Заболоцкий, Николай Алексеевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Николай Алексеевич Заболоцкий
Николай Заболоцкий, 1948 ий
Николай Заболоцкий, 1948 ий
Шочмо годсо лӱм руш. Николай Алексеевич Заболотский
Шочмо кече 7 ага 1903(1903-05-07)
Шочмо вер
Колымо кече 14 шыжа 1958(1958-10-14)[1] (55 ий)
Колымо вер
Гражданстве (подданстве)
Паша сомыл поэт, кусарыше
Жанр почеламут, поэме
Произведений йылме руш йылме
Награде Орден Трудового Красного Знамени — 1958

Николáй Алексе́евич Заболо́цкий (шочмыж годым — За́болотский[2][3]; 7 ага 1903, Кизический слобода[d], 6-шо полиций часть[d], Озаҥ, Озаҥ губерний, Россий империй — 14 шыжа 1958, Моско) — руш совет поэт, кусарыше[4]. СССР Писатель ушемын йыжъеҥже. 1938 ийыште репрессироватлыме, 1963 ийыште колымыж деч вара реабилитироватлыме[5].

Илыш корно

Озаҥ воктене — Озаҥ губерний земствын Кизический слободаж лишнак верланыше фермыште — шочын. Тудын ачаже, Алексей Агафонович Заболотский  (руш.) (мар. (1864—1929)[6] — агроном — земский ялозанлык фермым вуйлатен, а аваже Лидия Андреевна (шочынжо Дьяконова) (1882(?)—1926)[6] — ялысе туныктышо лийын. 25 апрельыште [8 май] 1903 ийыште Озаҥ оласе Варварин черкыште тынеш пуртымо[2]. Николай Заболоцкийын йоча пагытше Озаҥ воктенысе Кизический слободаште эртен. Рвезылан 7 ий теммеке, еш Вятке губернийын Вӱрзым уездысе Шернур селаш (кызыт Марий Эл Республикысе Шернур район) куснен. Ялысе школын кумшо классыштыже Николай шкенжын кидвозыш журналжым «савыктен» да тушко шке почеламутлажым пуртеден. 1913 гыч 1920 ий марте тудо Вятке губернийысе Вӱрзым олаште илен, тушто реальный училищыште тунемын[7]. Историй, химий да сӱретлымаш дене кумылаҥын. Шке ойлымыж почеш, Шернурын пӱртӱсшӧ тудын шуко почеламутыштыжо палдырнен.

Поэтын эр возымо почеламутлаштыже ялысе рвезын кресаньык паша да шочмо пӱртӱс дене йытыран кылдалтше шарнымашыже да шижмашыже, тунемме илышын чоныш вочмыжо да книгала гыч толшо шижмаш, тидын годымак революций деч ончычсо поэзийыште озаланыше символизм да акмеизм варалтыныт: тудо жапыште Заболоцкий шкеланже Блокын да Бальмонтын усталыкыштым ойырен[8].

1920 ийыште Вӱрзым оласе реальный училищым пытарымеке, тудо Москош толын да университетын медицине да историй-филологий факультетлашкыже пурен[7]. Но пеш писын тудо Петроградыш логалеш, тушто Герцен лӱмеш Пединститутын йылме да литератур пӧлкаштыже тунемын, тудым 1925 ийыште пытарен[7], шке ойлымыж почеш, пеленже «начар почеламут-влакан кугу тетрадьше» лийын. Вес ийын тудым сарзе службыш налыныт.

Тудо Ленинградыште, Выборг велне, служитлен, да 1927 ийыштак запасыш лектын. Армийыште кӱчык жап лиймым да тудын факультатив гай улмыжым ончыде, казармын «тӱжвак савырыме» тӱняж дене тӱкнымаш Заболоцкийын пӱрымаштыже усталыкшым шке шотшо дене писештарыше амал семын лийын: лачак 1926—1927 ийлаште икымше ынже денак поэзийлык произведений-влакым возен, шкенжын, нигӧ денат таҥастараш лийдыме йӱкшым муын[9].

Тиде жапыштак тудо ОБЭРИУ лӱман литератур тӱшкам чумырымаште лийын. Службо пытымек, Ленинградысе ОГИЗ-ыште С.Маршакын вуйлатыме йоча книга пӧлкаште паша верым муын.

Заболоцкийлан Филоновын, Шагалын да Брейгельын сӱретлымышт келшен. Тӱням сӱретчын шинчаж дене ужын моштымаш поэтын ӱмыр мучкыжлан кодын.

Столбцы. Поэзий корнын тӱҥалтышыже

Демобилизоватлалтмек, поэт илышын тунамсе йогынышкыжо логалеш. Тӱҥалтыш жапысе почеламутшо-влакын темышт экономикысе у политикым воштыл ончыктымаш лийын, нунак тудын «Столбцы» икымше поэзий книгашкыже чумыралтыныт. 1929 ийыште тудо Ленинградыште лектын да тунамак литератур шургымашым да прессыште начар йӱксавышым тарватен, авторжым коллективизацийым шӱктарымылан титакленыт.

«Тушманле койыш» семын аклыме книга автор шотышто вигак «оргвывод»-кӱштымашым луктын огыл. Николай Тихоновын полшымыж дене тудо «Звезда» журнал дене кылым кучаш тӱҥал кертын, тушто лу наре почеламутшым печатленыт, нуно «Столбцын» кокымшо (савыктыдыме) редакцийжым ешареныт.

Заболоцкий шуко шӧрынан почеламут-влакым шочыктен. Да нунын икымше шӧрынышт — шке кӧргыштӧ айдеме улмым шулыктарыше оласе илыш шот ден кажне кечаш сомыллан пӱсӧ гротеск ден сатире. «Столбцын» вес шӧрынжӧ, тудын эстетике могырым шижмаш, лудшо деч посна ямдылалтмашым йодеш.

Заболоцкий художественно-интеллектуальный манме тӱрым — пародийым — пуртен. Тудын тӱҥалтышысе лирикыштыже пародийын сомылжо вашталтеш, тудын сатире да ӱчашымашым лукшо могыржо йомеш. Тудо литератур кӧргысӧ кучедалмаш куралын рольжым йомдара. «Disciplina Clericalis»-ыште (1926) Зощенкон йӱк ойыртемже дене мучашлалтше Бальмонтын тавтологиян пӱтыркален ойлымыжым пародироватлымаш кая.

«На лестницах» (1928) почеламутыштыжо ынде Зощенкон кухньысо тӱняже вошт кенета Владимир Бенедиктовын «Вальсше» палдырна. «Ивановы» (1928) шке пародийлык-литератур значенийжым почеш, Достоевскийын Сонечка Мармеладова да тудын шоҥгыеҥже дене пырля тӱҥ образ-влакым тарватен луктеш. «Бродячие музыканты» (1928) почеламут гыч корно-влак Пастернак деке колтат.

Заболоцкийын философий могырым кычалмыжын негызше

«Меркнут знаки зодиака» почеламут гыч Заболоцкийын усталык кычалмашыжын тӱҥ темыже, нервше очеш — икымше гана Уш-Акылын Трагедийже йоҥга. Тиде кычалмашын нерв ярымже вара тудын озажым утларак шуко корным философий лирикылан ойыраш таратен.

Тудын чыла почеламутлаж гоч посна еҥын уш-акылжын илышын умылаш лийдыме тӱняшкыже кыртмен шыҥыме корно шуйналтеш, а тудо еҥ-влакын ыштыме шонкалымаш кышкарла деч моткочак кумда да поян.

Тиде корнышто поэт-философ чот вашталт вияҥеш, тидын годым кум диалектике йыжыҥым ойырен лукташ лиеш: 1926—1933, 1932—1945, 1946—1958 ий-влакым[10].

Заболоцкий шуко да кумылын лудын: «Столбцы» савыкталтме деч вара гына огыл, тыгак ончычат тудо Фридрих Энгельсын, Григорий Сковородан пашажым, Климент Тимирязевын кушкыл-влак нерген пашажым, Юрий Филипченкон биологийыште эволюцийлык шонымашыж нерген, Вернадскийын био- да ноосфер нерген шонымашыжым пален, нуно планетыште чыла чонаным да уш-акыланым авалтат да тидыжымат, тудыжымат кугу вашталтыше вий семын кӱшкӧ нӧлтат; Эйнштейнын таҥастарымаш теорийжым лудын, тудо 1920-шо ийлаште кумдан палыме лийын; Николай Фёдоровын «Чумыр пашан философийжым» лудын.

«Столбцы» савыктыталтме жаплан тудын авторжын натурфилософийлык концепцийже лийын шуктен. Тудын негызыштыже — тӱня суртым ик системе семын умылымаш, тудо материйын чонан да чондымо формыштым уша, нунышт курым-курымла мучко ваш кылдалтмаште да ваш куснылмаште улыт. Пӱртӱсын тиде неле организмжын вияҥмыже илыш тӱҥалтышысе хаос гыч тудын чыла ужашыжын икте-весылан келыштаралтме ратлык деке мийымаш гыч тӱҥалеш, да тушто тӱҥ рольым пӱртӱслан пуалтше уш-акыл модеш, кудо, Тимирязевын ойлымыж почеш, «эн ӱлыкшӧ чонанлаште пич эҥеш да лач айдемын уш-акылыштыже пеш волгыдо сескемла ылыжеш».

Сандене лачак Айдеме пӱртӱсым вашталтыме пашам шке ӱмбакше налшаш, но шке пашаштыже тудо пӱртӱсым тунемше семын гына огыл, а туныктышо семынат ужшаш, молан манаш гын тиде мучашлен шуктыдымо да орлыкан «курымашлык темдыше» шке кӧргыштыжӧ ончыкылыкын сылне тӱняжым да айдемын шуктен шогышаш мунло законжо-влакым куча.

1931 ийыште Заболоцкий Циолковскийын[7] тудлан мондалтдыме шижмашым пуышо пашалаж дене палыме лийын. Циолковский Сандалыкыште тӱрлӧ сынан илыш улмо нерген шонымашым арален, айдемын сандалык кумдыкым тунеме шотышто икымше теоретик да пропагандист лийын. Тудлан серышыштыже Заболоцкий возен:

«…Мландын, айдемын, янлыкын да кушкыл-влакын ончыкылыкышт нерген Тендан шонымашда мыйым келгын тургыжландара, да нуно мыланем пеш лишыл улыт. Савыктыдыме поэме да почеламутлаштем мый кузе моштем туге тидым решатленам».

Усталык корно умбакыже

Типографийыште поген шуктымо «Почеламут-влак. 1926-32» сборникым печатьыш колташ кидпалым пыштыме лийын огыл. Велимир Хлебниковын «Ладомиржын» (1933) мыняр-гынат шӱкалтышыж почеш возымо «Торжество земледелия» у поэмыже савыкталтмек, Заболоцкийым уэш поктылмо толкыным тарватен. Критикан статьялаште лӱдыктылмашан титаклымаш (формализм, мистике, примитивизм, физиологизм, идеализм да т. м.) поэтым утларак гына ӱшандарен: тудлан шкенжын, ойыртемалтше корныж дене дене поэзийыште пеҥгыдемаш огыт пу.

Тиде 1933 ийын кокымшо пелыштыже, 1934, 1935 ийлаште тудым ӧкынаш таратен да усталык пашажлан лушкаш амал лийын. Лач тунам поэтын илыш принципше кӱлеш лийын:

«Шке верч пашам ышташ да кредалаш кӱлеш. Мыняр сеҥалтмаш эше ончылно, мыняр ӧкынымаш да коктеланымаш! Но тыгай татыште айдеме тайналтеш гын — тудын пашаже пытен. Ӱшан да кыртмымаш. Паша да шойыштдымаш…»

Да Николай Алексеевич умбакыфже пашам ыштен. Илышаш йӧным йоча литературышто тыршымаш пуэн — 1930-шо ийлаште тудо Самуил Маршакын виктарен шогымо «Ёж» да «Чиж» журнал-влак дене паша кылым кучен, йоча-влаклан почеламут ден прозым возен (тидын шотыштак Франсуа Раблен «Гаргантюа и Пантагрюэль»-жым (1936) йоча-влаклан уэш каласкален).

Заболоцкийын пашаже Ленинградысе сылнымут кумдыкышто эркын-эркын пеҥгыдемын. Тиде пагытысе шуко почеламутшо сай акым налын, а 1937 ийыште тудын латшым почеламутым пуртыман книгаже («Кокымшо книга»), лектын.

Заболоцкийын паша ӱстембалныже «Слово о полку Игореве» акрет руш поэмым поэзий корныла дене кусарымаш да «Осада Козельска» шке поэмыже, почеламут-влак да грузин йылме гыч кусарымаш киеныт. Но толшо сай илыш шоя лийын.

Петырымаште

1938 ий 19 мартыште Заболоцкийым арестоватлыме да вара совет ваштареш пропаганде шотышто паша дене судитлыме. Тудын пашаштыже титаклыме материал семын шыде шӱлышан критик статья-влак да тудын усталыкшын кӧргыжым идейжын виктаралтмыжым тенденций могырым локтылшо аляк ончалтышан «рецензий» лийыныт[11].

Казнитлен пуштмаш деч тудым тиде утарен: йодыштмо годым Н. А. Заболоцкий контрреволюцийлык организацийым ыштымаште титаклымашым чынлен огыл, тушкыжо пуйто Николай Тихонов, Борис Корнилов да молат пурышаш улыт улмаш.

НКВД-ын йодмыж почеш критик Николай Лесючевский поэтын усталык пашаж нерген аклыме ойым возен, тушто ончыктен: «Заболоцкийын „усталык пашаже“ совет радам, совет калык, социализм ваштареш чулымын шукталтше контрреволюцийлык кучедалмаш улеш»[12].

«Икымше кечылаште мыйым кырен огытыл, морально да физически луштараш тӧченыт. Мылам кочкаш пуэн огытыл. Малаш пуэн огытыл. Следователь-влак икте-весыштым вашталтылныт, мый гын следовательын ӱстел ончылныжо пӱкеныште тарваныле шинченам — сутка гыч суткаш. Пырдыж гоч, пошкудо пӧлемыште, жапын-жапын ала-кӧн пеш чот магырымыже шоктен. Мыйын йолем пуалаш тӱҥалын, да кумшо суткалан мылам ботинкем кушкедаш пернен, молан манаш гын йолвундаште корштымым чытен кертын омыл. Ушем вудакаҥаш тӱҥалын, да мый дечем йодыштмо еҥ-влак шотышто иктаж-мом йоҥылыш каласен колташ огыл манын, чыла вием шот дене вашештымылан пыштенам…»

Заболоцкийын нине корнылаже «Мыйын петырымаште шинчыме историем» шарнымашыж гыч (йот элыште англичан йылме дене 1981 ийыште савыктыме, совет кучем жапын пытартыш ийлаштыже СССР-ыштат печатлыме, 1988 ийыште[13]).

Шинчыме жапым тудо 1939 ий февраль гыч 1943 ий май марте Комсомольск-на-Амуре кундемыште Эрвеллаг системыште, вара Кулундинысе степьлаште Алтайлаг системыште эртарен. Тудын лагерьысе илышыж нерген изиш умылымашым шкенжын ямдылыме «1938-44 ийласе шӱдӧ серыш», пелашыж ден йочаж-влаклан серышла гыч ужаш-влак пуат[14].

Лагерь гыч утарыме деч вара 1944 ий март гыч Карагандаште илен. Тушто тудо «Слово о полку Игореве»-м уэш каласкален возымым (1937 ийыште тӱҥалмым) мучашлен, тудо шуко руш поэт-влакын опытышт радамыште эн сай лийын. Тидыже тудлан 1946 ийыште Москошто илаш разрешенийым налаш полшен. Илыме верым В. П. Ильенков деч Переделкинысе писатель посёлкышто айлен[15].

1946 ийыште Заболоцкийым Писатель ушемыш уэш пуртеныт. Тудын усталык пашаштыже Москосо у пагыт тӱҥалын. Пӱрымашын кырымыжым ончыде, тудо шуктыдымо шонымашлаж деке пӧртылын кертын.

Николай Заболоцкийым колымыж деч вара 1963 ий 24 апрельыште пелашыжын йодмашыж почеш реабилитироватлыме[16][17].

Москосо пагыт

Поэзийыш пӧртылмӧ пагыт куанле гына огыл, нелат лийын. Тунам возымо «Сокыр» да «Кӱдырчӧ» почеламутлаштыже усталык да чон кумыл нӧлталтмаш теме йоҥга. 1946—1948 ийласе шуко почеламутшо-влак тачысе литератур историк-влакын кӱкшӧ акыштым налыныт. Лачак тиде пагытыште «В этой роще берёзовой» возымо лийын. Тӱжвач ончалмаште тынысле пӱнчерын, мурышо ӱжӱвӱрын, илыш да колымашын тыглай да моткоч раш ваштареш улмо сӱретеш чоҥымо, тудо шке кӧргыштыжӧ ойгым, илен лекмын савышыжым, шкенжын пӱрымашыж нерген шижтарымым да ончыкылык чумыр ойгым ончылгоч орлыкын шижмым куча. 1948 ийыште поэтын кумшо почеламут сборникше лектеш.

1949—1952 ийлаште, идеологийын моткоч чоткыдын ишыме ийлаште, пӧртылмӧ деч вара тӱҥалтыш ийлаште лийше усталык нӧлталтмаш усталыкын лушкымо дене вашталтеш, тудо тӱрыснек гаяк сылнымутым кусарымашке кусна. Тудын шомакшым адакат тудын ваштареш кучылташ тӱҥалме верч лӱдын, Заболоцкий шкенжым кучен да возен огыл. Илышыже лач КПСС-ын XX погынжо  (руш.) (мар. деч вара, Хрущёв жапысе левештымаш тӱҥалме дене гына вашталтын, тудыжо литературышто да искусствошто идеологиян цензурын лушкыдеммыжым палемден.

Элысе илышыште у вашталтышлан тудо «Кушто-гынат Магадан воктен пасушто», «Марсын вашла шогымыжо», «Казбек» почеламут-влак дене вашештен. Илыме пытартыш кум ий жапыштыже Заболоцкий Моско пагытысе чыла произведенийже гыч пелыже наре возен. Нунын кокла гыч икмынярже печатьыште лектыныт. 1957 ийыште тудын нылымше, илымыж годымсо утларак тичмаш почеламут сборникше лектын.

«Пытартыш йӧратымаш» лирический цикл 1957 ийыште лектын, «Заболоцкийын усталык пашаштыже улыжат икте, руш поэзийыште шӱмым эн чот ишыше да орландарыше»[18]. Лачак тиде сборникыш Н. А. Роскиналан пӧлеклалтше «Чоным почын каласымаш» почеламутым пуртымо, варарак тудым Ленинградысе бард Александр Лобановский вашталтен келыштарен (Кумыл налше юзо улшо / Ала-кунам пасушто мардеж дене венчаялтше / Пуйто тый пӱтынек шинчырлалтше улат / Мыйын эн чот шергакан ӱдырамашем…).

Н. А. Заболоцкийын ешыже

1930 ийыште Заболоцкий Екатерина Васильевна Клыковам (1906—1997) марлан налын. Е. В. Клыкован кӱчык жап писатель Василий Гроссман дене романже лийын (1955—1958), Заболоцкий деч каен, но вара пӧртылын.

Эргыже — Никита Николаевич Заболоцкий (1932—2014), биологий шанче кандидат?![19], ачаж нерген биографийлык да шарнымашан произведений-влакын авторжо[20], тудын произведенийже-влакым икмыняр чумырен ямдылыше.

Ӱдыржӧ — Наталья Николаевна Заболоцкая (шоч. 1937), 1962 ий гыч вирусолог Николай Вениаминович Каверинын (1933—2014), РАМН академикын, писатель Вениамин Каверинын эргыжын ватыже[21][22].

Тукым шольыжо — йоча писатель да поэт Леонид Владимирович Дьяконов (1908—1995)[23].

Е. В. Клыкован кайымыж годым Заболоцкий Наталья Александровна Роскина (1927—1989), А. И. Роскинын ӱдыржӧ дене илен[24].

Колымаш

Москосо Новодевичий шӱгарлаште Заболоцкийын шӱгарже

Колымыж деч ончыч поэт пеш шуко лудшын шокшо кумылжым шижын да окса шотыштат улан лийын гынат, тидыже тудын тюрьмаште да лагерьыште лушкышо тазалыкшым ешарен кертын огыл. Заболоцкийым лишке палыше Н. Чуковскийын шонымыж почеш, мучашлыше, кошартыше рольым ешысе нелылык (пелашыжын кайымыже, тудын пӧртылмыжӧ) шуктен[15]. 1955 ийыште Заболоцкийын икымше инфаркт лийын, 1958 ийыште — кокымшо[7], а 1958 ий 14 октябрьыште тудо колен.

Поэтым Новодевичий шӱгарлаште  (руш.) (мар. тоеныт[25].

Усталык паша

Тудын колымыж деч вара поэзийже кумдан савыкталташ, йот йылмылашке кусаралташ тӱҥалыныт, литературовед-влак шымлаш пижыныт.

Заболоцкийын тӱҥалтыш усталык пашаже ола да тӱшка калык йодышлашке чумырген, тушто В. Хлебниковын шӱкалтышыже палдырна, тудо футуризмлан келшыше арверлык дене да бурлеск метафорикын шуко тӱрлӧ улмыж дене палемдалтын. Мут-влакын ваштареш улмышт, йотешныме сыным пуэн, у кыл-влакым почыт. Тидын годым Заболоцкийын почеламутшо-влак моло обэриут-влакын гай шотдымылык кӱкшытыш огыт шу. Пӱртӱс Заболоцкийын почеламутлаштыже хаос да тюрьма семын умылалтеш, гармоний — йоммо семын. «Торжество земледелия» поэмыште футурист семын экспериментым ыштыме поэтике XVIII курымысо ироикомик поэмын ужашлаж дене кылдалтеш. Колымаш да курымашлык илыш нерген йодыш Заболоцкийын 1930-шо ийласе поэзийжым палемда. Кугемдымаште але куштылемдымаште палдырныше важмалдык койдарымаш сӱретлыме деке мӱндырнӧ шога. Заболоцкийын варасе почеламутшо-влак пӱртӱс деке виктаралтшее тӱшка философий да тудын нерген шонкалымаш дене, патетикыдыме йылмын тыглай улмыж дене ушалтыт, нуно Заболоцкийын ончычсо почеламутлаже деч утларак кӧргӧ шижмашан да сылнынрак йоҥгалтшан да традиций деке лишылрак улыт (А. Пушкин, Е. Баратынский, Ф. Тютчев). Пӱртӱсым айдемын вашталтмыже семын ончыктымо дек тыште аллегориян тӱҥалтыш ешаралтеш («Кӱдырчан йӱр», 1946).

— Вольфганг Казак

Заболоцкий-кусарыше

Николай Заболоцкий грузин поэт-влакын эн кугу кусарышыже улеш: Д. Гурамишвили, Гр. Орбелиани, И. Чавчавадзе, А. Церетели, В. Пшавелы.

Заболоцкий Ш. Руставелин «Тигр коваштан витязь» поэмыжым кусарен (1957 — кусарымын пытартыш редакцийже, тылеч посна 1930 ийыште тыгак «Тигр коваштан витязь»-ым кусарымын самырык-влаклан келыштарыме версийже савыкталтын, тидым Николай Заболоцкий ыштен, уэш савыктен «Йоча-влаклан тӱнямбал литератур библиотек», 2-шо том, 1982).

Заболоцкийын «Слово о полку Игореве»-м кусарымыж нерген Чуковский возен: тудо «эн чын подстрочник-влак деч чынрак, молан манаш гын тушто эн тӱҥжӧ пуалтын: оригиналын поэтике велым шкелыкше, тудын сымыстарымыже, тудын сӧраллыкше»[26].

Заболоцкий шкеже Н. Л. Степановлан серышыштыже увертарен: «Кызыт мый, шарныктышын шӱлышышкыжак пурымекем, пӱрымашлан келге курымла гыч мемнан деке тиде ӧрыктарышым конден шуктымыжлан моткоч кугу, ныжылге чоншижмаш дене ӧрын тауштем. Курымласе чара верыште, кушто тӱрлӧ сар, тул лӱшкымаш да шучкын пытарен толмо деч вара кӱ ӱмбалне кӱ кодын огыл, шога тиде шкет, нимо денат таҥастараш лийдыме, мемнан акрет чапнан юморалтыже. Тудын деке лишке толаш лӱдмашан, шучкын чучеш. Шиждеак шинча шке палыме пропорций-влакым, мемнан тунемме тӱнямбал шарныктыш-влакын шӧртньӧ кӧргыштым мунеже. Арам паша! Тушто тыгай кӧргӧ уке, чыла тушто посна ныжыл ирлык дене темын, сӱретче тудым мемнан виса дене висен огыл. Да кузе чонеш логалшын луклаже каткалалт йогеныттушто корак тӱшка шинча, пире-влак кудалыштыт, а тудо шога, да руш культур илыме жапыште курымла дене шогаш тӱҥалеш»[27].

Ф. Раблен «Гаргантюа и Пантагрюэль»-жым йоча-влаклан кусарен келыштарен.

Тыгак итальян поэт Умберто Сабам кусарен.

Циолковский дене серышым ваш возкалымаш

1932 ийыште Николай Алексеевич Заболоцкий ден теориян космонавтикылан негызым пыштыше Константин Эдуардович Циолковский ваш серышым возкалаш тӱҥалыныт. Николай Заболоцкий, мутлан, Циолковскийлан возен: «…Мландын, айдеме тукымын, янлык да кушкыл-влакын ончыкылыкышт нерген Тендан шонымашда мыйым чот тургыжландара, да нуно мылам пеш лишыл улыт. Савыктыдыме поэме ден почеламутлаштем мый кузе моштен туге нуным решатленам». Заболоцкий тудлан айдеме тукымын суапшылан виктаралтше шке кычалмашыжын нелылыкше нерген ойлен: «Ик паша — палаш, а вес паша — шижаш. Мемнан кӧргыш курымла дене шыҥдарыме консервативный шижмаш мемнан уш-акылнам руалткала да тудлан ончыко каяш ок пу»[28].

Циолковскийын натурфилософиян шымлымашыже поэтын усталык пашаштыже кугу кышам коден.

Цитате-влак


А тидыже тыге гын, мо тугай вара моторлык
Да молан тудым еҥ-влак юмо семын ужыт?
Тудо яра кӧрган ате
Але ате кӧргыштӧ чӱчкышӧ тул?

— Николай Заболоцкий. Сындыме ӱдыр



Айдемын кок тӱняже уло:
Икте — мемнам ыштыше,
Весе — кудым ме курымла дене
Вийна шутымо семын ыштена.

— Николай Заболоцкий. Кече шичме годым

Адрес-влак

Петроградыште—Ленинградыште
  • 1921—1925 — Петроградысе пачер оза-влакын Кумшо товариществыштын илыме кооперативный пӧрт — Йошкар Ӱжара урем, 73;
  • 1927—1930 — парышан пӧрт — Конный урем, 15, 33-шо пачер[29];
  • 1930 — 19.03.1938 ий — Придворный конюшньо ведомствын пӧртшӧ («писатель-влаклан ешарен нӧлтымӧ») — Грибоедов канал сер, 9[30].
Карагандаште
  • 1945 — Ленин урем, 9-ше пӧрт[31][32];
Москошто
  • 1946—1948 — Москошто Н. Степановын, И. Андрониковын пачерыштышт да Переделкиныште В. П. Ильенковын дачыштыже
  • 1948—1958 ий 14 октябрь — Хорошёвский шоссе, 2/1 пӧрт 4 корп., 25 №-ан пачер. Поэтын илыме, пашам ыштыме да колымо верже. Пӧрт тӱвыра поянлык Реестрыш пурен[33], но 2001 ийыште шалатен кораҥдыме[34]. Кеҥеж тылзылаште Н. Заболоцкий тыгак Тарусаште илен.

Суаптар

  • Паша Йошкар Тисте орден (17.04.1958) — грузин искусствым да литературым вияҥдымаште ойыртемалтше суаплан да Моско олаште грузин искусство ден литератур декада дене кылдалтын[35]

Шарнымаш

Кировыште шарныктыш оҥа
  • Шернурысо 2 №-ан чумыр туныктымаш кыдалаш школ 2003 ий гыч Николай Заболоцкийын лӱмжым нумалеш.
  • Кировыште Николай Заболоцкийлан шарныктыш оҥам сакыме.
  • Комсомольск-на-Амуреште ончычсо «шарашке» оралтыште, кушто Н. Заболоцкий 5 ий сӱретлышылан пашам ыштен, шарныктыш оҥам сакыме (скульптор Надежда Ивлева).
  • Совет-Дунай пароходствышто (Измаил, Украина) рудам шупшыктышо типан Николай Заболоцкий лӱмеш судно лийын.
  • 2015 ий 11 июльышто Калуга областьысе Тарусаште Российыште Николай Заболоцкийлан икымше шарныктыш почылтын. Тудым поэтын пытартыш кок кеҥеж илыме пӧрт лишне шогалтыме[36]. Пӧрт пырдыжыштыже шарныктыш оҥам сакыме. Пӧрт начарештын да ужалалтеш[37].
  • Озаҥ оласе думын 2015 ий 4 мартысе 26-41 №-ан пунчалже дене Салмачи посёлкысо ик уремым Николай Заболоцкийын уремже манын лӱмдымӧ[38].

Библиографий

  • Столбцы / Обл. М. Кирнарского. — Л.: Изд-во писателей в Ленинграде, 1929. — 72 с. — 1200 экз.
  • Таинственный город: [Очерки Тибета для юношества] / Рис. и обл. Н. Лапшина. — М.—Л.: ГИЗ, 1931. — 180 с.: ил. (под псевдонимом Я. Миллер)
  • Вторая книга: Стихи / Пер. и титул С. М. Пожарского. — Л.: Гослитиздат, 1937. — 48 с. — 5300 экз.
  • Стихотворения / Ред. А. Тарасенков; худ. В. Резников. — М.: Сов. писатель, 1948. — 92 с. — 7000 экз.
  • Стихотворения. — М.: Гослитиздат, 1957. — 200 с. — 25 000 экз.
  • Стихотворения. — М.: Гослитиздат, 1959. — 200 с. — 10 000 экз. — (Б-ка советской поэзии).
  • Избранное. — М.: Сов. писатель, 1960. — 240 с. — 10 000 экз.
  • Стихотворения / Под общей редакцией Глеба Струве и Б. А. Филиппова. Вступительные статьи Алексиса Раннита, Бориса Филиппова и Эммануила Райса. Washington, D.C.; N. Y.: Inter-Language Literary Associates, 1965.
  • Стихотворения и поэмы. — М.—Л.: Сов.писатель, 1965. — 504 с. — 25 000 экз. — (Б-ка поэта. Большая серия).
  • Стихотворения. — М.: Художественная литература, 1967.
  • Избранное. — М.: Детская литература, 1970.
  • Змеиное яблоко. — Л.: Детская литература, 1972.
  • Избранные произведения: В 2 т. — М.: Худож. лит-ра, 1972.
  • Избранное. — Кемерово, 1974.
  • Избранное. — Уфа, 1975.
  • Стихотворения и поэмы. — М.: Современник, 1981.
  • Стихотворения. — Горький, 1983.
  • Собрание сочинений: В 3 т. — М.: Худож. лит-ра, 1983—1984. — 50 000 экз.
  • Стихотворения. — М.: Советская Россия, 1985.
  • Стихотворения и поэмы. — М.: Правда, 1985.
  • Стихотворения и поэмы. — Йошкар-Ола, 1985.
  • Стихотворения. Поэмы. — Пермь, 1986.
  • Стихотворения и поэмы. — Свердловск, 1986.
  • Вешних дней лаборатория: Стихотворения (1926—1937 годы) / Гравюры Ю. Космынина. — М.: Молодая гвардия, 1987. — 175 с. — 100 000 экз. — (В молодые годы).
  • Как мыши с котом воевали / Рис. С. Ф. Бобылёва. — Ставрополь: Ставропольское кн. изд-во, 1988. — 12 с.
  • Журавли / Худ. В. Юрлов. — М.: Сов. Россия, 1989. — 16 с.
  • Стихотворения. Поэмы. — Тула, 1989.
  • Столбцы и поэмы: Стихотворения / Оформление Б. Тржемецкого. — М.: Художеств. лит-ра, 1989. — 352 с., 1 000 000 экз. — (Классики и современники: Поэтич. б-ка).
  • Столбцы: Стихотворения. Поэмы. — Л.: Лениздат, 1990. — 366 с. — 50 000 экз.
  • Избранные сочинения. Стихотворения, поэмы, проза и письма поэта / Сост., вступит. статья, примеч. Н. Н. Заболоцкого. — М.: Художеств. лит-ра, 1991. — 431 с. — 100 000 экз. — (Б-ка классики).
  • История моего заключения. — М.: Правда, 1991. — 47 с. — 90 000 экз. — (Б-ка «Огонёк»; № 18). Архивысе копий 8 шорыкйол 2019 гыч
  • Как мыши с котом воевали: Стихи / Худ. Н. Шеварёв. — М.: Малыш, 1992. — 12 с.
  • Столбцы. — СПб.: Северо-Запад, 1993.
  • Огонь, мерцающий в сосуде…: Стихотворения и поэмы. Письма и статьи. Жизнеописание. Воспоминания современников. Анализ творчества. — М.: Педагогика-Пресс, 1995. — 944 с.
  • Столбцы и поэмы. — М.: Русская книга, 1996.
  • Меркнут знаки Зодиака: Стихотворения. Поэмы. Проза. — М.: Эксмо-Пресс, 1998. — 480 с. — (Домашняя библиотека поэзии).
  • Поэтические переводы: В 3 т. — М.: Терра-Книжный клуб, 2004. — Т. 1: Грузинская классическая поэзия. — 448 с.; Т. 2: Грузинская классическая поэзия. — 464 с.; Т. 3: Славянский эпос. Грузинская народная поэзия. Грузинская поэзия XX в. Европейская поэзия. Восточная поэзия. — 384 с. — (Мастера перевода).
  • Стихотворения. — М.: Прогресс-Плеяда, 2004. — 355 с.
  • Не позволяй душе лениться: Стихотворения и поэмы. — М.: Эксмо, 2007. — 384 с. — (Золотая серия поэзии).
  • Лирика. — М.: АСТ, 2008. — 428 с.
  • Стихи о любви. — М.: Эксмо, 2008. — 192 с. — (Стихи о любви).
  • Я воспитан природой суровой. — М.: Эксмо, 2008. — 558 с.
  • Стихотворения и поэмы. — М.: Де Агостини, 2014. — (Шедевры мировой литературы в миниатюре).

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 Заболоцкий Николай Алексеевич // Большая советская энциклопедия (руш.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ 1 2 Загоскин Н. П., Вишневский А. В. Заболоцкий Николай Алексеевич, поэт (1903—1958) (руш.). История в лицах. Казанскіе истории (history-kazan.ru). Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  3. ↑ Николай Заболоцкий. Проблемы творчества: По материалам Международных научно-литературных чтений, посвящённых 100-летию Н. А. Заболоцкого, 1903—2003; [ред.-сост. Е. В. Дьячкова, С. В. Кочерина]. — М.: Издательство Литературного института, 2005. — 335 с. — [С. 170.] — (Материалы научно-литературных чтений). — ISBN 5-7060-0066-2.
  4. ↑ Заболо́цкий : [арх. 27 шыжа 2021] / Е. В. Перемышлев // Железное дерево — Излучение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 149—150. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 10). — ISBN 978-5-85270-341-5.
  5. ↑ Открытый список: Заболоцкий Николай Алексеевич (1903). Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 3 сорла 2021 ий.
  6. ↑ 1 2 Заболоцкий Николай Алексеевич (1903—1958), поэт, переводчик. Воспоминания о ГУЛАГе и их авторы. sakharov-center.ru. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 24 идым 2015 ий.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Портал филол. ф-та МГУ.
  8. ↑ Литература. Персоны. Поэт. Николай Заболоцкий. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 3 пургыж 2021 ий.
  9. ↑ Алексей Пурин. Воспоминания о Евтерпе: [Статьи и эссе] // Urbi: Литературный альманах. — Выпуск девятый. — СПб.: Журнал «Звезда», 1996. — ISBN 5-7439-0027-2. — С. 189—204.
  10. ↑ Большая литературная энциклопедия, С. 495—499, «Заболоцкий» — ред. статьи Филлипов Г. Н.
  11. ↑ «В моём лице нанесён ущерб всей советской поэзии»: Арест Николая Заболоцкого // Коммерсантъ. — 2015. — Вып. 13 марта. Архивлыме 13 ӱярня 2015 ий.
  12. ↑ Лесючевский Н. В. О стихах Н. Заболоцкого. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 15 пургыж 2018 ий.
  13. ↑ Даугава. — 1988. — № 3.
  14. ↑ Знамя. — 1989. — № 1.
  15. ↑ 1 2 О том, что видел. podelise.ru. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  16. ↑ Николай Алексеевич Заболоцкий. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 5 сорла 2020 ий.
  17. ↑ Литературная карта Алтайского края (руш.). akunb.altlib.ru. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  18. ↑ Колкер, 2003.
  19. ↑ Каталог РГБ. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 27 вӱдшор 2022 ий.
  20. ↑ Каталог РГБ. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 27 вӱдшор 2022 ий.
  21. ↑ Чуковский К. И., Юдина М. В. Pro Domo Sua. chukfamily.ru. — Комментарии Евгения Ефимова. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 17 пеледыш 2013 ий.
  22. ↑ Этические принципы в науке повсюду одинаковы». polit.ru. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  23. ↑ Леонид Дьяконов: «О Заболоцком я знаю больше всех!» Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 4 идым 2017 ий.
  24. ↑ Любовный треугольник Николая Заболоцкого. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 10 сорла 2017 ий. Караван историй
  25. ↑ Новодевичье кладбище - Заболоцкий Николай Алексеевич (руш.). devichka.ru. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  26. ↑ Поэтика Православия : Неизвестный текст перевода Слова о полку Игореве. Заболоцкий Н.А. (руш.). poetica.ru. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  27. ↑ Слово о полку Игореве - Перевод Заболоцкого (руш.). litera.ru. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  28. ↑ Из писем Заболоцкого Циолковскому от 18 янв. 1932 // Собрание сочинений — Т. 3. — С. 310.
  29. ↑ Доходный дом, Архитектор Андреев М. А., Конная ул., 15 (руш.). citywalls.ru. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  30. ↑ Комплекс зданий Придворного Конюшенного ведомства . Жилой корпус, Классицизм, Архитектор Буржуа А. И., Грибоедова наб.к., 9, Чебоксарский пер., 2, Малая Конюшенная ул., 4 (руш.). citywalls.ru. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  31. ↑ © 2008 Информационный ресурс ГУ «Управление финансов Карагандинской области» (руш.). krgoblfin.kz. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  32. ↑ Берию просили о помощи: «Разрешите Заболоцкому уехать из Караганды!» | nv.kz. nv.kz. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  33. ↑ Современные технологии бизнеса. web.archive.org. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  34. ↑ Томилин К. А. (составитель). Дом Заболоцкого. begovaya.euro.ru. Тергыме кече: 2 пургыж 2026.
  35. ↑ Ведомости Верховного Совета СССР. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 12 ӱярня 2022 ий.
  36. ↑ 11 июля в рамках празднования Дня города в Тарусе состоялось открытие памятника Николаю Заболоцкому. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 15 пеледыш 2019 ий.
  37. ↑ В Тарусе продают дом Заболоцкого (руш.). nikatv.ru. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 23 сорла 2021 ий.
  38. ↑ О наименовании новых улиц в жилом массиве Салмачи Приволжского района города Казани. Тергыме кече: 1 пургыж 2026. Архивлыме 13 пургыж 2022 ий.

Литератур

  • Тарусские страницы. Калуга, 1961.
  • Македонов А. Николай Заболоцкий. — Л.: Сов. писатель, 1968;
  • Заболоцкий Николай Алексеевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  • Русские писатели Марийской АССР // История марийской литературы / Отв. редакторы К. К. Васин, А. А. Васинкин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1989. — С. 413—415. — 432 с. — 3000 экз.
  • Лотман Ю. М. Н. Заболоцкий. Прохожий. — в кн.: Лотман Ю. М. Анализ поэтического текста. — Л.: Просвещение, 1972;
  • Воспоминания о Заболоцком. М.: Сов. писатель, 1977;
  • Заболоцкий Н. Н. Н. А. Заболоцкий после создания «Столбцов». // «Театр»: журнал. — 1991. — № 11. — С. 153—160.
  • Заболоцкий Н. Н. Жизнь Н. А. Заболоцкого. — М.: Согласие, 1998.
  • Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 / В. Казак ; [пер. с нем.]. — М. : РИК «Культура», 1996. — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — ISBN 5-8334-0019-8.
  • Лощилов И. Е. Феномен Николая Заболоцкого. — Helsinki: Institute for Russian and East European Studies, 1997. — 311 с.
  • Pratt S. Nikolai Zabolotsky. Enigma and Cultural Paradigm. — Northwestern University Press, 2000. — 316 p. — (Studies in Russian Literature and Theory). — ISBN 9780810165939.
  • «И ты причастен был к сознанью моему…»: Проблемы творчества Николая Заболоцкого. — М.: РГГУ, 2005.
  • Колкер Ю. Заболоцкий: Жизнь и судьба // Новое русское слово (Уикэнд). — Нью-Йорк, 2003. — № 17 (354), 19—20 апреля. — ISSN 0730-8949.
  • Альфонсов В. Н. Заболоцкий и живопись. Архивировано из оригинала 1 пеледыш 2008 ий. // Альфонсов В. Н. Слова и краски. — СПб., 2006.
  • Кекова С. В. Метафизика вещи: Предмет у Заболоцкого и поэтов-обэриутов (руш.). ec-dejavu.net. Тергыме кече: 2 пургыж 2026. // Кекова С. В. Мироощущение Николая Заболоцкого: Опыт реконструкции и интерпретации. — Саратов, 2007. — С. 57—70.
  • Гусельникова М. В., Калинин М. Г. Державин и Заболоцкий. — Самара: Самарский университет, 2008. — 298 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-86465-420-0.
  • Чуковский Н. О том, что видел. — 2005. — ISBN 5-235-02681-0.
  • Заболоцкий Николай Алексеевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 130—131. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
  • Заболоцкий Николай Алексеевич // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 364. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
  • Злыднева Н. В. Стихотворение Н. Заболоцкого «Рыбная лавка» и его изобразительные контексты // Коды повседневности в славянской культуре: Еда и одежда / Российская академия наук, Институт славяноведения. — СПб.: Алетейя, 2011. — С. 443—455. — ISBN 978-5-91419-405-2.
  • Рыжкова-Гришина Л. В. Огненный витязь. Творчество Николая Заболоцкого: противоречивый путь исканий. Монография. — Рязань: Скрижали, РиБиУ, 2012. — 180 с. ISBN 978-5-903528-14-1
  • Рыжкова-Гришина Л. В. Философия природы в творчестве Н. А. Заболоцкого // Научно-методический электронный журнал «Концепт». 2013. Т. 4. № 34. С. 921—925. [Электронный ресурс]. - Гос. рег. Эл № ФС 77- 49965. — ISSN 2304-120X.
  • Рыжкова-Гришина Л. В. Психологизм пейзажа Н. А. Заболоцкого (руш.). Тергыме кече: 2 пургыж 2026. // Российский научный журнал. 2015, № 3 (46). С. 208—210. [Электронный ресурс].
  • Рыжкова-Гришина Л. В. Натурфилософский аспект лирики Н. А. Заболоцкого, <http://www.sced.ru/ru/index.php?option=com_content&view=article&id=530:naturfilosofskiy-aspekt-liriki-n-a-zabolockogo&catid=43&Itemid=156>. Тергыме: 2 пургыж 2026.  // Вестник развития науки и образования, 2017, № 1. С. 54 — 60. [Электронный ресурс].
  • Михайлов В. Ф. Заболоцкий: Иволга, леса отшельница. — М.: Молодая гвардия, 2018. — 652 с.: ил. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 978-5-235-04035-9.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Заболоцкий,_Николай_Алексеевич&oldid=1232746" гыч налме