Гагарин, Юрий Алексеевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

РАН-ын экспертизыже

Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
Aprove.svg

РАН-ын экспертизыже

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Library.png
Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо
Материал деке
Learning.svg

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Arrow-Right.png
Library.png
Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо
Материал деке
Юрий Алексеевич Гагарин
Юрий Гагаринын суаптар-влак дене портретше
Юрий Гагаринын суаптар-влак дене портретше
Эл  СССР
Специальность Сарзе лётчик
Лётчик-космонавт
Сарзе званий
Полковник ВВС СССР полковник
Экспедиций «Восток-1» (1961 ий 12 апрель)
космосышто 1-ше айдеме
Сандалыкыште жап 1 шагат 48 минут
Шочмо кече 9 ӱярня 1934(1934-03-09)[1][2][…]
Шочмо вер
Колымо кече 27 ӱярня 1968(1968-03-27)[1][3][…] (34 ий)
Колымо вер
Автограф Изображение автографа
Награде
Йот элласе суаптар-влак
Ӱжыклӱм «Кедр»
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Юрий Алексеевич Гагарин (9 ӱярня 1934, Клушино[d], Касвел область[d], РСФСР[d], СССР — 27 ӱярня 1968, Новосёлово[d], Владимир область, РСФСР[d], СССР) — космосыш чоҥештыше икымше айдеме. СССР-ын лётчик-космонавтше, Совет Ушемын Талешкыже, икмыняр кугыжанышын кӱшыл ойыртем палыштын кавалерже, шуко российысе да йот элласе олан чапланыше гражданинжеПерейти к разделу «#Почётан званий да суаптар-влак».

СССР ВВС-ын полковникше (1963), 1-ше классан сарзе лётчик, СССР спортын сулло мастерже (1961), ВЛКСМ ЦК-н йыжъеҥже, СССР Кӱшыл Каҥашын 7-ше да 8-ше созывысе депутатше.

1961 ий 12 апрельыште Юрий Гагарин тӱнямбал историйыште космос кумдыкыш чоҥештыше икымше айдеме лийын[5]. «Восток» ракете-носительым «Восток-1» корабль дене, кудын бортыштыжо Гагарин лийын, Казах ССР-ын Кызылорда областьыштыже верланыше Байконур космодром гыч колтымо. 108 минут[6] чоҥештымеке, Гагарин Саратов областьыште, Энгельс деч мӱндырнӧ огыл, сайын волен шинчын. 12 апрель, Юрий Гагаринын космосыш чоҥештыме кечыжым, пайрем — Космонавтике кече семын увертаренытПерейти к разделу «#Космосыш чоҥештымаш».

Илыш корно

Тӱҥалтыш ийла да шинчымаш

Юрий Алексеевич Гагарин 1934 ий 9 мартыште шочын, документ почеш — РСФСР-ын Касвел областьысе Гжатск районысо Клушино ялыште (кызыт — Смоленск областьын Гагарин районжо)[5][7], вес семынже ача-аважын илыме верыштышт. Чын шочмо верже — Гжатск оласе (1968 ийыште Гагарин  олаш савырнен) азам ыштыме пӧрт[8]. Кресаньык-пашазе еш гыч лектын: ачаже, Алексей Иванович Гагарин (1902 ий 14 (27) март[9] — 1973 ий 30 август[10]), — плотник, аваже, Анна Тимофеевна Матвеева (1903 ий 20 декабрь — 1984 ий 12 июнь), — шӧр-сату фермын пашаеҥже[комм. 1][11], Паша Йошкар Тисте да Калык-влакын Келшымаш орден-влак дене суапландаралтын. Кочаже, Тимофей Матвеевич Матвеев (1871—1918), Путилов заводын пашазыже, XIX курым мучаште Санкт-Петербургышто, Автовышто, Богомолов (кызыт Возрождений) уремыште илен.

Тимофей Матвеевич Матвеев — путиловысе пашазе (сверловщик), революционер, Ю. А. Гагаринын кочаже
Юрий Гагаринын школышто тунемме ийлаште илыме пӧртшӧ. Гагарин ола (ончычсо Гжатск)

Гагаринмыт ешыште кум эрге да ик ӱдыр лийыныт. Юрий ийгот почеш кумшо лийын.

1945 ий 24 майыште Гагаринмыт еш Гжатскыш илаш куснен. 1949 ий майыште Юра Гжатскысе кыдалаш школын кудымшо классшым тунем пытарен. Тудо ийынак сентябрьыште Люберцысе 10-шо №-ан ремесло училищыш пурен[12][13], тушто шкенжым художественный самодеятельностьыште шуарен — духовой оркестрыште труба дене шоктен[14][15]. Тидын годымак Юрий пашазе самырыктукымын кас школышкыжо пурен. Тунемме жапыште, 1949 ий 16 декабрьыште, комсомолыш пурен[16]. Кас школын шымше классшым 1951 ий майыште тунем пытарен, а июньышто формовщик-литейщик специальность дене училищым отличий дене тунем лектын[5][17].

1951 ий августышто Гагарин Саратовысо индустриал техникумын литейный пӧлкашкыже пурен, тушто тунеммме деч посна шкенжым сай физкультурник да «Паша резерв» шке кумылын ыштыме спорт обществын секретарьже семын ончыктен[16]. 1954 ий 25 октябрьыште икымше гана СССР ДОСААФ-ын Саратовысо аэроклубышкыжо толын. 1955 ийыште Юрий Гагарин кугу сеҥымашыш шуын, тунеммашым отличий дене пытарен да Дубки спорт аэродромышто Як-18 самолёт дене икымше гана шкевуя чоҥештен. Чылаже аэроклубышто Юрий Гагарин 196 гана чоҥештен да 42 шагат 23 минут чоҥештыме жапым поген[5].

Авиацийыште карьер

1955 ий 27 октябрьыште Гагариным Совет Армийыш  (руш.) (мар. налыныт да Оренбург олаш (тудо жапыште — Чкалов ола) К. Е. Ворошилов лӱмеш 1-ше сарзе авиаций лётчик училищыш колтеныт. Тудо жапыште сайын палыме лётчик-инструктор Я. Ш. Акбулатов дене тунемын[18][17]. 1957 ий 25 октябрьыште Гагарин отличий дене училищым тунем пытарен[5].

Кок ий жапыште Луостариште (Мурманск область) Йӱдвел флот ВВС-ын 122-шо истребитель авиаций дивизийжын[5] 769-ше истребитель авиаций полкыштыжо[19] служитлен, кудын МиГ-15бис  (руш.) (мар. самолёт-влак лийыныт[19]. 1959 ий октябрьлан чылаже 265 шагат чоҥештыме жапым поген[5][20]. «3-шо классан сарзе лётчик» квалификацийым налын[21]. Сарзе званийже — кугурак лейтенант.

Космос отрядыште

Космонавт-влакым отрядыш погымо да нуным «Восток-1» корабль дене икымше гана чоҥешташ ямдылыме нерген пунчалым КПСС ЦК-н да СССР министр-влак каҥашын 1959 ий 5 январьысе 22—10-шо №-ан Пунчалыштышт да СССР министр-влак каҥашын 1959 ий 22 майысе 569—264-ше №-ан Пунчалыштыже лукмо.

Ончыкылык космонавт-влакым СССР-ын Сарзе-юж вийже ойырен налын да ямдылен шоген. 20 кандидатым ойыраш палемдыме.

1959 ий 9 декабрьыште Гагарин космонавтыш кандидат-влак тӱшкаш пурташ йодын рапортым возен. Ик арня гыч Гагариным Москош Рӱдӧ шанче-шымлыше авиаций госпитальыште чыла могырымат медицине тергымашым эрташ ӱжыктеныт. 1960 ий тӱҥалтыште эше ик посна медкомиссий эртен, кудыжо кугурак лейтенант Гагариным космосыш чоҥешташ йӧрышылан шотлен.

1960 ий 11 январьыште ВВС Тӱҥкомандующий К. А. Вершининын шӱдыкшӧ дене 26266 №-ан посна сарзе частьым организоватлыме, тудын задачыже космонавт-влакым ямдылымаш лийын (варажым частьым ВВС Космонавт-влакым ямдылыме рӱдерыш савырыме). Гагариным космонавтыш кандидат-влак тӱшкаш ВВС Тӱҥкомандующий К. А. Вершининын 1960 ий 3 мартысе шӱдыкшӧ дене пуртымо, а 11 мартыште ешыже дене пырля у сарзе службо верыш каен. 25 март гыч космонавт-влакым ямдылыме программе почеш чарныде эртаралтше занятий-влак тӱҥалыныт[22].

Космонавтым ойырымаш да ямдылымаш

Тӱҥ статья: Космосыш икымше гана чоҥешташ космонавт-влакым ойырен налмаш  (руш.) (мар.

Гагарин деч посна космосыш икымше гана чоҥешташ эше икмыняр претендент лийын; чылаже коло еҥ погынен (СССР-ын Икымше космонавт отрядше  (руш.) (мар.). Кандидат-влакым сарзе лётчик-истребитель-влак кокла гыч Королёвын пунчалже почеш ойырен налыныт, тудо тыгай лётчик-влакын перегрузко, стресс ситуаций да давлений вашталтме опытышт уло манын шотлен. Икымше космонавт отрядыш медицине, психологий да икмыняр моло параметр негызеш ойырен налыныт: 25—30 ияш, 170 см деч кужу огыл капан, 70—72 кг деч неле огыл[23], кӱкшыт да стратосферлан тунем шуаш йӧрышӧ, реакций писылык, физический чытымаш, психике могырым тыматле лиймаш. Юрий Гагаринын капше, официал службын характеристикыже почеш, 165 см лийын[24], а моло увер почеш, «ЕКА»  (руш.) (мар. данныйже почешат[25], 157 см лийын[26]. Кап да нелыт шотышто йодмаш-влак «Восток» космос корабльын шотыш налме келшыкшылан кӧра лектыныт, кудо «Восток» ракете-носительын куатше дене палемдалтын. Тылеч посна кандидат-влакым ойырымо годым сай характеристикым, партийыш пурымым (Гагарин 1959 ийыште КПСС йыжъеҥыш кандидат лийын, а партийыш 1960 ий июньышто пурен), политикыште чолга улмым, илышкыл вожым шотыш налалыныт[27].

1961 ий 8 апрельыште «Восток» космос корабльым колтымо шотышто Кугыжаныш комиссийын петырыме заседанийже эртен, тудым СССР Министр-влак каҥашын обороно технике шотышто Кугыжаныш комитетшын председательже К. Н. Руднев вуйлатен. Комиссий историйыште икымше гана айдемылан космосыш чоҥешташ заданийым пеҥгыдемден, тудлан С. П. Королёв ден Н. П. Каманин кидпалым пыштеныт:

«Мланде йыр 180—230 километр кӱкшытыштӧ 1 шагат 30 минутышто ик йыргежым ыштен шукташ да палемдыме районыш волен шинчаш. Чоҥештымашын тӱҥ шонымашыже — айдемын космосышто лӱмын келыштарыме корабльыште лийын кертмыжым тергаш, чоҥештыме годым корабльын оборудованийжым тергаш, корабльын Мланде дене кылжым тергаш, корабль ден космонавтын мландыш волен шичме йӧныштын ӱшанле улмыштым рашемдаш.»

Заседанийын почмо ужашыж деч вара комиссий изи состав дене кодын да Каманинын Юрий Гагариным чоҥешташ пурташ, а Титовым запасной космонавт семын пеҥгыдемдаш темлымашыжым пеҥгыдемден[28][29].

Космосыш чоҥештымаш

Тӱҥ статья: Восток-1  (руш.) (мар.
Тӱҥ статья: Айдемын космосыш икымше гана чоҥештымыже  (руш.) (мар.

Бортышто пилот-космонавт Юрий Алексеевич Гагарин дене «Восток» корабльын стартше 1961 ий 12 апрельыште Моско жап почеш 09:07 шагатыште (06:07 UTC) Байконур космодром гыч ышталтын.

Гагарин чоҥештыме деч ончыч
Полигон почеш дежурныйын журналыштыже возымаш

«Восток» ракете-носитель замечаний деч посна пашам ыштен, но пытартыш этапыште радиовиктарымаш системе пашам ыштен огыл, тудо 3-шо ступенян двигательым йӧртышаш улмаш. Двигатель дублироватлыше механизм (таймер) пашам ышташ тӱҥалмеке гына йӧрен, но корабль орбитыш кӱзен шуын, тудын эн кӱшыл точкыжо (апогейже) шотлымо деч 100 км кӱшнырак лийын: орбитын параметрже-влак 327×180 км лийыныт[30]. Тыгай орбите гыч «аэродинамический торможений» полшымо дене волымаш, тӱрлӧ аклымаш почеш, 20 гыч 50 кече марте жапым налын кертын[30][31].

Орбитыште Гагарин шке шижмашыже, корабльын кузе шогымыжо да эскерымыж нерген увертарен. Тудо иллюминатор гыч пылан, курыкан, чодыран, эҥеран, теҥызан Мландым эскерен, кавам да Кечым, Мландын ӱмылыштыжӧ чоҥештыме годым моло шӱдыр-влакым ужын.

Юрий Походаевын «Ю. А. Гагарин да С. П. Королёв» сӱретшын репродукцийже. «Илыш лӱмеш» триптихын рӱдӧ ужашыже, 1977

Мланде йыр ик гана савырнымеке, 10:53 шагатыште 106-шо минутышто корабль чоҥештымым мучашлен. Тормозитлыме системыште экшык лиймылан кӧра Гагарин дене волышо аппарат Сталинград деч 110 километр тораште палемдыме областьыште огыл, а Саратов областьыште, Энгельс деч мӱндырнӧ огыл, Смеловка да Подгорное ялла кокласе мландыш волен. 10:48 шагатыште лишыл зенитно-ракетный дивизионын радарже[32] палыдыме цельым шекланен — тиде волтымо аппарат лийын (зенитчик-влакым тидын деч ик сутка ончыч «кава гыч контейнер-влакым» эскераш шижтареныт).

Космонавтым чоҥештыме деч вара вашлийше икымше еҥ-влак верысе чодыразын ватыже Анна (Анихайят) Тахтарова да тудын куд ияш уныкаже Рита (Румия) лийыныт[33]. Вашке волен шичме верыш дивизион гыч сарзыеҥ-влак да верысе колхозник-влак толыныт. Ик сарзыеҥ-влак тӱшка волтымо аппаратым оролаш кодын, а весыже Гагариным частьын верланыме верышкыже наҥгаен. Тушеч Гагарин телефон дене ПВО  (руш.) (мар. дивизийын командиржылан рапортым пуэн: «ВВС тӱҥкомандующийлан каласаш йодам: задачым шуктенам, палемдыме районыш волен шинчынам, шкемым сайын шижам, эмганен да нимом туген омыл. Гагарин»[34].

Статистике[35]
# Старт
корабль		 Старт, UTC Экспедиций Чоҥештыме
корабль		 Волен шичмаш, UTC Чоҥештымаш Космосыш
лекмаш		 Космосышто
эртарыме жап
1 Восток-1 12.04.1961 ий, 06:07 Восток-1 Восток-1 12.04.1961 ий, 07:55 00 сутка 01 шагат 48 минут 0 0

Совет СМИ-лаште ончыктымаш

Айдемын космосыш икымше гана чоҥештымыжым шылтымылан кӧра Гагариным колтымо нерген ончылгоч увертарен огытыл. Кумдан палыме кадр-влакым, кушто тудым пален налаш лиеш, космосыш колтымо кечын огыл, а варарак, кинохроникылан лӱмын войзымо, кушто Гагарин чын колтымо годым мом ыштымыжым чыла угыч ыштен ончыктен[36].

1961 ий 12 апрельыште Ю. Б. Левитан диктор радио дене Юрий Гагаринын «Восток» космос корабльыште чоҥештымыже нерген ТАСС-ын увержым пуэн[37]:

«1961 ий 12 апрельыште Совет Ушемыште Мланде йырысе орбитыш тӱняште икымше „Восток“ космос корабль-спутникым бортышто улшо айдеме дене лукмо. „Восток“ космос корабль-спутникын пилот-космонавтше Совет Социалистик Республик-влак Ушемын гражданинже лётчик майор Гагарин Юрий Алексеевич улеш.»

Космосыш чоҥештыме деч вара

Москошто вашлиймаш

Ончыч Гагариным Москошто кугу чап дене вашлияш нигӧ шонен огыл. Чылажымат пытартыш татыште Никита Сергеевич Хрущёв пунчалын. Эргыжын, Сергей Хрущёвын, мутшо почеш:

«Тудо обороно министр Малиновский маршаллан йыҥгыртымыж гыч тӱҥалын да каласен: «Тудо тендан кугурак лейтенант улеш. Тудым кызытак званий дене кӱзыкташ кӱлеш». Малиновский, кумыл деч посна, Гагаринлан капитан званийым пуа манын. Тидлан Никита Сергеевич сырен: «Могай капитаным? Те тудлан кеч майорым пуыза». Малиновский кужу жап келшен огыл, но Хрущёв шкенжынымак йодын, да тудо кечынак Гагарин майор лийын.»

Вара Хрущёв Кремльыш йыҥгыртен да Гагаринлан сай вашлиймашым ямдылаш йодын.

Моло увер почеш, черетан капитан званийым Гагарин 1961 ий апрельыште налшаш улмаш, но Д. Ф. Устинов тудым вигак майорыш лукташ темлен. Тиде черетдыме званийым пуымо нерген шӱдыкым старт деч ончыч ямдылыме, но Юрий Гагарин шкенжын майор званийже нерген мландыш волымо деч вара гына пален налын[38]. 12 апрельысе ТАСС-ын чыла увертарымашыштыже «Юрий Гагарин майор» нерген ойлалтын.

14 апрельыште Гагариным налаш Ил-18 чоҥештен толын, а Моско дек лишеммеке, самолёт деке шым МиГ-17 истребитель гыч шогышо почётан авиаций эскорт ушнен. Эскортан самолёт-влак пайрем радам дене Москон рӱдӧ ужашыже ӱмбалне, Йошкар площадь ӱмбалне эртеныт, вара Внуково аэропортышто волен шинчыныт, тушто Гагариным кугу чап дене вашлиймаш вучен: куанен йывыртыше калык, журналист да оператор-влак, элын вуйлатышыже-влак. Самолёт аэропортын рӱдӧ зданийже деке лишемын, трапым волтеныт, да тудын дене икымше Гагарин волен. Самолёт деч правительстве трибуне марте яргата йошкар ковёр корным шарыме, тудын денак Юрий Гагарин ошкыл каен. Кайышыжла, ботинкыштыже шнурокшо рудалтын (вес версий почеш — носкилан подтяжкыже мучыштаралтын), но тудо шогалын огыл да, шӱртнен камвозаш лӱдыкшӧ улмым ончыде[39], правительстве трибуно марте шуын, оркестрын «Ме йомакым чыныш савыраш шочынна» совет авиамаршым  (руш.) (мар. йоҥгалтарыме йӱк почеш трибуно деке лишеммеке, Юрий Гагарин Никита Хрущёвлан рапортым пуэн[40]:

«Совет Ушем Коммунист партий Рӱдӧ Комитетын Икымше секретарьже, СССР Министр-влак каҥашын председательже йолташ! Совет правительствын да Коммунист партийын Рӱдӧ комитетшын заданийыштым шуктымо манын тыланда куанен увертарем…»

Умбакыже почылтшо «ЗИЛ-111В» машина дене кудал эртеныт, Гагарин шогышыжла вашлийше-влак дене саламлалтын. Йырым-йыр саламлымаш-влак шоктеныт, шукынжо плакат-влакым рӱзеныт. Ик еҥ оцеплений гоч эртен да Гагаринлан пеледыш аршашым кучыктен. Йошкар площадьыште  (руш.) (мар. митинг эртен, кудышто Никита Хрущёв Гагаринлан Совет Ушемын Талешкыже да «СССР-ын лётчик-космонавтше» званий-влакым пуымо нерген увертарен.

Митинг 3 шагаташ ончылгоч ямдылыдыме демонстрацийыш савырнен, кудым Юрий Гагарин да совет кугыжанышым вуйлатыше-влак Ленин мавзолейын трибуныж гыч саламленыт. Демонстраций мучашлалтмеке, Никита Хрущёв Гагариным мавзолей кӧргыш, саркофаг деке, ужатен[40]. Пайремлымаш умбакыже Кремльыште приёмышто шуйнен, тушто ятыр конструктор лийын, нунын лӱмышт тудо жапыште официальнын эше увертаралтын огытыл. Леонид Брежнев Гагаринлан Совет Ушем Талешкын «Шӧртньӧ Шӱдыржым» да Ленин орденым кучыктен. Тудо кечын шуко шочшо рвезылан ача-авашт Гагарин лӱмеш Юрий лӱмым пуэныт.

Вес кечынже пресс-конференций эртен, тушто Гагарин ден конструктор-влаклан йот элласе журналист-влак йодыш-влакым пуэденыт. Конференций Гагаринлан пуымо йодыш гыч тӱҥалын: тудо кызыт США-ште илыше Гагаринмыт князь тукымын родыжо улеш мо, йодыш гыч тӱҥалын. Тидлан Гагарин вашештен[40]: «Шке родо-шочшем-влак коклаште нимогай князь да лӱмнеран тукым гыч лекше еҥ-влакым ом пале да нунын нерген нигунамат колын омыл».

Йот эллашке миен коштмаш

Тӱҥ статья: Юрий Гагаринын йот эллашке миен коштмо спискыже  (руш.) (мар.
Тӱҥ статья: Юрий Гагаринын толын коштмыж дене кылдалтше почто марке-влакын спискышт  (руш.) (мар.

Юрий Гагарин икымше гана йот элыш — Чехословакийыш миен коштын. Тудо Прагыш тыглай рейсовый Ту-104 самолёт дене чоҥештен. Гагарин тыгак Болгарийыш, Финляндийыш, Великобританийыш, Польшыш, Кубыш, Бразилийыш, Кюрасао отрошто шогалын, Канадыш, Исландийыште шогалын, Венгрийыш, Индийыш, Цейлоныш (кызыт Шри-Ланка), Афганистаныш миен. 1962 ийыште Гагарин Ушымо Араб Республикыш (Египетыш) миен.

Юрий Гагарин Египетыш мийымыже годым, 1962 ий 5 февраль

1963 ий сентябрьыште Гагарин Парижыш миен коштын, тушто XIV Тӱнямбал астронавтике конгрессыште  (руш.) (мар. участвоватлен[41][42]. 1963 ий октябрьыште В. Терешкова дене пырля ООН-ын Нью-Йоркысо штаб-пачерыштыже лийын[43].

Чылаже Юрий Гагарин йот эллашке коштмо годым 30 наре элыште лийын[44].

Варасе илыш да карьер

1961 ий 3 сентябрьыште Юрий Гагарин Жуковский лӱмеш Сарзе-юж инженер академийыш пурен, а 1968 ий 17 февральыште С. М. Белоцерковскийын вуйлатымыж почеш тушто тунемше космонавт-влакын группыштын ямдылыме ик веран юж-космос чоҥештылше аппаратым кучылтмо методологий да йӱк деч ончычсо аэродинамике почеш диплом проектым арален. Кугыжаныш экзамен комиссий полковник Юрий Гагаринлан «лётчик-инженер-космонавт» квалификацийым пуэн да тудым академийын адъюнктурышкыжо темлен[45].

Космонавт-влак: Юрий Гагарин (фотографийыште шола гыч кумшо), Виктор Горбатко йолташ-влак дене пырля Долгопрудныйыште пикникыште, 1963 ий 19 август
Совет космонавт-влак шола гыч пурлашке: Павел Попович, Юрий Гагарин, Валентина Терешкова телевидений студийыште, Моско 1964 ий 1 январь

1964 ийыште Гагарин Космонавт-влакым ямдылыме рӱдер  (руш.) (мар. начальникын алмаштышыже лийын да совет космонавт-влак отрядын командиржылан шогалтеныт.

Гагарин СССР Кӱшыл Каҥашын 6-шо (Ушем Каҥашыш 1962 ийыште Сычевский округышто сайлалтын) да 7-ше (1966 ийыште Калык-влак советыште) созывласе депутатлан сайлалтын[46], ВЛКСМ ЦК-н йыжъеҥже лийын (ВЛКСМ-ын XXIV да XXV съездлаштыже сайлалтын) да «Йошкар Шӱдыр» газетын  (руш.) (мар. штатдыме космонавтике пӧлкажым вуйлатен (1964 ий гыч). Тидын деч посна, космосыш чоҥештымыжын историйлык значенийже тудым йот эллаштат палыме еҥыш савырен. Гагарин Совет Ушем да Куба кокласе келшымаш ушемын президентше[47], «Финляндий — СССР» ушемын почётан йыжъеҥже лийын да тӱнян шуко эллашкыже тыныслык да келшымаш миссий дене миен коштын.

1965 ийыште Гагарин эртыше жапын чапкӱже-влакым перегаш кӱлмӧ нерген кӱлешан увертарымашым ыштен да 1931 ийыште Москошто Христос Утарышын храмжым шалатымылан чаманымашым ончыктын. 1965 ий 27 декабрьыште ВЛКСМ ЦК-н VIII пленумыштыжо выступатлен, Гагарин каласен: «Ме патырлык эртыкым пагалаш эше ситышын огыл туныктена, чӱчкыдын чапкӱ-влакым арален кодымо нерген огына шоно. Москошто 1812 ийысе Триумфальный аркым кораҥдыме да уэш пӧртылтымӧ огыл, Наполеоным сеҥыме лӱмеш уло эл мучко погымо окса дене чоҥымо Христос Утарышын храмжым шалатыме. Мый эртыше жапын шарнымашыж деке виктарыме осалланымашыш логалше-влак спискым умбакыже шуен кертам ыле. Тыгай пример-влак, чаманыман, шуко улыт»[48][49]. Варажым Гагаринын ушештарыме кок объектшымат уэш пӧртылтымӧ, а Триумфальный арке Кутузов проспектыште космонавтын илымыж годымак, 1966—1968 ийлаште, чоҥалтын; очыни, тудын темлымашыже-влак, моло мер инициативе-влак коклаште, кучем шотыш налын.

1966 ийыште Гагариным Тӱнямбал астронавтике академийын  (руш.) (мар. почётан йыжъеҥжлан сайленыт, тудо ийынак июньышто Гагарин «Союз» программе почеш тренировко-влаклан пижын. Тудым Владимир Комаровын дублёржылан шогалтеныт, кудыжо у корабль дене икымше гана чоҥештен. Кече батарейын пудыргымыжлан кӧра чоҥештымаш жап деч ончыч кӱрлалтын, а парашют системын пудыргымыжлан кӧра космонавтын колымыжо дене мучашлалтын. Королёв илыше лиеш ыле гын, Гагарин векат «Союз-1»-ын тӱҥ пилотшо лиеш ыле, молан манаш гын Королёв тудлан у типан корабльыште чоҥешташ сӧрен[50].

Пашаже шуко лийын гынат, Гагарин хоббиланат жапым муын: вӱд ече дене коштын да кактус-влакым поген[51].

Кремль пырдыжыште шӱгар ӱмбалсе плита
Бразилийын президентше Жаниу Куадруш Ю. А. Гагаринлан бразилийысе орденым кучыкта (1961)
ОАР-ын (Ушымо Араб Республикын) окса озанлыкшын ыштыме капка сравоч

1964 ийыште, тӱҥ шотышто Ю. А. Гагаринын инициативыже почеш, СССР-ын Вӱд-ече спорт федерацийым ыштыме, а 1965 ийыште вӱд ече дене СССР-ын икымше чемпионатше эртаралтын[52].

Колымаш

Тӱҥ статья: Юрий Гагаринын колымыжо  (руш.) (мар.
Тӱҥ статья: Юрий Гагарин ден Владимир Серёгиным тойымаш  (руш.) (мар.

1968 ий 27 мартыште Гагарин авиаций катастрофыште колен, опытан инструктор В. С. Серёгинын вуйлатымыж почеш Владимир область Киржач районысо Новосёлово ял воктене МиГ-15УТИ самолёт дене тренировочный чоҥештылмашым шуктымо годым. Гагарин ден Серёгинын кап-кылыштым кремироватлыме. Гагарин ден Серёгин дене чеверласымаш 1968 ий 30 мартыште эртен. Совет Армийын Рӱдӧ пӧртыштыжӧ нунын каппургыжышт дене урно-влакым вераҥдыме, Йошкар площадьыште траур митинг эртен, элыште шып шогымо минут увертаралтын. Гагарин ден Серёгинын каппургыжышт дене урно-влакым Кремль пырдыжыште сарзе чап дене тоеныт[53].

Почётан званий да суаптар-влак

Званий-влак

Тӱҥ важ: [54]
  • Совет Ушемын Талешкыже (1961 ий 14 апрель, 11175 №-ан «Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль)
  • СССР-ын лётчик-космонавтше (1961 ий 27 июнь)
  • Чехословак Социалистик Республикын Социалистик Паша Талешкыже (1961 ий 29 апрель)
  • Болгарий Калык Республикын Социалистик Паша Талешкыже (1961 ий 24 май)
  • Вьетнам Социалистик Республикын Паша Талешкыже. (1962 ий 28 апрель)

Совет правительстве тыгак Ю. А. Гагаринын званийжым кугурак лейтенант гыч вигак майор марте нӧлтен (космосыш кугурак лейтенант званийыште чоҥештен).

«Подполковник» званийым Юрий Гагаринлан 1962 ий 12 июньышто пуымо, а «полковник» званийым — 1963 ий 6 ноябрьыште.

  • Совет Ушем да Кубысо келшымаш ушемын президентше
  • «Финляндий — Совет Ушем» ушемын да молынат почётан йыжъеҥже.

1966 ий гыч Юрий Гагарин Тӱнямбал астронавтике академийын почётан йыжъеҥже лийын.

  • СССР спортын сулло мастерже (1961, званийым космосыш чоҥештымылан да космос кумдыкышто икымше тӱнямбал рекорд-влакым шындымылан пуымо)[21][комм. 2]
  • 1-ше классан сарзе лётчик (1961, квалификацийым космосыш чоҥештымылан пуымо)[21]

Орден-влак

Тӱҥ важ: [51][54][55]
  • Ленин орден (СССР, 1961 ий 14 апрель)
  • «Георгий Димитров» орден (Болгарий, 1961 ий 24 май)
  • Индонезийын II классан Шӱдырын орденже (Индонезий, 1961 ий 10 июнь)
  • I степенян «Грюнвальд Ырес» орден (Польша, 1961 ий 20 июнь)
  • «Плайя-Хирон» орденын икымше кавалерже (Куба, 1961 ий 18 июль)
  • «Южышто чоҥештылмаште суаплан» орден (Бразилий, 1961 ий 2 август)
  • I степенян Венгр Калык Республикысе Тистын бриллиантан орденже (Венгрий, 1961 ий 21 август)
  • «Нил шӱшер» («Ожерелье Нила») (Египет, 1962 ий 31 январь)
  • Африкысе Шӱдыр орденын кугу тасмаже (Либерий, 1962 ий 6 февраль)
  • Карл Маркс орден (ГДР, 1963 ий 22 октябрь)

Медаль да диплом-влак

Важ[54].

  • «СССР Сарзе Вийлан 40 ий» медаль (СССР, 1958)
  • «Сӧреман мландым илаҥдымылан» медаль (СССР, 1961 ий 12 апрель)
  • «Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль (СССР, 1961 ий 14 апрель)
  • Британийысе планет-влак кокласе кыл ушемын шӧртньӧ медальже, 1961
  • Австрий правительствын шӧртньӧ медальже, 1962
  • «1941-1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште Сеҥымашлан 20 ий» юбилей медаль (СССР, 1965 ий 9 май)
  • III степенян «Шылталаш лийдыме службылан» медаль (СССР, 1966 ий март)
  • «СССР Сарзе Вийлан 50 ий» медаль (СССР, 1968 ий январь)
  • Константин Циолковский лӱмеш «Планет-влак кокласе кыл аланыште ойыртемалтше пашалан» шӧртньӧ медаль (СССР АН)
  • Де Лаво медаль (Тӱнямбал авиаций федераций)
  • Италийысе космонавтике ассоциацийын «Айдеме космосышто» шӧртньӧ медальже да почётан дипломжо
  • Швецийысе Король аэроклубын «Кугу ойыртемлан» шӧртньӧ медальже да почётан дипломжо
  • Тӱнямбал авиаций федерацийын шӧртньӧ авиаций медальже
  • Колумб медаль (Италий)
  • Сен-Дени олан шӧртньӧ медальже (Франций)
  • Маццотти Фондын «Лӱддымылыклан» премийын шӧртньӧ медальже (Италий), 2007
  • ВЛКСМ-ын почётан палыже
да молат.

Почётан гражданство

Юрий Гагариным тыгай ола-влакын чапланыше гражданинлан ойыреныт:

  • СССР — Байконур, Калуга, Новозыбков, Клинцы, Новочеркасск, Люберцы, Сумгаит, Смоленск, Винница, Севастополь, Саратов, Комсомольск-на-Амуре, Тюмень, Гагарин[56].
  • Россий — Оренбург, Щёлково район[57]
  • Болгарий — София, Перник, Пловдив
  • Греций — Афины
  • Кипр — Фамагуста, Лимасол
  • Франций — Сен-Дени
  • Чехословакий — Тренчьянске Теплице

Тудлан тыгак Каир да Александрий (Египет) ола-влакын капкаштын шӧртньӧ сравочыштым кучыктеныт[54][58]. Каир капкан сравочшым 1962 ийыште олан губернаторжо Салах Дессуки кучыктен[59].

Окса дене кумылаҥдымаш

Суапокса семын икымше космонавт СССР правительстве деч налын:

  • 15 000 теҥге,
  • «Волга» автомобиль (номерже 78-78 МОД),
  • службо верыште мебелян ныл пӧлеман пачер,
  • шуко пӧлек[60][54].

.

Сарзе званий-влак

  • Сержант (1956.02.22).
  • Лейтенант (1957.11.05).
  • Кугурак лейтенант (1959.11.06).
  • Майор (1961.04.12, капитан сарзе званийым эртен).
  • Подполковник (1962.06.12).
  • Полковник (1963.11.06).

Еш

  • Кочаже (ачаж могырым) — Иван Фёдорович Гагарин (1858—1914), кресаньык, плотник, столяр.
Путиловский пашазе Тимофей Матвеевич Матвеев шке пелаш-ватыже Анна Егоровна да икшывыже-влак дене. Кокымшо радамыште (шола гыч пурлашке): Николай, Сергей, Анна (Гагаринын ончыклык аваже, шем пеледыш дене шога), Мария; икымше радамыште — Ольга
Юрий Гагарин пелаш-ватыже Валентина дене 1964 ийыште Москосо Кугу театрыште «Турандотым» ончыктышо «Ла Скала» театрын труппыжлан совым кырат
  • Кочаже (аваж могырым) — Тимофей Матвеевич Матвеев (1871—1918), Путиловский заводын пашазыже, революционер. Икымше тӱнямбал сар годым инвалид лийын.
  • Коваже (аваж могырым) — Анна Егоровна Матвеева (1875—1922), вургем мушшо, вургемым мушкын оксам ыштен. Сыпной тиф деч колен.
  • Коваже (ачаж могырым) — Анастасия Степановна Гагарина (1864—1928).
  • Ачаже — Алексей Иванович Гагарин (1902—1973), кӱтӱчӧ, плотник лийын, Кугу Ачамланде сарын участникше да инвалидше лийын; ФЗУ школын комендантше, «Динамик» заводышто столярлан ыштен. Гагарин оласе Предтеченский шӱгарлан тӱҥ аллейыштыже тоеныт.
  • Аваже — Анна Тимофеевна Матвеева (1903—1984), пасушто да теплицыште, а вара ушкал лӱштышылан да сӧсна ферме вуйлатышылан ыштен. Гагарин оласе Предтеченский шӱгарлан тӱҥ аллейыштыже тоеныт.
  • Акаже — Зоя Алексеевна Гагарина (марлан лекмеке Бруевич, 1927—2004), Гжатскысе эмлымверыште медшӱжарлан ыштен. Гагарин оласе Предтеченский шӱгарлан тӱҥ аллейыштыже тоеныт. Тудын ӱдыржӧ, Тамара Дмитриевна Филатова, — Ю. А. Гагарин тоштерын (Гагарин ола) пӧлка вуйлатышыже[61].
  • Иза-шольыжо-влак:
    • Валентин Алексеевич Гагарин (1924—2006), плотиклан, вара — Рязаньысе радиолампе заводын мастарже, слесарь-погышыжлан ыштен, «Мыйын изам — Юрий» («Мой брат — Юрий») книган авторжо. Гагарин оласе Предтеченский шӱгарлан тӱҥ аллейыштыже тоеныт.
    • Борис Алексеевич Гагарин (1936—1977), Харьковысо авиаций институтым тунем пытарен. ОКБ-23-што, вара Гжатскысе радиолампе заводышто инженерлан ыштен. Гагарин оласе Предтеченский шӱгарлан тӱҥ аллейыштыже тоеныт.
  • Ватыже — Валентина Ивановна Гагарина, ӱдыржӧ годым Горячева (1935—2020). 1957 ийыште Оренбургышто сӱаным ыштеныт. Чоҥештымашым виктарыме рӱдерын Медицине виктемын лабораторийыштыже пашам ыштен[62][63]. Оренбургышто, Валентинан ешыжын илыме пӧртыштӧ, варажым Юрий ден Валентина Гагарин-влакын Тоштер-пачерыштым почыныт.
  • Ӱдыржӧ-влак:
    • Елена Юрьевна Гагарина (1959 ий 17 апрельыште шочын) — «Москосо Кремль» тоштер-заповедникын генеральный директоржо, искусствоведений кандидат.
    • Галина Юрьевна Гагарина (1961 ий 7 мартыште шочын) — профессор, Г. В. Плеханов лӱмеш Российысе экономике университетын калыкле да регионысо экономике кафедрыжын вуйлатышыже, экономике шанче доктор[64].

Религий деке кумылжо

Космонавт религий деке кумылжым шке книгаштыже тыге ончыктен[65]:

«Айдемын космосыш чоҥештымыже черке пашаеҥ-влакын вераштым луштарен. Мый декем толшо серыш-влак коклаште возыш-влакым куанен лудынам, кушто Юмылан ӱшаныше-влак, наукын сеҥымашыжым ужын, Юмо деч кораҥыныт, Юмо уке да тудын лӱмжӧ дене мо кылдалтын, чылажат шонен лукмо да шоя улеш манын келшеныт.»

Но Виктория университет гыч Тревор Роквелл историкын шонымыжо почеш, тиде книгам («Космосыш корно»  (руш.) (мар.) автобиографийлан условно гына шотлаш лиеш, тудын содержанийже кокытеланаш тарата. Роквелл тиде факт деке тӱткышым ойыра: Гагаринын мутшо гыч книгам «Правда» газетын корреспондентше-влак Н. Денисов ден С. Борзенко возен налыныт, а редакторжо кӱшыл должностян генерал Николай Каманин лийын (тиде титул лаштыкыште ончыкталтын)[66]. Тыге, официал «автобиографий» антирелигиозный кампаний пагытын пропаганде ӱзгарже семын служитлен кертын да Юрий Гагаринын чын ӱшанымашыжым эреак огеш ончыкто.

Гагаринын религий деке кумылжо шотышто тыгай ончалтышат уло, кудыжо Гагаринын «Космосыш корно» книгаште тиде теме почеш ойлымыжлан тӱрыснек ваштареш шога. Валентин Петров, Российыште Космонавт-влакым ямдылыме рӱдерын икымше поток гыч ик пашаеҥже, «Интерфакс-религий» агентство дене интервьюшто увертара: нуно Мландын икымше космонавтше дене пырля Троице-Сергиев лаврыш миеныт[67]:

«Юрий Алексеевич, чыла руш еҥ гаяк, тынеш пурышо айдеме лийын да, кузе палем, ӱшаныше. Мыланем 1964 ийыште Троице-Сергиев лаврыш пырля кайымына ок мондалт, лач тунам Гагаринлан 30 ий темын. <…> Кунам ме лаврыш толна, калык тӱшка тудын деке автографым налаш миен. Эше службо пытен шуын огыл, но чылан, Гагаринын толмыж нерген пален налмеке, тудын деке вашкеныт. Теве тыгай калык йӧратымаш Юра деке лийын, да тудо нигӧланат тореш лийын кертын огыл.»

Тыгак Валентин Петров каласкала: Гагарин Христос Утарышын храмжым уэш пӧртылташ темлен[67]:

«А мемнан миен толмына деч вара икмыняр жап эртен, Юрий Гагарин, самырыктукымым ончен-куштымо йодыш-влак дене ЦК пленумын заседанийыштыже выступатлен, Христос Утарышын храмжым сарзе чапын чапкӱжӧ семын, православийын ойыртемалтше произведенийже семын уэш пӧртылташ темлен. Тудо жапыштак тудо жаплан шалатыме Триумфальный аркымат уэш тӧрлатен шогалташ темлен. Гагаринын шонымашыже пеш проста лийын: шке кугезе вожым палыде, патриотизмым нӧлташ ок лий. Христос Утарышын храмже — тиде сарзе чапын чапкӱжӧ улмылан кӧра, Ачамландым аралаш кайыше еҥ-влак тидым палышаш улыт.»

Туге гынат, Петров Гагаринын мутшым чын огыл каласкала докан. Юрий Алексеевич уэш ачален шогалтыме нергенат, «православийын ойыртемалтше произведенийже» нергенат нимомат ойлен огыл. ВЛКСМ ЦК-н VIII пленумыштыжо выступатлыме годым (текстын оригиналже: Социал-политик историйын Российысе кугыжаныш архивше, 1 №-ан фонд, 2-шо опись, 2-шо ужаш, 471-ше аралыме единице) Гагарин лач тыге манын[68]:

«Мыйын шонымем почеш, ме патырлык эртыкым пагалаш эше ситышын огыл туныктена, чӱчкыдын чапкӱ-влакым арален кодымо нерген огына шоно. Москошто 1812 ийысе Триумфальный аркым кораҥдыме да уэш пӧртылтымӧ огыл, Наполеоным сеҥыме лӱмеш уло эл мучко погымо окса дене чоҥымо Христос Утарышын храмжым шалатыме. Мый эртыше жапын шарнымашыж деке виктарыме осалланымашыш логалше-влак спискым умбакыже шуен кертам ыле.»

Daily Mirror, Гагариным саламлымаш

Космонавт Алексей Леонов тиде ситуацийым тыге комментироватлен[68]:

«Кызыт мыланем келшыдыме тенденций лектын. Совет жапыште чыла космонавт — атеист улеш манын ӱшандареныт, кызыт чӱчкыдын чылаштым православный, черкыш коштшо еҥ семын ончыкташ тыршат. Туге, совет ийлаште юмылан ӱшаныдыме-влак пеш шагал лийыныт, шукынжо Юмылан ӱшаненыт, но тыште тӱргоч ойлыман огыл, мутлан, Гагарин шалатыме Христос Утарышын храмжым уэш ачален шогалташ йодын манаш ок кӱл. Тендан ончылно чын документ, да тушеч коеш: Гагарин Христос Утарышын храмжым уэш ачален шогалташ ӱжын огыл, тудо патриотизм шӱлышан чапкӱ-влак деке виктарыме осалланымаш нерген ойлен.»

Ю. А. Гагаринын мландыш волымо верыштыже чапкӱ. Саратов областьыште «Юрий Гагарин лӱмеш космосым сеҥыше-влакын паркше»

Гагарин совет космонавт-влакын религийым титаклыше «Совет Элын самырык атеист-ленинец-влаклан» (1966 ийыште «Науко да религий» журналыште савыкталтын) обращенийыштлан кидпалым пыштен огыл[69].

Ешартыш факт-влак

  • 2022 ий сентябрьыште Космонавт-влакым ямдылыме рӱдер Ю. Гагаринын личный пашажым рассекречиватлен. Личный пашаш анкете, сарзе службом эртыме нерген таблице, тунемме нерген увер-влак пурат[70].
Саратов область Энгельс олаште С. П. Королёв ден Ю. А. Гагаринлан чапкӱ
Евпаторийыште Ю. А. Гагаринын бюстшо
  • Британийысе Daily Mirror газет айдемын космосыш икымше гана чоҥештымыж нерген уверым да Гагариным саламлымашым икымше лаштыкыште вераҥден, тидын годым совет космонавтын фамилийжым Wild Duck — «Ир лудо» манын кусарен[71].

«Тудо космосыш теҥгече эрдене шым шагат деч варарак каен. Самырык 27 ияш руш ешан пӧръеҥ. Юрий Гагарин. Гагарин ир лудым ончыкта. Тудо уло тӱня йыр чоҥештен. Океан да континент-влак ӱмбалне эртен каен, куштылгын увертарен: „Чоҥештымаш сайын эрта. Шкемым сайын шижам“. Ир лудо Российыште эрдене индеш шагат деч ончыч мландыш волен шинчын.»

Шарнымаш

Тӱҥ статья: Юрий Гагарин тӱвыраште да сымыктышыште  (руш.) (мар.

Юрий Гагаринын образше тӱвыра да сымыктышын ятыр произведенийлаштыже ончыкталтын.

Библиографий

  • Гагарин Ю. А. Дорога в космос. Записки лётчика-космонавта СССР. — М.: Правда, 1961.
  • Гагарин Ю. А., Лебедев В. И. Психология и космос. — М.: Молодая гвардия (серия «Эврика»), 1968, 1976. — 207 с.
  • Гагарин Ю. Есть пламя!: статьи, речи, письма, интервью. — М.: Молодая гвардия, 1968.

Палемдымаш

Комментарий-влак

  1. ↑ «… ачаже плотник лийын, а аваже — доярке. Сай пашам ыштымыжлан тудым колхозысо шӧр ферме вуйлатышылан шогалтеныт». — Гагарин, 1961
  2. ↑ Званийым СССР-ысе Спорт обществе ден организаций-влак ушемын Рӱдӧ каҥашыже пуэн. Ю. А. Гагарин — заслуженный мастер спорта СССР // «Известия» : Газета. — 1961. — 14 вӱдшор (№ 90 (13636)). — С. 3.

Важ-влак

  1. ↑ 1 2 Гагарин Юрий Алексеевич // Большая советская энциклопедия (руш.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ Jurij Aleksejevič Gagarin // Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (хорв.) — 2009.
  3. ↑ Juri Alexejewitsch Gagarin // Filmportal.de — 2005.
  4. ↑ Большая российская энциклопедия (руш.) — М.: Большая российская энциклопедия, 2004.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Гага́рин Юрий Алексеевич / Александров А. П. // Восьмеричный путь — Германцы [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 237. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
  6. ↑ Давыдов В. А. Первый Пилотируемый Полёт, том 2. — Родина Медиа, 2011. — С. 42. — 1096 с. — ISBN 978-5-905350-01-6 / 9785905350016.
  7. ↑ Состав организационного комитета по подготовке и проведению празднования в 2011 году 50-летия полета в космос Ю. А. Гагарина (руш.). roscosmos.ru. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  8. ↑ Николаев Николай (2011-03-02), Тайна рождения Юрия Гагарина, <https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.rabochy-put.ru/history/11842-gzhatsk-ili-klushino-.html>. Тергыме: 27 ӱярня 2026. 
  9. ↑ Первушин А. И. Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта. — М.: Пальмира, 2017
  10. ↑ Гагарин Алексей Иванович. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 4 сорла 2016 ий.
  11. ↑ «На ферму прибежала рассыльная … Бегу, — ответила мама. — Вот задам поросятам корму, зайду переодеться домой …» — Гагарин, 1979
  12. ↑ Михайлова, Екатерина. Люберецкое ремесленное училище. Ю. А. Гагарин — сын Земли и звёзд. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 26 теле 2018 ий.
  13. ↑ Гагаринский техникум в подмосковных Люберцах — уже не Гагаринский. ИА REGNUM (3 идым 2015). Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 26 теле 2018 ий.
  14. ↑ Алина Василенко. Играл на трубе, танцевал вальс. Необычные факты из биографии Юрия Гагарина. газета Аргументы и факты (11 вӱдшор 2019). Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 17 вӱдшор 2021 ий.
  15. ↑ Владислав Шурыгин (старший). Трубач космической зари. Об истории одной фотографии Юрия Гагарина (руш.). web.archive.org. Ваши новости (12 вӱдшор 2021). Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  16. ↑ 1 2 Алексеев М. Когда ему было шестнадцать // Огонёк. — 1961. — 30 вӱдшор (№ 18). — С. 30—31.
  17. ↑ 1 2 Лесков, Сергей. Главный полёт человека // Газета «Известия». — 2011. — 5 вӱдшор. Архивлыме 23 шыжа 2013 ий.
  18. ↑ Копылов И. С., Лазукин А. Н., Райкин Г. Л. Первый космонавт // Оренбургское лётное: Очерк истории Оренбургского высш. воен. авиационного Краснознамённого училища лётчиков им. И. С. Полбина. — М.: Воениздат, 1976. — 268 с.
  19. ↑ 1 2 Ольга Воробьёва. Север в судьбе первопроходца // Красная звезда. — 2011. — 12 вӱдшор.
  20. ↑ Юрий Алексеевич Гагарин. astronaut.ru (3 ага 2018). Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 3 вӱдшор 2013 ий.
  21. ↑ 1 2 3 «Космонавт узнал, что отныне он не только носитель воинского звания майора, но и заслуженный мастер спорта, и военный лётчик уже не третьего, а первого класса», — Галлай, 1985
  22. ↑ Хронология событий Центра. ФГБУ «НИИ ЦПК имени Ю. А. Гагарина». Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 17 вӱдшор 2013 ий.
  23. ↑ Лантратов Константин (2008-05-19), Резюме для космонавта, <https://web.archive.org/web/20110927184839/http://www.kommersant.ru/Doc/892549>. Тергыме: 27 ӱярня 2026. 
  24. ↑ Юрий Гагарин. На пути к звездам (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  25. ↑ Yuri Gagarin (англ.). esa.int. Европейское космическое агентство. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 5 сӱрем 2022 ий.
  26. ↑ Yuri Gagarin (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  27. ↑ Лебедев В. В (2010-04-20), Астронавты и космонавты. Размышления о прочитанном., <https://web.archive.org/web/20121029091844/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=57483&pagenum=2>. Тергыме: 27 ӱярня 2026. 
  28. ↑ Каманин Н. П. Скрытый космос (в 4-х кн.). — М.: Инфортекст-ИФ, 1995—1997.
  29. ↑ Инопланетяне страны Советов, <https://web.archive.org/web/20171214234952/https://vm.ru/news/2013/04/12/inoplanetyane-strani-sovetov-191748.html>. Тергыме: 28 ӱярня 2026. 
  30. ↑ 1 2 Михаил Руденко. Юрий Гагарин погибал трижды (руш.). web.archive.org. Русская Германия, № 17. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  31. ↑ Пономарёва Валентина (2000-11-05), Неоткрытый космос, <https://web.archive.org/web/20121012203050/http://magazines.russ.ru/druzhba/2000/5/ponoma.html>. Тергыме: 27 ӱярня 2026. 
  32. ↑ Столярова Татьяна (2002-04-12), Гагарин приземлился в секретном ракетном дивизионе, («Саратовский Арбат» - специально для «КП») (Комсомольская правда), <https://web.archive.org/web/20110414124315/http://kp.ru/daily/22531/16717>. Тергыме: 27 ӱярня 2026. 
  33. ↑ Малинина, Екатерина. Девочка, которая первой встретила Гагарина на земле, сейчас работает официанткой под Астраханью. Комсомольская правда (6 вӱдшор 2011). Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 3 вӱдшор 2013 ий.
  34. ↑ Апрельский день: 44 года назад «Новости космонавтики» (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  35. ↑ Statistics - Gagarin Yuri Alekseyevich (англ.). spacefacts.de. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 29 вӱдшор 2018 ий.
  36. ↑ По сведениям Елены Гагариной. Фильм «Звёздный отряд», серия «Самые первые» (Александр Габнис, 2003, документальный сериал)
  37. ↑ День радио. Голос советского радио Ю.Б. Левитан. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 8 ага 2022 ий.
  38. ↑ Россошанский В. И. Феномен Гагарина. — Летопись, 2001. Архивысе копий 23 сӱрем 2021 гыч
  39. ↑ Встреча Юрия Гагарина, 2012-06-18, <https://web.archive.org/web/20140309201454/http://www.retromap.ru/forum/viewtopic.php?f=56&t=1093&sid=7d3d0864b5f2b2e3e1c36ce1647c11f6>. Тергыме: 27 ӱярня 2026. 
  40. ↑ 1 2 3 Гагарин, 1961.
  41. ↑ Голованов, Василий. Праздник по имени Гагарин. «Известия» (12 вӱдшор 2010). Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 14 вӱдшор 2013 ий.
  42. ↑ First Man In Space Yuri Gagarin Visits France 1963 (англ.). web.archive.org. British Pathé Ltd. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  43. ↑ Пресс-конференция советских космонавтов Ю. А. Гагарина и В. В. Терешковой в штаб-квартире ООН (16 октября 1963). ООН. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 21 пургыж 2022 ий.
  44. ↑ Отчёт о СССР: космос = USSR Report: Space. — Foreign Broadcast Information Service, Joint Publications Research Service. web.archive.org. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  45. ↑ Белоцерковский С. М. Диплом Гагарина. — «Молодая гвардия», 1986. — 173 с.
  46. ↑ Гафутулин, Наиль. Космонавт и депутат. Красная звезда (12 вӱдшор 2011). Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.
  47. ↑ Гагарин Юрий Алексеевич — первый космонавт планеты // Космонавтика: Энциклопедия / Редколлегия: В. П. Бармин, К. Д. Бушуев, В.С. Верещетин и др. — М.: Советская энциклопедия, 1985. — 528 с.
  48. ↑ Первый космонавт о разрушении Храма Христа Спасителя. Журнал «Фома» (11 вӱдшор 2011). Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.
  49. ↑ Российский Государственный архив социально-политической истории, фонд № 1, опись 2, часть 2, единица хранения 471
  50. ↑ Шубин, Павел. Почему, зачем и как погиб космонавт Комаров: аудиокнига / читает Алексей Халецкий. — Компьюлента, 2011.
  51. ↑ 1 2 Гагарин Юрий Алексеевич. Роскосмос. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 3 вӱдшор 2019 ий.
  52. ↑ Борис Столярж. Юрий Гагарин и водные лыжи. waterskiworld.ru (15 пеледыш 2008). Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 3 ӱярня 2018 ий.
  53. ↑ Скорбные дни прощания // Огонёк. — 1968. — № 15 (6 апреля). — С. 1—4.
  54. ↑ 1 2 3 4 5 Роскосмос, Биография Ю.А. Гагарина, <https://web.archive.org/web/20131101142928/http://www.mcc.rsa.ru/cup50g_2.htm>. Тергыме: 27 ӱярня 2026. 
  55. ↑ Юрий Алексеевич Гагарин, <https://web.archive.org/web/20120616092913/http://www.energia.ru/ru/history/gagarin/gagarin_bio.html>. Тергыме: 13 вӱдшор 2013. 
  56. ↑ Гагарин Алексей Иванович. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 4 сорла 2016 ий.
  57. ↑ Звание Почётного гражданина города Оренбурга присвоено Постановлением Оренбургского городского Совета от 11 апреля 2000 года № 59 (посмертно) (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  58. ↑ Биография первого космонавта планеты Юрия Алексеевича Гагарина - Госкорпорация «Роскосмос» (руш.). roscosmos.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 27 вӱдшор 2021 ий.
  59. ↑ Уникальные фотографии визита Ю.Гагарина в Египет. Русский Дом в Каире. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  60. ↑ Светлана Самоделова. Секретная премия Юрия Гагарина. За свой полёт первый космонавт получил 15 тысяч рублей и кучу подарков. Московский комсомолец № 25325 (12 вӱдшор 2010). Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 14 вӱдшор 2013 ий.
  61. ↑ Шаров П (2004-11-11), Незабываемая встреча с Гагариным, <https://web.archive.org/web/20131101100049/http://88.210.62.157/content/numbers/262/39.shtml>. Тергыме: 27 ӱярня 2026. 
  62. ↑ Жена Юрия Гагарина до сих пор тоскует по мужу (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  63. ↑ История любви Гагарина. Комсомольская правда (10 вӱдшор 2006). Тергыме кече: 28 ӱярня 2026. Архивлыме 14 вӱдшор 2013 ий.
  64. ↑ Гагарина Галина Юрьевна (руш.). webcitation.org. Российский экономический университет имени Г. В. Плеханова. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  65. ↑ Гагарин, 1961, с. 39.
  66. ↑ Rockwell, Trevor. "The Road to the Stars is Paved by the Communists!": Soviet Propaganda and the Hero-Myth of Iurii Gagarin (англ.). — University of Victoria, 2005. — P. 39, 40. Архивысе копий 26 вӱдшор 2016 гыч
  67. ↑ 1 2 Интервью: Я горжусь обвинениями в том, что ввёл Юрия Гагарина в православие. Интерфакс-Религия (12 вӱдшор 2016). Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 17 вӱдшор 2019 ий.
  68. ↑ 1 2 ФОМА»: «Первый космонавт о разрушении Храма Христа Спасителя» (руш.). web.archive.org. Интерфакс-религия. Тергыме кече: 28 ӱярня 2026.
  69. ↑ Юным атеистам-ленинцам Страны Советов // Наука и религия. — 1966. — № 8. — С. 69.
  70. ↑ Рассекречено дело Гагарина (руш.). Lenta.RU. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.
  71. ↑ «Коммунист в космосе»: зарубежная пресса о триумфе Гагарина. РБК Стиль (12 вӱдшор 2017). Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Library.pngLibrary-dark.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
Подробнее
Learning.svg

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Arrow-Right.png
Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
Подробнее

Литератур

Рушла
  • Гагарин Юрий Алексеевич / А. П. Александров // Восьмеричный путь — Германцы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 237. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
  • Артёмов В. В. Юрий Гагарин. Человек-легенда. — М.: Олма Медиа Групп, 2011. — 272 с. — 6000 экз. — ISBN 978-5-373-03953-6.
  • Берег Вселенной / под ред. Болтенко А. С.. — Киев: «Феникс», 2014. — ISBN 978-966-136-169-9.
  • Гагарин, Валентин Алексеевич. Мой брат Юрий: Повесть: Об Ю. А. Гагарине / Лит. запись В. Сафонова. — 2-е изд., доп. — М.: Московский рабочий, 1979. — 384 с.
  • Гагарин Ю. А. Дорога в космос. — М.: Воениздат, 1978. — 370 с. — 100 000 экз.
  • Гагарина А. Т. Слово о сыне / Запись Т. Копыловой. — М.: Молодая гвардия, 1983. — 160 с.
  • Гагарина А. Т., Копылова Т. А. Юрий Гагарин. Глазами матери. — Культурная Революция, 2011. — 368 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-250-06090-5.
  • Галлай М. Л. С человеком на борту. — М.: Советский писатель, 1985.
  • Губарев Владимир. Тайны Гагарина. — Эксмо, 2011. — 320 с. — (Первые в космосе). — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-48162-0.
  • Губарев Владимир. Величайшая тайна Гагарина. Мифы и правда о Первом космонавте СССР. — М.: Эксмо, Яуза, 2014. — 320 с. — (Юбилейные биографии). — 1500 экз. — ISBN 978-5-699-70593-1.
  • Данилкин Л. А. Юрий Гагарин. — М.: Молодая гвардия, 2011. — (Жизнь замечательных людей). — 20 000 экз. — ISBN 978-5-235-03440-2.
  • Докучаев Ю. Юрий Гагарин. — М.: Детская литература, 1981. — 144 с.
  • Ковешников Юрий. Уроки Юрия Гагарина. — Л.: Лениздат, 1984. — 190 с. — (Библиотека молодого рабочего).
  • Маринин И. А. МО СССР. Личное дело. Гагарин Юрий Алексеевич // Русский космос. — 2022. — № 46 (теле). — С. 6–15. — ISSN 1561-1078.
  • Маринин И. А., Шамсутдинов С. Х., Глушко А. В. (составители). Советские и российские космонавты. 1960—2000 / Под редакцией Ю. М. Батурина. — М.: ООО Информационно-издательский дом «Новости космонавтики», 2001. — ISBN 5-93345-003-0.
  • Надеждин Николай. Юрий Гагарин. — М.: Астрель, 2011. — 224 с. — (Секрет успеха). — 3000 экз. — ISBN 978-5-98986-523-9.
  • Надеждин Николай. Юрий Гагарин. — М.: Мир энциклопедий Аванта +, 2011. — 224 с. — (Секрет успеха). — 3000 экз. — ISBN 978-5-271-37687-0.
  • Он был первым. — М.: Воениздат, 1984. — 432 с.
  • Осташев А. И. Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни: события и факты. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Королёв, 2005. — 284 с.
  • Осташев А. И. Сергей Павлович Королёв — гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве. — М.: Изд-во Московского гос. ун-та леса, 2010. — 128 с. — ISBN 978-5-8135-0510-2.
  • Первушин А. И.Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта планеты Земля. Архивысе копий 22 идым 2020 гыч (Главы из книги на личной стр. автора). М.: Пальмира, 2017. 671 с. ISBN 978-5-521-00287-0.
  • Порохня Виктор. Дорога на Байконур. Рассказ о Юрии Гагарине. — Казахстан, 1977. — 104 с.
  • Ребров М. Ф. Воспоминания ветерана ракетно-космической корпорации «Энергия», соратника С. П. Королёва, нженера-испытателя ракетно-космических комплексов, лауреата Ленинской и Государственной премий СССР Аркадия Ильича Осташева // Сергей Павлович Королёв : Жизнь и необыкновенная судьба. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2002. — С. 255—258. — 380 с. — (Архив). — ISBN 5-224-03679-8.
  • Ребров М. Ф. Советские космонавты. — 2-е изд., доп. и перераб. — М.: Воениздат, 1983. — 308 с.
  • Степанов Виктор. Юрий Гагарин. — «Молодая гвардия», 1987. — 336 с. — (Жизнь замечательных людей).
  • С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества / Под ред. В. А. Лопота. — РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3.
  • Хайрюзов Валерий. Юрий Гагарин. Колумб Вселенной. — Вече, 2011. — 368 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-9533-4994-9.
  • Черток Б. Е. Ракеты и люди. — М.: Машиностроение, 1999. — ISBN 5-217-02942-0.
  • Швецова, Людмила. Жизнь замечательных людей. Юрий Гагарин // «Кругозор» : Журнал. — 1984. — № 3. — С. обл.2—1.
  • Человек в космосе! Капитан первого звездолёта — наш, советский! // Комсомольская правда. — 1961. — Вӱдшор (№ 88 (11028)). — С. 1—4.
  • Абрамов, Анатолий Петрович. «Оглядываюсь и не сожалею». — Барнаул, 2022. — 256 с. — ISBN 978-5-00202-034-8.
Моло йылме-влак дене
  • Michael D. Cole. Vostok 1: First Human in Space. — Springfield: Enslow, 1995. — 48 с. — ISBN 0-89490-541-4.
  • Robert Kluge. Der Sowjetische Traum Vom Fliegen: Analyseversuch Eines Gesellschaftlichen Phanomens. — München: Verlag Otto Sagner, 1997. — 345 с. — (Slavistische Beiträge). — ISBN 3-87690-665-2.
  • Gerhard Kowalski. Die Gagarin-Story. Die Wahrheit über den Flug des ersten Kosmonauten der Welt. — Berlin: Schwarzkopf & Schwarzkopf, 1999. — ISBN 3-89602-184-2.
  • Jamie Doran, Piers Bizony. Starman: The Truth Behind The Legend Of Yuri Gagarin. — London: Bloomsbury, 2011. — 256 с. — ISBN 0-7475-3688-0.
  • Walter Famler. Im Zeichen des Roten Sterns: Zur ikonografischen Kodierung des Kosmospiloten Juri Gagarin. — Berlin: Kulturmaschinen, 2011. — 51 с. — (Kulturmaschinen Prosaedition). — ISBN 978-3-940274-35-9.
  • Susanne Göhlich. Juri fliegt zu den Sternen. — Frankfurt: Moritz Verlag-GmbH, 2011. — 40 с. — ISBN 978-3-89565-230-1.
  • Gerhard Kowalski. Heute 6:07 UT: vor 50 Jahren: Juri Gagarin als erster Mensch im Weltraum. — Halle: Projekte-Verlag Cornelius, 2011. — 319 с. — ISBN 978-3-86237-507-3.
  • Ludmila Pavlova-Marinsky. Juri Gagarin Das Leben. — Berlin: Neues Leben, 2011. — ISBN 978-3-355-01784-8.
  • Позамантир Р. Д. «Ракетно-космический наукоград Королёв». — М.: ИП Струченевская О.В., 2018. — 260 с. — ISBN 978-5-905234-12-5.
  • Andrew L. Jenks. The Cosmonaut Who couldn't Stop Smiling: The Life and Legend of Yuri Gagarin. — Northern Illinois University Press, 2012. — ISBN 978-0-87580-447-7.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Гагарин,_Юрий_Алексеевич&oldid=1220839" гыч налме