Иванов, Николай Васильевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Иванов.
Николай Васильевич Иванов
Заслуженный работник культуры Марийской АССР Н. В. Иванов.jpg
Шочмо кече 20 идым 1921(1921-09-20)
Шочмо вер
Колымо кече 28 сорла 2012(2012-08-28) (90 ий)
Колымо вер
Гражданлык  СССР→ Россий
Паша сомыл тоштер пашам вӱдышӧ, краевед, географ, таксидермист, мер пашаеҥ
Награде да премий

Орден Отечественной войны I степени— 1985 Медаль «За отвагу» (СССР) — 1975 «Моском аралымылан» медаль Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» SU Medal Twenty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg SU Medal Thirty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg SU Medal Forty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg RUS Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg Почётная грамота Президиума Верховного Совета РСФСР — 1980
Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1977)
Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чаптаныкше (1965)

Николáй Васи́льевич Ивано́в (20 идым 1921, Шернур кундем, Марий Автоном Совет Социализм Республик — 28 сорла 2012, Йошкар-Ола) — совет да российысе шанче пашаеҥ, тоштер пашам вӱдышӧ, географ, таксидермист, краевед, мер пашаеҥ. Марий республикысе шанче-краеведений тоштерын пӱртӱс пӧлкажым вуйлатыше (1956—1987). Н. К. Крупская лӱмеш марий кугыжаныш педагогике институтын (1963—1971) да Марий кугыжаныш университетын (1972—1993) туныктышыжо. 1959 ий гыч СССР Шанче академийын Географий обществын Марий фенологий комиссийжын председательже. СССР ША-н Географий обществын чынле йыжыҥъеҥже, Пӱртӱсым аралыме пӱтынь российысе ушемын чапланыше йыжыҥъеҥже. Йошкар-Олан гербшын авторжо (1968—2008). Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1977). Кугу Ачамланде сарын участникше.

Илыш корныжо

1921 ий 20 сентябрьыште кызытсе Марий Элын Шернур районысо Кожласола ялеш туныктышын ешыштыже шочын[1]. 1928 гыч 1936 ий марте шочмо районысо Марисола шымияш школышто, 1936—1939 ийлаште Шернур педагогике училищыште тунемын[2].

1939 ий шыжым РККА радамыш налыныт, сержант да офицер состав должностьлаште служитлен. Кугу Ачамланде сарын участникше: 1941 ийыште Касвел фронтышто кугурак электромеханик да взвод командир, 1942 ийыште — Кечывалвел-Касвел фронтышто гвардий миномёт-влакын («Катюша») зарядный станцийын начальникше, 1943 ийыште — Касвел фронтышто миномёт расчётын командирже[3]. 1942 ийыште Воронеж областьысе Петропавловский станицыште сусырген да госпитальыш логалын. Госпитальыште эмлалтмеке, Н. В. Ивановым пехото полк составыште Смоленск направленийыш фронтыш колтеныт. 1943 ий августышто Смоленск воктене угыч сусырген[4]. 1944 ий апрельыште сусыргымыжлан кӧра Ачамланде сарын инвалидше семын тудым армий радам гыч кораҥденыт[5].

1944—1949 ийлаште М. Горький лӱмеш Юл кундемысе чодыра техник институтышто «чодыра озанлык инженер» специальност дене тунемын. 1949—1952 ийлаште да 1955 ийыште Марий АССР-ысе Ялозанлык министерствын аппаратыштыже мӱкш ончымо шотышто специалистлан пашам ыштен, 1952—1955 ийлаште — «Йошкар-Ола» гидрометбюрон инженерже[5]. 1955 ий декабрь гыч 1956 ий июль марте черланымылан кӧра жаплан шуктымо пашам ыштен: Марпромсоветын художественно-производственный мастаргулылаштыже, республикысе ялозанлык лектыш ончерыште[4].

1956 ий мартыште Марий АССР-ысе Шанче-краеведений тоштерыш (кызыт — Марий Эл Республикысе Т. Евсеев лӱмеш калыкле тоштер) методист-экскурсовод должностьыш налыныт. Вара фотографлан, сӱретче-оформительлан пашам ыштен, 1956 ий июльышто пӱртӱс пӧлкам вуйлаташ тӱҥалын да тушто 1987 ий марте тыршен[5].

1963 ий гыч 1971 ий марте Н. В. Иванов Н. К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто, а 1972—1993 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште туныктен. Тиде жапыште биологий-химий факультетын студентше-влакын курсовой ден диплом пашаштым вуйлатен, фенологий дене лекцийым лудын. Тудо фенологий дене тунемме программым (спецкурсым) ямдылен[4].

Шанче-тоштер паша

Тоштерыште пашам ыштымыж годым пӱртӱс пӧлкан экспозиций-влакым, экологий диораме ден биогруппо-влакым ямдылен. Тудын вуйлатымыж почеш сӧрастарыме пӱртӱс пӧлкан экспозицийже-влакым РСФСР-ысе Тӱвыра шанче-шымлыше институт, РСФСР-ын тӱвыра министерствыже  (руш.) (мар., республикысе шанче меркалык да тоштерыш толшо-влак кӱкшын акленыт. Тоштерыште пашам ыштыме жапыштыже шуко геологий, зоологий да ботанике экспедицийым эртарен да нунын организаторжо лийын, Марий кундемын пӱртӱсшым шымлен, погымо пашам шуктен, тыге верысе сылне вершӧр нерген шергакан шанче материалым поген[5][4].

1959 ийыште тоштерын пӱртӱс пӧлкаже пелен фенологий бюром — Марий фенологий комиссийым чумырен да вуйлатен[6]. СССР Географий ушемын Президиумжын 1965 ий 9 мартысе пунчалже почеш (16 №-ан протокол) Марий фенологий комиссийым СССР Географий ушемын фенологий сетьышкыже пуртеныт[7].

45 ий жапыште Йошкар-Ола воктенысе пӱртӱс да пагыт (сезон) вашталтмым эскерен, республикыште фенологий эскерымашым эртараш ятыр вийым пыштен. Килемар районысо Актаюж, Шернур районысо Василёнки, Звенигово районысо Ташнур яллаште да Йошкар-Олаште эскерымашын лектышыж почеш пӱртӱс календарь-влак ямдылалтыныт. Нине пӱртӱс календарь-влак 1973 ийыште СССР Шанче академийын  (руш.) (мар. «Сезонная жизнь природной равнины» книгаштыже савыкталтыныт[8].

Николай Васильевич Чебоксарысе ГЭС-ым чоҥымо зонышто вӱд йымаке логалшаш верласе кушкыл-влакым шымлыше шанче экспедицийлам вуйлатен. Юрино районысо Выжум чодыра кордонышто тоштер экспонатлан (янлык чучылым ышташ) янлык-влакым погаш да Марий кундемын пӱртӱсшӧ нерген материалым чумыраш лӱмын экспедиций эртаралтын. Экспедицийлаште погымо материал-влак пӱртӱс пӧлкан экспозицийышкыже пуреныт да тоштер фондым пойдареныт[8].

Шанче-шымлымаш, экспозиций да погымо пашаште кугу опытан улмыжлан кӧра Н. В. Иванов республикысе мер тоштер-влаклан экспозицийым ыштымаште методике полышым пуэн, тоштер пашам виктараш, чучылым ышташ, пӱртӱс пагытын явленийжым шымлаш ой-каҥаш дене полшен[4].

Кундемын пӱртӱсшым шымлыме йодыш дене 57 шанче статьян авторжо, нунын кокла гыч 29 СССР ША-н Географий ушемын, Марий шанче-краеведений тоштерын, Пӱртӱсым аралыме марий республикысе ушемын шанче паша сборниклаште савыкталтын[4].

Марий АССР-ын школ-влаклан «Марий АССР-ын географийже» (1979) учебникым возен, тудо 10 гана савыкталтын. Тиде учебникым Российын Географий ушемже сайлан шотлен, Географий Шанче Академийын Президиумжо тудым Чаптанык дене палемден[8].

Шуко ий пӱртӱс пагытын явленийжым эскерымыжлан кӧра Н. В. Иванов 1979 ийыште СССР Шанче академийын савыктыме «РСФСР-ын шемрокдымо зоныжын пӱртӱс календарьже» книга автор-влак кокла гыч иктыже лийын. Республикысе натуралист-влакын шуко эскерымышт тоштерын пӱртӱс пӧлкан «Климат да фенологий» разделжын да уло экспозицийжын негызше лийыныт[4].

Йошкар-Олан гербшын авторжо семын палыме. 1968 ийыште эн сай герб проект конкурсыш ушнен да сеҥышыш лектын. Геральдике дене пӱтынь ушемысе конференцийыште (Моско) Йошкар-Олан геральдике символикыже СССР-ысе ола-влакын 480 гербше кокла гыч 20-шо верым налын. Тиде герб 2008 ий марте, 40 ий, лийын[4].

Мер паша

Йошкар-Оласе Пашазе депутат-влакын ола каҥашын депутатшылан сайлалтын (1967 ий). Ола каҥаш пеленысе тӱвыра комиссийыште пашам ыштен, ик гана огыл верысе комитетын, ДОСААФ-ын первичный манме организацийыштын да пӱртӱсым аралыме ушемын председательжылан, Пӱртӱсым аралыме республикысе ушемын президиум йыжыҥъеҥжылан сайлалтын[4].

СССР ША-н Географий ушемын чынле йыжыҥъеҥже. Пӱртӱсым аралыме пӱтынь российысе ушемын чапланыше йыжыҥъеҥже[5].

Тӱҥ шанче паша-влак

Умбакыже Н. В. Ивановын тӱҥ шанче пашаже-влак ончыкталтыт:

  • Иванов Н. В., Моторов А. В. География Марийской АССР: Учеб. пособие для 7-8 классов / Н. В. Иванов, А. В. Моторов. — 7-е изд. — Йошкар-Ола: Марийское кн. изд-во, 1979. — 72 с[9].
  • Очерки о животных Марийской АССР: [Сборник] / Науч.-краевед. музей Марийской АССР; Сост. Н. В. Иванов. — Йошкар-Ола: Марийское кн. изд-во, 1983. — 147 с[10].
  • Иванов Н. В. География Республики Марий Эл: учеб. пособие для общеобразоват. шк. / Н. В. Иванов. — Йошкар-Ола: Мар. кн. изд-во, 2004. — 143 с.
  • Иванов Н. В. Земли моей лицо живое. — Йошкар-Ола, 2010[1].
  • Иванов Н. В. Календарь природы Марий Эл. — Йошкар-Ола, 2012. — 40 с.[7]

Чаплӱм ден суаптар-влак

Шарнымаш

Шанчызе, Т. Евсеев лӱмеш Марий Эл Республикысе калыкле тоштерыште Марий республикысе шанче-краеведений тоштерын пӱртӱс пӧлкажым вуйлатыше Н. В. Ивановым саламлыме годым. 2011 ий 20 сентябрь.
  • 2011 ий 20 сентябрьыште Т. Евсеев лӱмеш Марий Эл Республикысе калыкле тоштерыште Н. В. Ивановым 90 ийым темымыж дене саламленыт. Мероприятий кышкарыште шанчызе дене вашлиймаш эртен, «Тоштер — мыйын пӱрымашем» ончер почылтын (шанче паша, фотоматериал-влак, тоштер фонд да Н. В. Ивановын шке архивше гыч документ-шамыч, тыгак янлык да кайык чучел-влак).
  • 2021 ий 20 сентябрьыште Т. Евсеев лӱмеш Марий Эл Республикысе калыкле тоштерыште Н. В. Ивановын шочмыжлан 100 ий темме лӱмеш «Всему начало здесь, в краю моём родном…» стационар ончер почылтын[13].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Мочаев, 2017, с. 170.
  2. ↑ Национальный музей им. Т. Евсеева. Страницы истории. — Йошкар-Ола, 2011. — С. 30. — 104 с. — ISBN 978-5-904558-10-9.
  3. ↑ Национальный музей им. Т. Евсеева. Страницы истории. — 2011. — С. 30—31. — ISBN 978-5-904558-10-9.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Фонд № Р-1224. Иванов Николай Васильевич — марийский географ, краевед, исследователь животного мира (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 8 теле 2025.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Национальный музей им. Т. Евсеева. Страницы истории. — 2011. — С. 31. — ISBN 978-5-904558-10-9.
  6. ↑ Национальный музей им. Т. Евсеева. Страницы истории. — 2011. — С. 33. — ISBN 978-5-904558-10-9.
  7. ↑ 1 2 Марийская фенологическая комиссия. Официальный сайт РГО. Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 30 идым 2020 ий.
  8. ↑ 1 2 3 Иванов Николай Васильевич. Марийская история в лицах (14 шорыкйол 2017). Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 13 кылме 2020 ий.
  9. ↑ География Марийской автономной советский социалистической республики: Учеб. пособие для 7-8 классов / Н. В. Иванов, А. В. Моторов. - 7-е изд. - Йошкар-Ола : Марийское кн. изд-во, 1979. - 72 с. : ил.; 21 см. (руш.). search.rsl.ru. Тергыме кече: 8 теле 2025.
  10. ↑ Очерки о животных Марийской АССР : [Сборник]. Официальный сайт РГБ. Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 13 кылме 2020 ий.
  11. ↑ Иванов Николай Васильевич. Год рождения: __.__.1921. Память народа. Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 13 кылме 2020 ий.
  12. ↑ Национальный музей им. Т. Евсеева. — 2011. — С. 31. — ISBN 978-5-904558-10-9.
  13. ↑ Национальный музей РМЭ им. Евсеева (руш.). Национальный музей РМЭ им. Евсеева. Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 21 идым 2021 ий.

Литератур

  • Мочаев В. А. Иванов Николай Васильевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 170. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Иванов,_Николай_Васильевич&oldid=1233934" гыч налме