Николаев, Андриян Григорьевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Николаев.
Андриян Николаев
Andriyan Nikolayev 1976.jpg
Эл  СССР
Специальность Сарзе лётчик
Лётчик-космонавт
Сарзе званий Авиаций генерал-майор авиаций генерал-майор
Экспедиций Восток-3
Союз-9
Сандалыкыште жап 21 сутка 15 шагат 20 минут 55 секунд
Шочмо кече 1929 ий 5 идым(1929-09-05)
Шочмо вер Шоршелы, Мариин Посад район, Чуваш АССР, РСФСР, СССР
Колымо кече 2004 ий 3 сӱрем(2004-07-03) (74 ий)
Колымо вер Чебоксар, Россий
Автограф Изображение автографа
Награде

СССР да Россий:

Йот элысе:

Ӱжыклӱм «Сокол»
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Андриян Григорьевич Николаев (шочын: 1929 ий 5 cентябрь, Шоршелы села, Мариин Посад район, Чуваш АССР, РСФСР, СССР — 2004 ий 3 шырка, Россий) — 3-шо совет космонавт, тӱнямбалне 5-ше №-ан. Совет Ушемын Талешкыже (кок гана), авиаций майор-генерал.

Икымше космонавт, кудо сандалыкыште сар йодыш дене шымлен-тергымаште лийын (П. Р. Попович дене пырля)[1]. Икымше гана чоҥештымыж годым (1962) Николаев эн ончыч шинчыме верже гыч мучыштаралтын (туддеч ончыч Гагарин ден Титов) пеҥгыдын пижыктен шындыме чоҥештылыныт, корабльысе невесомостьышто эрыкан лийыныт.

Сандалыкыш кок гана чоҥештылын: 1962 ийыште — шкетын ныл сутка, 1970 ийыште — 18 сутка Виталий Севастьянов дене. Кок гана чоҥештылмыжат жап шот дене тудо пагытлан рекорд лийын.

Илыш-корныжо

Тукымвожшо

Шоршелы селасе чуваш кресаньык ешыште шочын. Школым тунем пытарымешкыже, верысе йӱла почеш, ачажын еш лӱмжӧ дене коштын: Григорьев лийын. Тыгай фамилий денак школ журналыштат сералтын[2]. Изинек чувашла кутырен.

Ачаже — Григорий Николаевич Николаев (1898–1944), районын икымше колхозыштыжо имньым ончышо лийын. Аваже — Анна Алексеевна Алексеева-Николаева (1900–1987), ушкал фермыште дояркылан тыршен. 1922 ийыште ешым чумыреныт, ӱмыр мучко кок тӧрзан изи пӧртыштӧ иленыт. Йыван изаже (1924–2010), Пӧтыр шольыжо, Зинаида акаже лийыныт[3].

Андриян изиж годым фельдшер лияш шонен, но кушмо семын шонымыжо вашталтын: Мариинск Посадыш изаж деке илаш куснен, чодыра техникумыш тунемаш пурен[4].

Мариинск-Посад чодыра техник техникумым 1947 ийыштетунем лектын. 1951–1952 ийлаште Чернигов оласе 57-ше ВАУЛ-што, 1952 ий гыч Фрунзе оласе ВАУЛ-ышто шинчымашым налын. Н. Е. Жуковский лӱмеш сар-юж инженер академийым тунем лектын (1968). Икымше тӱшкан (1-ше №-ан ВВС тӱшка) космонавтше — 1960 ий гыч[5].

Николаев чоҥешташ ямдылалтме годым эн неле тергымашлан сурдобарокамерым, тӱжвал тӱня дене кыл пӱтынек петыралтмым, шотлен. Тыге тудо 10 сутка нимом ужын да колын огыл. Сандалыкыш чоҥештымыж деч ончыч тудо 40 гана, тӱрлештарыме йӧным кучылтын, парашют дене волен[6].

Икымше чоҥештымаш

Тиде фаэтонышто ЗИС-110Б Николаевым 1962 ий сентябрьыште сандалыкыш чоҥештыме деч вара Чувашийыште илыше калык вашлийын

1962 ий идым тылзын 11–15 кечылаште «Восток-3» корабль мланде йыр 64 гана савырнен (космонавтике историйыште ятыр сутка да тыгак икымше гана сандалыкыш тӱшкан чоҥештылмаш икымше гана лийын (ончо: «Восток-4»). Ты гана Сандалыкыш чоҥештымаште (тидын нерген икмыняр лу ий эртымеке гына увертареныт) космонавт-влак икымше сар экспериментым эртареныт. Нуно орбитыште тушман спутникым мумо шотышто программым шуктеныт. Тыгодым Павел Поповичын вӱдымӧ «Восток-4» кычалын-кучымо пашам шуктен, а Андриян Николаевын вӱдымӧ «Восток-3» кучышаш цель лийын. Кок корабль коклаште 5 меҥге кужыт гына лийын[7]. Варажым Николаев кузе орбите гыч шонен лукмо тушманын мландысе аэродромжым, кӱзымӧ-шичме тасмам, рулеж корным, самолёт-влакын шогымо верыштым ончымым шарналтен. Тунамак кок экипажын космонавтше-влак икымше гана сандалыкыште радиокылым кучымо шотышто эксперимент-тергымашым эртареныт. Тылеч посна шанче техник да медицине-биологий программе почеш ятыр йодышым рашемденыт[6][8].

Сандалыкысе корабльын орбитыш лекмек, корабльын ракето-носитель деч ойырлымеке, Николаев кид дене виктарыме йӧн дене пайдаланен (але марте тидым нигӧат ыштен огыл). Тудо иллюминатор ракето-носитель велне лийже манын корабльым савырен да сниматлен (чаманен каласаш логалеш, ты кадр печатлалтын огыл, молан манаш гын ракетым виктарыше ужаш кечан велыште лийын). Чоҥештылме жапыште Николаев икымше гана кресле гыч кынелын (туддеч ончыч Гагарин ден Титов пеҥгыдын пижыктен шындыме чоҥештылыныт). Нелытдымылыклан кӧра Николаев шкенжым эрыкан чоҥештылше айдеме семын шижын. Тыгак Николаев сандалык гыч совет эл вуйлатыше Н. С. Хрущев дене мутланен. Ончылгоч конструктор Сергей Королёв дене кутырен келшыме почеш, кум кечаш чоҥештылмаш ныл кече шуйнен. Тудо ийлаште корабль мландыш шке семынже пӧртылын, катапультаций деч вара космонавт парашют дене волен. Николаев, Попов семынак, 1962 ий 15 августышто Караганда гутлаште волен. Кӱкшака воктенсе кошар кӱэш изиш гына тӱкнен огыл. Тудо, мландыш тошкалмекыже, эн ончыч космонавт отрядын эмлышыжлан вашкеполышым пуэн. Тудыжо Николаевым вашлияш манын, самолёт гыч парашют дене тӧрштенат, (коклаштышт 30 метр наре лийын), эмганен улмаш[6][8].

1962 ий 2 сентябрьыште А. Николаев 1950 ийыште лукмо фаэтон «ЗИС-110Б» (номер палыже 00–01 ЧУА) машина дене Чебоксар уремла мучко триумфально эртен. Чувашийысе калык Николаевым пеш куанен вашлийын. Тидын нерген Шоршелысе тоштерыште аралалтше документ кинохронике каласкала[9].

Икымше ден кокымшо чоҥештымаш коклаште

Икымше чоҥештымаш деч вара Николаев шке илышыжым космонавт отрядын пашаж дене кылден. 1963–1968 ийлаште Николаев совет космонавт-влак отрядын командирже лийын. 1965–1969 ийлаште Тылзе йыр чоҥештышаш Л1/«Зонд» да тушан шичшаш Л3 совет программе-влакым ямдылымаште тыршен[10].

1968–1974 ийлаште Ю. А. Гагарин лӱмеш космонавт-влакым ямдылыме рӱдерыште вуйлатышын алмаштышлан тыршен[10]. Тудо «Тылзе» программе почеш чоҥешташ ямдылалтын, ик экипажын командирже лийын. Тылзе йыр чоҥешташ ныл сутка кӱлын. Николаевын икымше чоҥештылмашыже лач тынар кече шуйнен. 1962 ийыште Генеральный конструктор Тылзыш чоҥештен савырнаш ныл кечым пуымо шотышто пеҥгыдын шоген. С. П. Королёвын колымекыже, Тылзе программе петыралтын, Николаев «Союз» шотан корабль дене чоҥешташ ямдылалтын. «Союз-8» корабльын дублироватлыше экипажын командирже лийын (1969 ий шыже)[6][8][11]

Кокымшо чоҥештымаш

1970 ий пеледыш тылзын 1-19 кечылаштыже «Союз-9» космос корабльын командирже (В. И. Севастьянов дене пырля) 18 сутка сандалыкыште лийын. Корабль 424 шагат 59 минут жапыште Мланде йыр 286 гана савырнен, Чоҥештыме жап шотышто у рекорд шындалтын (тидын марте эн шукыжо 5 сутка лийын). Космонавт-влак, сандалык гыч волымеке, мландысе гравитацийлан тунемме годым пеш кугу нелылыкым чытеныт («Николаевын эффектше»). 1995 ий ага тылзын Николаев «Правда» газетлан интервьюм пуэн. Нигунам нимо шотыштат вуйым шийдыме космонавт тыге ойлен: «Пеш неле ыле. Корабль гыч полыш деч посна лектын кертын огынал, мемнам луктыныт гына, йол ӱмбалне шогенат кертын огынал. Вӱр капын ӱлыл ужашышкыже гына йоген, шинчаш але кияш гына лийын — уке гын вуй ушым йомдарет. 18 сутка жапыште шӱм 12 процентлан иземын. Кийыме годым вӱршер 80 пералтыш дене пашам ыштен, шинчышыла — 100, шогышыла — 120. Могырысо лу калий ден кальцийым йомдарен. Вӱрат вашталтын. Чоҥештен пӧртылмеке, мемнан ончылно эн кугу задаче тыгай лийын: орбитыште космонавт-влакын кап-кыл тазалыкыштым аралыме шотышто пашам (тренировкым) эртараш». Кокымшо гана чоҥештымыж годымак Николаев угыч сар паша дене кылдалтше задаче-влакым шуктен. Тудо «Союз-9» корабльыште улшо прибор-влакын кугу разрешенийыштым палемден. Нунын полшымышт дене тушманын аэродромыштыжо шогышо самолётлаште буквамат куштылгын ужаш лийын. Николаев, Мландыш пӧртылмекыже, Сандалыкыш чоҥештыл толмо нерген тылзе мучко кугу иктешлымашым серен. Тунамак диссертацийым арален да технике шанче кандидат лӱмым сулен[6][8].

Статистике[12]
# Чоҥешташ тӱҥалше корабль Старт, UTC Экспедиций Шичше корабль Шичмаш, UTC Чоҥештылме жап Почмо сандалыкыш лекмаш Почмо сандалыкыште лийме жап
1 Восток-3 11.08.1962 ий, 08:30 Восток-3 Восток-3 15.08.1962 ий, 06:52 03 сутка 22 шагат 22 минут 0 0
2 Союз-9 01.06.1970 ий, 19:00 Союз-9 Союз-9 19.06.1970 ий, 11:58 17 сутка 16 шагат 58 минут 0 0
21 сутка 15 шагат 20 минут 55 секунд 0 0

Сандалык деч вара

1974 ий гыч Андриян Николаев — Ю. Гагарин лӱмеш космонавт-влакым ямдылыше рӱдер вуйлатышын икымше алмаштышыже. Тудо кумшо гана сандалыкыш чоҥештыме нерген шонен, кугурак-влаклан совет-американ программыш пуртымо нерген йодмашым серен. Но тунам вуйлатыше-влак сандалыкыш корным самырык-влаклан пуымо нерген пунчалым луктыныт. Сандалык пашам ворандарыме дене пырля Николаев икмыняр созыв РСФСР Кӱшыл Советын депутатше лийын. 1981 ийыште Николаевлан сандалыкым шымлыме шотышто кугу сеҥымашке шумыжлан СССР-ын Кугыжаныш премийжым кучыктеныт[6].

1994 ий гыч РФ Кугыжаныш Думысо Мандат комиссийын аппаратыштыже пашам ыштен[10].

Николаев — «Встретимся на орбите» /«Орбитыште вашлийына»[13], «Космос — дорога без конца»/ «Сандалык — мучашдыме корно» книга-влакын авторжо. Утларак кӱлешанлан 1999 ийыште лекше «Притяжение Земли» / «Мландын шупшмыжо»[14] кумшо книгажым шотлыман.

Колымыж нерген

Космонавтын шӱгар ӱмбалныже мрамор гыч ыштыме саркофаг

Андриян Николаев шымле вич ийыш тошкалмеке, 2004 ий, 3 июньышто, колен. Ты кечын Чебоксарыште Россий ялысе спорт модыш эртен. Николаев тушто тӱҥ судья лийын. «Спорт» унагудышко кайымыж годым шӱм чер авалтен, визымше гана инфаркт лийын. Шоршелысе тоштер-мемориал комплексын экспозицийыштыже Андриян Григорьевичын иктешлыше пресс-конференций гыч фотожо-влак аралалтыт. Тудым колымыж деч ик шагат ончыч гын ыштыме[15].

Николаевым родо-тукымжо шочмо кундемысе калык Шоршел селаште тояш темлен. Ты шонымашым тунамсе Чуваш Республикын президентше Н. В. Фёдоров келшен да капломыжшым (прах) Шоршел селаште тоеныт. Тиде пунчал космонавтын ӱдыржылан келшен огыл — Елена Терешкова аваж дене пырля ачажым Звёздный олаште уэш тояш темлен. Варарак тиде мутланымашым наҥгайыше-влак сӧрасеныт, а Елена Алексей кугурак эргыже дене пырля Шоршелыш толын коштын. Тидын нергенат тоштерысе фото-влак шарныктат. 2005 ийыште ош кӱ дене келыштарыме шӱгар ӱмбалне православий часамлам чоҥымо. Часамлан кӧргӧ пырдыжыштыже Николаевын пытартыш книгаж гыч мут-влакым шӧртньӧ буква дене серыме: «Мылам шочмо Шоршел села да тудын ӱмбалсе шӱдыр-влак пеш чӱчкыдын кончат»[16].

Шоршелыште сандалык тоштер 1972 ийыште почылтын. 2006 ий шыжа тылзын тудым СССР лётчик-космонавт А. Г. Николаевын мемориал комплексышкыже савырыме[13].

Еш нерген

1963 гыч 1982 ий марте икымше ӱдырамаш-космонавт Валентина Терешкован пелашыже лийын. "Сандалыкысе сӱан" 1963 ий 3-шо ноябрьыште Ленин курыкышто, Россий Виктерын каныме полатыштыже, эртен. Уна коклаште эл вуйлатыше Н. С. Хрущёв ден тӱҥ конструктор С. П. Королёв лийыныт[2]. Тылеч вара Николаев ешым чумырен огыл[10].

1964 ий пеледыш тылзын 8 кечынже Елена ӱдыржӧ шочын — тӱняште икымше йоча, кудын ачаж ден аваже космонавт лийыныт[17]. Еленан икымше марийже Игорь Алексеевич Майоров лийын, кокымшо марийже — лётчик Андрей Юрьевич Родионов.

Уныкаже-влак — Алексей Игоревич Майоров (1995 ий 20 октябрьыште шочын) ден Андрей Андреевич Родионов (2004 ий 18 июньышто)[10][16].

Илышыж гыч оҥай сӱрет-влак

  • Павел Попович дене коктын сандалыкыште лиймышт годым икымше гана муро йоҥгалтын: тыматре нигунам мурыдымо Николаев йолташыже дене пырля «Течёт река Волга» мурым мурен. А вара лӱмын Украиныште шочшо генерал конструктор С. П. Королёв лӱмеш (Поповичат Украиныште шочын) «Дивлюсь я на небо, та й думку гадаю…» мурым йоҥгалтареныт[18].
  • 1969 ий 22 январьыште машинам, кушто Николаев дене пырля эше кум космонавт кудалын — В. В. Терешкова, А. А. Леонов, Г. Т. Береговой — Совет Армийын сарзыеҥже Виктор Ильин лӱйкален. Ты машина Генеральный секретарь Л. И. Брежневын манын шонен, молан манаш гын Береговой тора гычын реневла койын[19]. Тунам Николаевын тупшым пуля эмгатен[2].

1970 ий 9 июньышто шахмат да сандалык историйыште икымше гана «Космос — Земля» / «Сандалык — Мланде» модмаш эртаралтын. Николаев «Союз-9» сандалык корабльын чапше верч бортинженер Виталий Севастьянов дене модын. Космонавт-влак невесомостьышто пайдаланаш йӧнештарыме шахмат оҥа ден модыш паҥга-влакым кучылтыныт[20]. Южгунам ойлат, пуйто Андриян Николаев Мланде орбитыш скафандр деч посна лекше икымше космонавт лийын. Тиде чын огыл. Икымше гана скафандр деч посна орбитыш 1964 ий 12 октябрьыште чоҥештыше «Восход-1» корабльын экипажше лектын[21].

Суаптар ден сулло лӱм-влак

СССР да Российын суаптар-влакше

  • Кок гана Совет Ушемын Талешкыже(1962, 1970)[3].
  • Совет Ушем Талешкын кок «Шӧртньӧ шӱдыр» медальже (18 сорла 1962 ий, 03 сӱрем 1970 ий)[3].
  • Ленин орден (18 сорла 1962)[3].
  • Йошкар Тисте Паша орден (15 рошто 1976)[3].
  • Йошкар Шӱдыр орден (17 пеледыш 1961)[3].
  • «Шочмо эл верч СССР Вооруженный Вийыште служитлымылан» III степенян орден (30 мая 1988)[22].
  • «Сарзе кыл кучымым пеҥгыдемдымылан» медаль(18 пургыж 1991)[22].

СССР-ын моло медальже-влак

  • СССР лётчик-космонавт (1962)[22].
  • СССР спортын сулло мастерже (1962)[22].
  • Россий Федераций Президентын таумутшо (1996, 9 вӱдшор ) — ачамландысе космонавтикым вияҥдымашке кугу надырым пыштымылан[23].
  • ВЛКСМ-се суап палыже[22][2].

Социал эл-влакын суаптарышт:

  • НБР-се Социалист Паша Талешке.
  • СРВ-се Паша Талешке.
  • МНР-ын Талешкыже.
  • Паша Талешкын «Шӧртньӧ шӱдыр» медальже да Сухэ-Баторын орденже (1965, МНР).
  • НРБ-се Социал Паша Талешкын «Шӧртньӧ шӱдыр» медальже да Георгий Димитровын орденже.
  • ДРВ-се Паша Талешкын «Шӧртньӧ шӱдыр» медальже (1962).
  • НРБ-ын «Кирилл и Мефодий» I степеньян орденже.
  • ВНР-ын Тисте орденже (1964, ВНР).
  • Медаль «Саркурал иза-шольо кылым пеҥгыдемдымылан» (НРБ).
  • «25 ий калык кучемлан» медаль(НРБ).
  • «Болгарийым осман куллык деч утарымылан 100 ий теммылан» медаль(НРБ).
  • «Чехословакийым утарымылан 30 ий темме лӱмеш» медаль (ЧССР).
  • «Милитар Японийым сеҥымылан 30 ий» медаль (МНР).
  • «Халхин-Голысо сеҥымаш» медаль(МНР).
  • «Монгол калык Армийлан 60 ий» медаль(МНР).
  • «Революцийысе саркуралан вийлан 30 ий» медаль(Куба)[22][2].

Социалистический огыл эл-влакын суаптарышт

  • Пурла кид орденже, I класс (1963, Непал)[24].
  • Шӱдыр орденже, II класс (Индонезий)[22].
  • «Нилын ожерелье» орден (Египет)[22].

Муниципал суаптар

  • Петрозаводскын почётан гражданинже[2]
  • Ола-влакын суапан гражданинже: Чебоксар (1962), Калуга, Смоленск (1962), Ржев (1962), Махачкала, Нальчик[25], Каспийск, Караганд (1970), Ленинакан, Дархан, София, Петрич, Стара-Загор, Варны, Плевен, Карловы Вар, Буир (Алжир), Петрозаводск (1980), Полоцк[2][3][24].

Сарзе лӱмжӧ

  • Лейтенант (29.12.1954).
  • Кугырак лейтенант (30.04.1957).
  • Капитан (9.05.1960).
  • Майор (11.08.1962).
  • Подполковник (6.11.1963).
  • Полковник (10.04.1965).
  • Авиацийын генерал-майоржо (18.06.1970)[2][22][24].

Моло

  • Технике шанче кандидат (1975)[24].
  • Тӱнямбал астронавтика академийын Суаптарыме йыжъеҥже[24].
  • Гуггенхеймов лӱмеш премийын лауреатше.
  • Чуваш Республикын суаптарыме гражданинже[26].
  • СССР АН К. Э. Циолковский лӱмеш шӧртньӧ медаль[24].
  • «Сандалык» шӧртньӧ медаль.
  • Де Лаво медаль[24].
  • Ю. А. Гагарин лӱмеш шӧртньӧ медаль (1970)[2][24].

Книга-влакын авторжо

  • Николаев, Андриян. Встретимся на орбите / Вашлийына орбитыште. — М.: СССР аралтыш министерствын Сарзе савыктышыже, 1966[3].
  • Николаев, Андриян. Космос — дорога без конца / Сандалык — мучашдыме корно. — М.: Молодая гвардия, 1974[3].
  • Николаев, Андриян. Притяжение земли / Мландын шупшмыжо. 3-шо космонавтын возымыжо-влак. — Чебоксары: Чуваш книга савыктыш, 1999[22][10].

Шарныктыш-влак

Чебоксарыште А. Г. Николаевлан шарныктыш. Шочмыжлан 82 ий темме лӱмеш 2011 ий 5 сентябрьыште почыныт
А. Г. Николаевын икымше гана сандалыкыш чоҥештымыжлан 25 ий темме лӱмеш Чебоксарыште шарныктыш бюст
А. Г. Николаевын шочмо кундемыштыже, Шоршелы селаште той бюст. 1977 ий августышто почыныт.
Шоршелы селасе часамла, космонавт А. Г. Николаевым тойымо вер
  • Тудын лӱмжӧ дене Тылзе вес могырысо кратерым лӱмденыт[17].
  • 1962 ийыште совет писатель Фёдор Самохин Андриян Николаевын волымо «Восток-3» да «Восток-4» сандалык корабль-влакын шичмышт лӱмеш космонавт Павел Попович дене пырля «Родные звёзды» почеламутым сереныт[27].
  • Тудын лӱм дене Антарктидысе Модын Королевыже Мландыште курыкрӱдӧ лӱмдалтын, САЭ картыште 1960 ийыште палемдалтын (координат-влак: 71°50′ ю. ш. 5°55′ в. д.HGЯO)[28].
  • Тудын лӱмжым Чебоксарысе 10-шо номеран школ да Цивильск районысо Кокшакин тӱҥ школ нумалыт[29].
  • Тудын лӱмжым Чебоксарысе, Мариин Посадысе урем-влак, тыгак Чебоксарыште йоча парк нумалыт[29].
  • Тӱҥ стадионлан тудын лӱмжым пуымо[30].
  • Тудын лӱмжым тыгай олалаште урем-влакым нумалыт: Гродно, Смоленск, Владикавказ, Красноярск, Инза, Петрозаводск[31] да ончычсо СССР-ын моло олалажат.
  • Тудын лӱмжым Аликово селасе сад нумалеш (Аликов район, Чуваший)[32].
  • А. Г. Николаевлан Стихван Шавлын «Шӱдыран айдеме» / «Звёздный человек» поэмыжепӧлеклалтын[33].
  • 2004 ийыште Россий космонавтике федераций А. Г. Николаев лӱмеш медальым луктын.

А. Г. Николаевлан чапкӱм шогалтыме:

  • Чебоксарыште (Николаев лӱмеш уремыш, Ленин проспект);
  • Смоленскыште[34] (2011 ий);
  • Черниговышто (ЧВВАУЛ кумдык);
  • космонавтын шочмо Шоршелыште[32].
  • 2006 ийыште Шоршелыште СССР лётчик-космонавт А. Г. Николаев лӱмеш Мемориал комплекс [32][33].
  • «Аэрофлот — Российсе авиалиний» компаний ик самолётлан тудын лӱмжым пуэн[35][36].
  • 2014 ийыште Ельниково села воктен энтузиаст еҥ-влак космонавт А. Г. Николаевын агросынжым ыштеныт, тудын кумдыкшо: 100*115 метр (координатше: 56°02′05″ с. ш. 47°35′55″ в. д.GЯO).
  • 1964-2017 ийлаште Махачкала оласе иза-шольо Нурбагандовмытын уремыштлан Николаевын лӱмжым пуымо[37].
  • 2018 ийыште «Великие имена России» проект кышкарыште А. Г. Николаевын лӱмжым Чебоксар оласе аэропорт налын[38].

Фильм-влак

  • Совет космонавт-влаклан чап! — СССР, ЦСДФ, 1962[32][39].
  • «Калыкын сайлыме» документальный фильм.
  • «Космонавт-3» документальный фильм.
  • Сандалыкыште икымше[40].
  • Кавасе историй[41].

Почто марке-влак:

Николаевлан тӱрлӧ ийыште, тӱрлӧ элыште лекше почто марке-влак пӧлеклалтыныт:

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ ЦНИИ РТК — Энциклопедия космонавтики. Тергыме кече: 3 идым 2012. Архивировано из оригинала 3 теле 2013 ий.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Андриян Григорьевич Николаев. Третий советский космонавт. visitvolga.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2024.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Hикoлaeв Aндpиян Гpигopьeвич. v-kosmose.com. Тергыме кече: 27 ӱярня 2024.
  4. ↑ Алексеева-Николаева А.А. Слово о сыне // Правда. — 1962. — № 224 (16080). — С. 6.
  5. ↑ Биография А. Г. Николаева (руш.). Андриян Николаев: путь к звездам. Национальная библиотека Чувашской Республики. Тергыме кече: 21 шорыкйол 2022. Архивлыме 21 шорыкйол 2022 ий.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 Ленский И. Л. Он первым полетел без скафандра. Интервью с Андрияном Николаевым // «Правда». — 1995. — 20 ага (№ 92 (27510)). — С. 4.
  7. ↑ ЦНИИ РТК. У истоков космической обороны России. Тергыме кече: 3 идым 2012. Архивировано из оригинала 3 теле 2013 ий.
  8. ↑ 1 2 3 4 Он первым полетел без скафандра. Правда; Без штампов (20 ага 1995). Тергыме кече: 14 ага 2018. Архивлыме 14 ага 2018 ий.
  9. ↑ В. А. Иванова. Андриян Николаев: орбиты космические и земные. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 2013. — С. 116—119. — 319 с. — ISBN 978-5-7670-2105-5.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 Биография А.Г. Николаева. culture.cap.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2024.
  11. ↑ К 90-летию со дня рождения «Чувашского Сокола» (Андриян Григорьевич Николаев — летчик-космонавт, дважды Герой СССР, генерал-майор авиации, Почетный гражданин Чувашской Республики) (2019) | БУ "Государственный архив современной истории Чувашской Республики". gasi.culture21.ru. Тергыме кече: 7 сӱрем 2021. Архивлыме 9 сӱрем 2021 ий.
  12. ↑ Statistics - Nikolayev Andriyan Grigoriyevich (англ.). spacefacts.de. Тергыме кече: 23 шорыкйол 2018. Архивлыме 7 теле 2017 ий.
  13. ↑ 1 2 Капитонова И. Ю. Герой космоса — Андриян Николаев (руш.). БУ «Госархив современной истории Чувашской Республики» Минкультуры Чувашии. Тергыме кече: 5 ӱярня 2016. Архивировано из оригинала 5 ӱярня 2016 ий.
  14. ↑ В. А. Иванова. Андриян Николаев: орбиты космические и земные. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 2013. — С. 314—316. — 319 с. — ISBN 978-5-7670-2105-5.
  15. ↑ Тукмаков А. Н., Антонова З. С., Лебедева Т. П. Мемориальный комплекс лётчика-космонавта СССР А. Г. Николаева. Путеводитель. — Чебоксары, 2010. — С. 2—12. — 12 с.
  16. ↑ 1 2 Игорь Ленский. Под шоршелскими звёздами (2012). Тергыме кече: 31 сорла 2012. Архивировано из оригинала 14 ӱярня 2014 ий.
  17. ↑ 1 2 Андриян Григорьевич Николаев. astronaut.ru. Тергыме кече: 5 идым 2011. Архивлыме 6 шыжа 2011 ий.
  18. ↑ Попович Павел Романович. Пусть земля ему будет небом… Тергыме кече: 3 идым 2012. Архивлыме 23 пургыж 2010 ий.
  19. ↑ История трех покушений на Леонида Брежнева, 20090122T1533, <https://ria.ru/20090122/159856837.html>. Тергыме: 27 ӱярня 2024. 
  20. ↑ Хенкин В.Л. Я б в гроссмейстеры пошел… — М.: Молодая гвардия, 1979. — С. 4. — 144 с. — 100 000 экз.
  21. ↑ Полёт первого многоместного пилотируемого корабля, 2021-10-12, <https://web.archive.org/web/20211023114044/https://www.roscosmos.ru/32919/>. Тергыме: 8 ӱярня 2022. 
  22. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Андриян Григорьевич Николаев. astronaut.ru (16 теле 2020). Тергыме кече: 27 ӱярня 2024.
  23. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 9 апреля 1996 года № 174-рп «О поощрении ветеранов ракетно-космической отрасли, внёсших большой вклад в развитие отечественной космонавтики». Тергыме кече: 6 шыжа 2019. Архивлыме 6 шыжа 2019 ий.
  24. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Николаев, Андриян Григорьевич, <https://tass.ru/encyclopedia/person/nikolaev-andriyan-grigorevich#:~:text=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BD%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%20%D0%B1%D1%8B%D0%BB%20%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%87%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC,%22%D0%97%D0%B0%20%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B1%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%81%D0%BE%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%22%20(1991)>. Тергыме: 27 ӱярня 2024. 
  25. ↑ Почётные граждане города Нальчика Архивысе копий 6 ӱярня 2016 гыч.
  26. ↑ Имя легендарного земляка… Тергыме кече: 22 теле 2008. Архивлыме 21 теле 2007 ий.
  27. ↑ Самохин Ф. Родные звёзды // Комсомолец Киргизии : газета. — 1962. — 16 августа (№ 99 [4729]).
  28. ↑ Масленников Б. Г. Морская карта рассказывает / Под ред. Н. И. Смирнова. — 2-е изд. — М.: Воениздат, 1986. — С. 25. — 35 000 экз.
  29. ↑ 1 2 В Чебоксары ко Дню рождения Андрияна Николаева прибыли легендарные космонавты. www.cheboksary.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2024.
  30. ↑ Николай Новоселов. Стадион А.Г. Николаева в Новочебоксарске реконструируют. cheb.mk.ru (10 шорыкйол 2023). Тергыме кече: 27 ӱярня 2024.
  31. ↑ О присвоении наименований элементам улично-дорожной сети и внесении изменений в постановление Администрации Петрозаводского городского округа от 10.05.2016 N 1900 от 21 марта 2019 — docs.cntd.ru. docs.cntd.ru. Тергыме кече: 28 шыжа 2021. Архивлыме 28 шыжа 2021 ий.
  32. ↑ 1 2 3 4 Николаев, Андриян Григорьевич (космонавт; 05.09.1929-03.07.2004). Наследие Чувашии. Тергыме кече: 27 ӱярня 2024.
  33. ↑ 1 2 Космонавт Андриян Николаев, Андриян Николаев с Терешковой. stavkvantorium.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2024.
  34. ↑ В Смоленске появился памятник лётчику-космонавту Андрияну Николаеву Архивысе копий 24 кылме 2020 гыч.
  35. ↑ "Аэрофлот" ввел в эксплуатацию лайнер А320 "А.Николаев". Тергыме кече: 27 шыжа 2020. Архивлыме 30 шыжа 2020 ий.
  36. ↑ Аэрофлот лайнерым эксплуатацийыш наҥгаенА320 «А.Николаев»
  37. ↑ О переименовании улицы Николаева в Ленинском районе г. Махачкалы именем братьев Нурбагандовых. Тергыме кече: 26 вӱдшор 2017. Архивлыме 25 вӱдшор 2017 ий.
  38. ↑ Чебоксарысе аэропорт Андриян Григорьевич Николаевын лӱмжым нумалаш тӱҥалеш Архивысе копий 9 теле 2018 гыч / Чебоксар администрацийын сайтше
  39. ↑ Николаев Андриян Григорьевич. Телестудия Роскосмоса. Тергыме кече: 27 ӱярня 2024.
  40. ↑ Гагарин. Первый в космосе. Фильм о судьбе первого космонавта. Первый канал. Тергыме кече: 27 ӱярня 2024.
  41. ↑ Небесная история (фильм, 1962). www.film.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2024.

Литератур

  • Андриян Николаев: Сборник. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1989. — 302 с.: ил. — (Первопроходцы космоса)
  • В. А. Иванова. Андриян Николаев: орбиты космические и земные. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 2013. — 319 с. — ISBN 978-5-7670-2105-5.
  • «Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни» События и факты — А. И. Осташев, Королёв, 2001 г.[1] Архивысе копий 21 шорыкйол 2015 гыч.
  • «Берег Вселенной» — под редакцией Болтенко А. С., г. — Киев, 2014 г., издательство «Феникс», ISBN 978-966-136-169-9
  • «Ракетно-космический подвиг Байконура» — Порошков В. В., издательство «Патриот» 2007 г. ISBN 5-7030-0969-3.
  • «С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества» — под редакцией В. А. Лопота, РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014 г. ISBN 978-5-906674-04-3.
  • Ленский И. Л. Он первым полетел без скафандра. Интервью с Андрияном Николаевым // «Правда». — 1995. — 20 ага (№ 92 (27510)). — С. 4.
  • И. А. Маринин, С. Х. Шамсутдинов, А. В. Глушко (составители). Советские и российские космонавты. 1960—2000 / Под редакцией Ю. М. Батурина. — М.: ООО Информационно-издательский дом «Новости космонавтики», 2001. — ISBN 5-93345-003-0.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Николаев,_Андриян_Григорьевич&oldid=1147069" гыч налме