Ава

Ава́ (ава; авай; лыжган аваем, авием; тыв. ава, курыкмар. ӓвӓ, руш. мать, мама) — азам шочыктышо ӱдырамаш. Социал, тӱвыра але юмыйӱла умылымаште шуко тӱрлӧ ыҥан (умылымашан) термин.

Малтыме муро

Андреа Соларио Мадонна ужар кӱпчык дене (1507 ий, Лувр)

Биологический ава

Бегемот шукерте огыл шочшо игыж дене

Биологический ава — азам иландарыше, кӧргыштыжӧ нумалше да шочыктышо ӱдырамаш. Шочыктышо (репродуктив) медицинын вияҥмыж дене суррогат да генетике ава-влакат лийын кертыт.

Суррогат (шочыктышо) авалык

Суррогат авалык — айдемым шочыктымо йӧн (технологий), кунам ӱдырамаш шке кумылын вес еҥын нӧшмыжым иландарен, нумалын шочыкташ келша, варажым ты азам нӧшмым пуышо ача-авалан ончен-куштат пуат. Кеч суррогат ава иландарен, нумалын, шочыктен гынат, тӧртык почеш нунак ты йочан ача-аважлан (юристике могырым) шотлалташ тӱҥалыт.

Генетике могырым ава лиймаш

Генетике могырым ава лиймаш — ӱдырамаш, кудын тӱланыме нӧшмыж гыч аза илана.

Тазалык

Биологический огыл ава

Социал

Йочам ыштыше ава деч посна аван социал рольжым шуктышо йочам ашнаш налше ӱдырамашым але изавам манын кертыт.

Шӧрым пукшышо ава

Шӧрым пукшышо ава — тыге вес ӱдырамашын азажым шке шӧржӧ дене пукшышо ӱдырамашым лӱмдат.

Кресава

Христианствыште кресава — тынеш пуртымо годым ава шотеш шогалше ӱдырамаш. Тудо йочам христиан йӱла негызеш куштымылан, тынеш пуртымо йочан веражлан мутым куча да тудым ончен-куштымаште ача-аван порысыштым пайла.

Ашнаш налше

Изава — марийжын ончычсо пелашыж деч кодшо йоча-влаклан авам алмаштыше. Изаван шочыктыдымо икшыве «эргывел», «ӱдырвел», «эргылийше», «ӱдырлийше», «кугывате эрге», «кугывате ӱдыр» манын лӱмдалтыт. Йомаклаште изава чӱчкыдын сай огыл могыр гыч ончыкталтеш.

Сӱанысе ава (киямат ава, вуй пӱтырышӧ ава)

Сӱаныште качын але оръеҥын шочмо аважым алмаштыше ӱдырамаш.

«Ава» мут

/a/, /вa/, руш. /ma/, /mama/ тыгай йӱк аршаш шуко йылмыште вашлиялтеш, чӱчкыдынак нине йылме-влак икте-весышт дене нигузеат кылдалтын огытыл, но ава / мама мутлан келшен толыт. Мутлан:

mom, mommy, mum, mummy, ma, mam, mammy, maa, amaa, mata — англичан да тудлан родо улшо йылмылаште;
mor — шведла;
māma (妈妈/媽媽) — китайла;
máma — чехла;
maman — французла да персидла;
madder — дари йылме дене;
մայր [mɑjɹ] — армянла;
mamma — итальянла да исландла;
mãe — португалла;
ema — эстонла;
má але mẹ — вьетнамла;
mam — валлийла;
ama — баскла;
eomma (엄마, IPA: ʌmma) — корейла;
matka — полякла, словакла да чехла;
madre — испанла;
matrice — албанла;
луаш — тошто англичан йылмыште;
mathrin — тошто ирланд йылмыште;
matr — санскритла;
mama — англичан йылме гыч налме семын, Японийыште кучылталтеш;
(metér, μητήρ) mitéra, μητέρα але mána, μάνα — грекла;
mwt — тошто египет йылмыште.

Но южгунам тыгай йӱк аршашак вес умылымашым ончыктен кертеш:

грузинла «мама» — ача,
латинла «мамма» — шӧрым пукшышо ӱдырамашын оҥжо.

Йылмышанчыште тиде умылымаш «ава ден ача» маналтеш.

Аван йӧратымашыже

Ава утларакшым шке йочажым кугу шижмаш дене йӧрата. Шукынжо тыге шонат: аван але ача-аван йӧратымашыже тӱняште эн виян^[1]. Ава йӧратымашын виян улмыжым, тудын вӱрыштыжӧ окситоцин гормонын улмыж дене умылтарат^[2], тудо айдемын кӧргӧ чон-кумылжым (психоэмоцийым) виктара. Окситоцинын утларак лекмыже йӧраташ кумылым шочыкта. Тиде кумыл тӱрлӧ йӧн дене тӱжвак лектеш, моло гормон-влак тудым ятыр шотышто тӱрлештарат — сандене йӧратымаш тӱрлӧ лиеш. Мутлан, пеш сай палыме, ава гормонын — пролактинын — улмо годым, йӧратыме кумыл изи йоча-влак могырыш виктаралтеш.

Окситоцин альтруизмым (весылан полшаш ямде улмо кумылым) шочыкта, а пролактин авалык дене кылдалтын. Эндорфин-влак «суаптар кышкар» гае улыт. Кажне гана, кунам млекопитающий-влак шке игыштлан пайдам ыштат, нуно суаптарым налыт — нине эмен-влак (вещества-влак) кумылым нӧлтат (эйфория). Шочыктымо годым эндорфин-влак аван веле огыл ешаралтыт, шочшо игынат кушкеш, сандене шочмо деч вара икмыняр тат ава ден йоча коктынат опиум-влакын полшымышт дене вашкылыште улыт (морфиноподобный вещества). Нине гормон-влак вашкылдалтме кумылым шочыктат, тиде ава ден аза кокласе пеҥгыде вашкылым да кугу йӧратымашым шочыкташ полша. Ава ден аза коклаште йӧратымаш кыл уке гын — тугеже кап кӧргысӧ ту-влак кӱлешан эменым (гормоным) огыт лук^[3].

Ава ден аза
Ава ден йоча
Самырык ава (Сомали)
А. В. Бугро. Ава куан (1869)
Альберт Анкер. Самырык ава сорт тул дене малыше йочажым онча (1875)

Юмыйӱлаште да мифологийыште

Ава символ семын

Шуко тӱнямбал тӱвыраште ава илышын, шнуйлыкын, курымашлыкын, чон шокшын да йӧратымашын символжо улеш. Аван образше эн шагалже 4 тӱрлӧ символым ончыкта^[4].

Мландава

Сандалыкысе Мландава, Каван пелашыже, Мланде ӱмбалне, сай ден осал коклаште ойыртемым уждымо, чылалан Ава. Тыгай аван ик примерже — тошто грек юмо Гея. Тудо титаным, циклопым, витле вуян кугу еҥ-влакым шочыктен, Олимпын чыла юмыжо тудын тукым лийыныт. Гея сай ден осалым ойырен моштен огыл — ик семынак теҥыз кишке ден циклопым-влакым (шинчалдыме вӱдыштӧ илыше тыгыде чонан) — шучко монстр-влакым да мучашдыме, волгыдо Уран кавам йӧратен^[5].

Гея юмын сӱретше

Славян мифологийысе Мландава

Славян мифологийыште Мландава Мокошь маналтеш. Чыла ыштен кертше юмо-влак тудын ончылно тургыжланат, вет юмын кидыштыже нунын пӱрымаш шнуй шӱртышт. Ты шӱртӧ кӱрылтеш гын, айдеме але юмыжат кола. Тудын тура койышыжо «Юмо — Мокошь огыл, мо дене гынат лыландара» калыкмутышто палемдалтын^[6]. Мокошь славян мифологийыште пеш пагалыме юмо лийын да Владимир оньыжан Пантеонышкыжо пурен.

Пӱртӱсава

Поро, куатле да тыгодымак торжа Пӱртӱсава айдеме дене кылдалтше чыла пашам виктара: йӱрым, кукшо игечым, шокшым да йӱштым колта, сонарыште да саскам погымаште йӧным ышта… Айдеме тукымын вияҥмыж дене южо юмыйӱлаште Пӱртӱсава сонарлан (грек мифологийыште — Артемида) да мланде пашалан (Деметра) пайлалтын. Но моло юмыйӱлаште Пӱртӱсаван сынже ойырлен огыл. Мутлан, славян чийвераште тиде сомылым Пӱртӱсава дене пырля, мучаш марте Мокошь шуктен.

Ава шочыктышо негыз семын, тӱҥалтыш йӧн

Ава нерген тыгаяк смиволике умылымаш южо лӱмыштӧ палдырна:

Пӱтӱсыштӧ авалык нӧшмӧ (клетке),
Компьютерыште авалык плате,
Химий йӧнозанлыкыште авалык вартыш,
Экономикыште авалык ыштыквер.

Юмава-влак (мар. Шочынава), мифологий

Шуко юмыйӱлаште да мифологийыште Юмынава (мар. Шочынава) — тӱҥ ӱдырамаш юмо, тудо пӱртӱсыштӧ ӱдырамаш усталыкысе тӱҥалтыш дене кылдалтын^[7]. Икмыняр Юмава пример:

Деметра — тошто грек мифыште юмава;
Гея — тошто грек мифологийыште мландава юмо;
Шакти — индийысе юмава;
Юнона — тошто римысе еш, авалык, сурт возак юмо;
Кугыжавате Махамайя — буддист юмава, Буддын аваже;
Исида — тошто египет мифологийыште;
Лада, Мокошь — славян мифологийыште;
Мирра ава — Шри Ауробиндон, Интеграл йогым негызлышын, йолташыже.

Библийысе ава-влак

Ева — чыла еҥын аваже
Сарра — Авраамын ватыже, еврей-влакын авашт.
Агарь — Авраамын виеш аншыме пелашыже, араб-влакын авашт.

Деметра
Гея
Парвати
Вильям Адольф Бужеро. Венеран шочмыжо
Юнона Соспитан статуйжо (Ватикан)
Исида
Авраам ден Агарь

Юмынава

Владимирысе Юмынаван юмоҥаже.

Юмынава (тыгак Мадонна, Богородица, Дева Мария) христиан да ислам йӱлаште — Иисус Христосын аваже, ик эн пагалыме-влак кокла гыч иктыже, поснак католицизмыште да православийыште. Ава умылымашын эше ик тамгалык ыҥжым ончыкта.

Тудын Иисус Христос дене тӱланымыжым (Поро увер) Благовещений маныт. Тиде событийым ик евангелист гына — апостол Лука — возен коден. Шке Евангелийыштыже тудо увертара, пуйто праведный Елисаветан шнуй Иоанн Предтечым ыштен лукмыж деч вара 6-шо тылзыште Юмо Гавриилым Назаретыш Мария Ӱдыр дек колта, тудын тӱням утарышым шочыктышашыж нерген уверым каласаш кущшта (Лк. 1:28-33). Индеш тылзе эртымеке, Вифлиемыште Мария Эргым ыштен.

Сымыктышыште образ

Авалан, кажне еҥын илышыштыже эн кӱлешан айдемылан, шуко сымыктыш паша пӧлеклалтын.

Сӱрет сымыктыш

Бруни. Мадонна Альба
Мадонна Иисус дене (Ватиканысе тоштерын собранийже гыч)
Рафаэль. Мадонна гвоздике ден
Андреа Верроккьо. Мадонна аза ден
Адольф Вильям Бугро. Каныш
Мэри Кассат. Лӱмжо пале огыл
Ф. Ризенер. Ава ден ӱдыржӧ
Мария Дмитриевна Менделеева — Д. И. Менделеевын аваже (палыдыме сӱретче)
Рафаэль, Сикстинысе мадонна
Мадонна аза дене, Вашингтон
Форд Мэдокс Браун. Самырык ава

Скульптур-влак

Родина-Мать зовёт!, Мамаев Курганыште скульптур
«Ава ден йочаже» скульптур композиций (Зеленоград)
Совет патриот ава лӱмеш монумент (Жодино)

Кинематограф

Мать и мачеха (фильм)
Мать (фильм 1919), режиссёр Александр Разумный
Мать (фильм, 1926)
Мать (фильм 1941), СССР, режиссёр Леонид Луков
Мать (фильм, 1955)
Мать (фильм, 1990), Россий
Мать (фильм, 1995)
Мама (фильм)
Матери в танце (фильм)
Ma Mère, режиссёр Кристоф Оноре
Мамы (фильм 2012), Россий
Мама (фильм 2013), Испаний, Канада
Моя мама — невеста (фильм 2005), Россий

Сылнымут

«Мать» Максим Горький
«Нарцисс и Златоуст» Герман Гессе
«Мамаша Кураж и её дети» Бертольт Брехт
«Мать уродов» Ги де Мопассан

Ава-комбо

Ава-комбо — европысо да американ йоча сылнымутын персонажше, поснак йомак, почеламут, шотлымаш да т. м.

Калыкмут-влак

Ават семын кушкат —

Чыла пален налат.

Ача уке, аван лӱм дене лӱмдӧ.
Кузе кӧ шона,

Туге шке аваж нерген шортеш.

Вӱдыш шӱвалмаш аван шинчашкыже шӱвалме дене иктак.

Тушто-влак

Ава вычыматыше,

Ӱдыр — моктаныше,

эрге пӱтырышӧ (кольмо, ӱштервоштыр, чеп)

Ава кӱжгӧ,

Ӱдыр чевер,

Эрге кудыр.

Весе:

Ава шеме,

Ӱдыр йошкарге,

Эрге кужу йолан,

Пӱтырналташ мастар. (коҥга, тул, шикш)

Сем

1989—1992 ийлаште Российыште Сергей Кузнецовын чумырымо «Мама» музык группо лийын.
«Мама» — «Лейся, песня» группын мурыжо, В. Кипелов йоҥгалтара.
«Мамо» (мар. «Ава») — Евровидений 2009 муро конкурсышто Россий мурызо Анастасия Приходькон йоҥгалтарыме мурыжо, 11-ше верым налын.
«Мама» сем фильм-йомак (СССР, 1976 ий)
«Мама» — семже В. Гаврилинын, мутшо А. Шульгинан, «Земля» цикл гыч^[8], совет жапыште Кугу йоча хор дене пырля тудын солисткыже М. Суханкина мурен.

Палемдымаш

↑ Теория любви - Фомм, о любви (неопр.). www.stihi-rus.ru. Тергыме кече: 14 шыжа 2025.
↑ Журнал Гео, Кристина Шнайдер, Гормоны: химия жизни
↑ Оден М. Научный подход к любви
↑ Шейнина Е. Я. Энциклопедия символов. М., 2001;
↑ Н. А. Кун «Легенды и мифы Древней Греции» ГИПП «Янтарный сказ» 2000
↑ Калашников В. «Боги древних славян»
↑ В. С. Никольский. Основы религиоведения. — М.: МГИУ, 2005. — С. 65. — 356 с. — ISBN 978-5-276-01023-6.
↑ Гаврилин В. А. Земля. Вокально-инструментальный цикл памяти Анатолия Мерзлова-тракториста / Стихи А. Шульгиной. — Л.: Советский композитор, 1983. — 80 с. — 765 экз.

Литератур

Бовуар С. Второй пол. — СПб.: Азбука, 2017. ISBN 978-5-389-13048-7
Фатыхов C. Г. Мировая история женщины. — 2-е изд., испр. и доп. — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2008. — 943 с. ISBN 978-5-7851-0653-6

Кылвер-влак

Дубынин В. Физиология материнского поведения (неопр.). ИД «ПостНаука» (14 кылме 2016). Тергыме кече: 14 шыжа 2025.

Родо-тукым
Категорий: Еш
Марий • Вате • Ача • Ава • Коча • Кова • Иза • Шольо • Ака • Шӱжар • Иза лийше • Шольо лийше • Ака лийше • Шӱжар лийше • Эрге • Ӱдыр • Эргывел • Ӱдырвел • Уныка • Кугезе уныка • Чӱчӱ • Кока • Тулар • Тулаче • Оньо • Оньыкува • Оньача • Оньыска • Пӧрыж • Куго • Курска • Еҥга • Оняка • Нудо • Посана • Кресача • Кресава • Кресэрге • Кресӱдыр •

[1] Теория любви - Фомм, о любви (неопр.). www.stihi-rus.ru. Тергыме кече: 14 шыжа 2025.

[2] Журнал Гео, Кристина Шнайдер, Гормоны: химия жизни

[3] Оден М. Научный подход к любви

[4] Шейнина Е. Я. Энциклопедия символов. М., 2001;

[5] Н. А. Кун «Легенды и мифы Древней Греции» ГИПП «Янтарный сказ» 2000

[6] Калашников В. «Боги древних славян»

[7] В. С. Никольский. Основы религиоведения. — М.: МГИУ, 2005. — С. 65. — 356 с. — ISBN 978-5-276-01023-6.

[8] Гаврилин В. А. Земля. Вокально-инструментальный цикл памяти Анатолия Мерзлова-тракториста / Стихи А. Шульгиной. — Л.: Советский композитор, 1983. — 80 с. — 765 экз.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]