-Миней свт. Димитрия Ростовского : 12 кн., 2 кн. доп. — М.: Моск. Синод. тип., 1903—1916. — Т. IX: Май. — С. 790.
Кылвер-влак
 | ||||
|---|---|---|---|---|
| ||||
| Черке пайрем-влак | |
|---|---|
| Эн тӱҥ | |
| Коло кече |
|
| Коло кече огыл кугу |
|
| Кыдалаш |
|