Озаҥ губерний
| Губерния | |||||
| Казанская губерния | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
|||||
| 55°47′27″ с. ш. 49°06′52″ в. д.GЯO | |||||
| Эл | |||||
| Адм. рӱдӧ | Озаҥ | ||||
| Историй да географий | |||||
| Ыштыме кече | 1796 ий | ||||
| Пытарыме кече | 27 ага 1920 | ||||
| Кумдык | 55 954,8 уштыш² | ||||
| Калык чот | |||||
| Калык чот | 2 170 665[1] еҥ (1897) | ||||
.svg) |
|||||
|
|||||
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |||||
Озаҥ губерний (руш. Казанская губерния) — Россий империйын да РСФСР-ын администраций территорийысе ужашыже, 1796—1920 ийлаште лийын. Губерний ола — Озаҥ.
Историй
._Kazan_governorate.jpg)
Екатерина II-ын администраций территорийысе реформыж годым 1780-ше ий идым тылзын 11-ше кечынже Виче провинцийын да Свияжск ден Озаҥ провинций-влакын ужашышт гыч Виче наместничестве ышталтын, а кечывалвел уезд-влак гыч Симбирск ден Пензе наместничестве-влак ышталтыныт. 1781-ше ий шорыкйол тылзын 27-ше кечынже Пермь провинцийын территорийжым ышталтше Пермь наместничествын составышкыже пуымо. Мучашлан 1781-ше ий идым тылзын 28-ше кечынже Озаҥ губерний Озаҥ наместничествыш вашталтын, тушко 13 уезд пурен. Тиде ийынак губернийын да уезд ола-влакын герб-влакышт пеҥгыдемдыме лийыныт.
XVIII курым мучашыште губернийыште 13 ола шотлалтын: Озаҥ, Арск, Чыкма (Козьмодемьянск), Лаишев, Мамадыш, Свияжск, Спасск, Тетюши, Чарла (Йошкар-Ола), Цивильск, Чебоксар, Чистополь, Ядрин, чылаже 7272 илем. XIX курымышто Озаҥын администраций рӱдерын значенийже эшеат кугемын. Губернийын рӱдолаже тунемме (1805-ше ий) да сар (1826-шо ий) йырвел-влакын рӱдерже лийын.
Павел I-ын 1796-шо ий теле тылзын 12-шо кечысе Указше дене наместничестве-влакым пытарыме, Озаҥ наместничестве уэш Озаҥ губерний лийын[2].
1838-ше ийыште «Озаҥ губерний ведомость-влак» газет савыкталташ тӱҥалын.
1865-ше ийыште земстве ышталтын.
1891-ше ий шыжым — 1892-шо ий кеҥежым Озаҥ губернийын территорийже кукшо игечылан кӧра начар шурно лектышын тӱҥ зоныжын ужашыжлан шотлалтын (ончо: Российысе шужымаш (1891—1892).
Озаҥ губернийысе образований
1718-ше ийыште дьякын, духовенствын да моло чин-влакын (дворянство да кресаньык деч посна) йочаштым туныкташлан Озаҥ Адмиралтействе пелен «Цифирный» школ почылтын, тудо математикылан туныктымашым да тӱҥалтыш профессионал шинчымашым ушен шоген.
1723-шо ийыште Троице-Феодоровский монастырь пелен духовенствын йочаже-влаклан Славяно-латинский школ почылтын, тудо Озаҥ епархийлан грамотан священник-влакым туныкташ виктаралтын. Славяно-латинский школ 1797-ше ийыште Озаҥ Духовный академийым ышташлан базе лийын.
XVIII курым кыдалне Цивильск, Чарла, Елабуге олалаште духовный училище-влак почылтыныт.
Россий провинцийыште Озаҥ икымше ола лийын, кушто 1759-ше ийыште «дворян да разночинец-влакын» йочаштым туныкташ гимназийым почыныт. Гимназий Моско университетын патронажше йымалне пашам ыштен, тушеч Озаҥыш преподаватель-влакым колтымо да тушто нунылан Устав ямдылыме лийын. Озаҥ гимназийыште арифметике да геометрий, сӱретлымаш, куштымаш, фехтований, латин, француз, немыч йылме-влак, тыгак татар йылме дене туныктеныт. Икымше Озаҥ гимназийын выпускникше-влак Г. Р. Державин, С. Т. Аксаков, иза-шольо Панаев-влак, И. М. Симонов, А. М. Бутлеров, Н. И. Лобачевский да моло Россий наукын да тӱвыран палыме пашаеҥже-влак лийыныт.
1786-шо ийыште Озаҥыште Тӱҥ Калык училище почылтын.
Чыла нине тунемме заведений-влак 1804-ше ийыште Озаҥ университетым почашлан базым ямдыленыт — тудо значенийже да ышталтме жап шотшо дене Российыште кумшо лийын.
XIX курымышто губернийын рӱдолаштыже поче-поче Кокымшо Озаҥ пӧръеҥ гимназий (1835), Родионовский поро кумылан ӱдыр институт (1841), сокыр йоча-влаклан училище, епархиальный Ӱдырамаш училище (1858), Мариинский (императрице Мария лӱмеш) Икымше озаҥ ӱдырамаш гимназий (1859), Озаҥ ветеринар институт (1874), Чын училище (1875), Ксенинский (Кокымшо озаҥ) ӱдырамаш гимназий (кугу княжна Ксения Александровнан лӱмжӧ почеш) (1876), Ушымо кыдалаш химий-технологий училище да ӱлыл технический училище (1890), Петербургысо Художество Академийын патронажыштыже улшо Озаҥ художественный школ (1895), Коммерческий училище (1905) почылтыныт.
1897-ше ийлан губернийыште 1238 тунемме заведений шотлалтын (медресе да мектеб деч посна), нунын кокла гыч 1137-ше регионышто да 101-ше Озаҥыште лийыныт.
1913-шо ийыште губернийыште Озаҥыште верланыше ныл кӱшыл тунемме заведений пашам ыштен: Университет, Духовный академий, Ветеринар институт, Кӱшыл ӱдырамаш курс.
Администраций шеледымаш
.png)
1781-ше ийыште Озаҥ наместничествым ыштыме годым тушко 13 уезд пурен: Озаҥ, Арск, Чыкма (Козьмодемьянский), Лаишев, Мамадыш, Свияжск, Спасск, Тетюши, Царевококшайск, Цивильск, Чебоксар, Чистополь, Ядрин. 1795-ше ийыште Арск, Спасск да Тетюши уезд-влакым пытареныт, 1802-шо ийыште пытартыш кок уездше Казанский губернийын составышкыже пурталтын (1796-шо ий гыч). Тыге, 1802-шо ий гыч губерний петыралтмешкыже 12 уездлан шелалтше лийын:
| № п/п | Уезд | Уезд ола | Уезд олан ойыпшо | Кумдык, кв. уштыш |
Калыкчот[1] (1897), еҥ |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Озаҥ | Озаҥ (129 959 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
5012,4 | 350 719 |
| 2 | Чыкма | Чыкма (5284 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
4610,7 | 105 633 |
| 3 | Лаишев | Лаишев (3743 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
5033,1 | 172 460 |
| 4 | Мамадыш | Мамадыш (4195 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
4887,9 | 189 795 |
| 5 | Свияжск | Свияжск (2365 еҥ) | _(1781).gif){kind=small}
|
2774,2 | 126 603 |
| 6 | Спасск | Спасск (2770 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
5247,2 | 175 198 |
| 7 | Тетюши | Тетюши (4754 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
3480,2 | 185 865 |
| 8 | Царевококшайск | Чарла (1658 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
7118,4 | 112 631 |
| 9 | Цивильск | Цивильск (2336 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
3044,9 | 164 284 |
| 10 | Чебоксар | Чебоксар (4738 еҥ) | _(1781).svg){kind=small}
|
3696,7 | 127 273 |
| 11 | Чистополь | Чистополь (20 104 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
8167,2 | 305 711 |
| 12 | Ядрин | Ядрин (2454 еҥ) | _(1781).png){kind=small}
|
2881,9 | 154 493 |
Штатыш пурыдымо ола
| Ола | Калыкчот (1897) | Пурен | Ойып |
|---|---|---|---|
| Арск | 1228 еҥ | Озаҥ уезд | _(1781).png){kind=small}
|
Демографий
Численность населения
| Ий | Калыкчот, еҥ | Нунын коклаште оласе, еҥ |
|---|---|---|
| 1766 | 1 256 200[3] | |
| 1785 | 763 300[3] | |
| 1847 | 1 370 380[3] | |
| 1897 | 2 170 665[1] | 185 588 |
| 1905 | 2 462 800[3] |
Калык состав
Губернийын рӱдолажын калыкшым шочмо йылме дене 1897-ше ийыште Озаҥыште калыкым шотлымашын лектышыже почеш шеледымаш [4]:
| Шочмо йылме | Руш | Татар | Еврей | Немыч | Изи руш | Чуваш | Черемис | Латыш | Литва | Вотяк | Белорус | моло | чылаже Озаҥыште илыше |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Калыкчот | 95402 | 28520 | 1295 | 982 | 685 | 501 | 217 | 140 | 107 | 89 | 43 | 422 | 129959 |
1897-ше ийысе шочмо йылме дене калыкым шотлымашын иктешлымашыже[5]:
| Уезд | руш | татар | чуваш | марий | мордва | удмурт |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Губерний чылаже | 38,4 % | 31,1 % | 23,1 % | 5,7 % | 1,0 % | … |
| Озаҥ | 54,5 % | 41,8 % | … | 1,6 % | … | … |
| Чыкма | 16,3 % | … | 47,3 % | 36,3 % | … | … |
| Лаишев | 57,5 % | 42,4 % | … | … | … | … |
| Мамадыш | 25,1 % | 69,4 % | … | 1,0 % | … | 4,4 % |
| Свияжск | 68,6 % | 29,9 % | 1,5 % | … | … | … |
| Спасск | 58,4 % | 30,2 % | 7,2 % | … | 4,1 % | … |
| Тетюши | 31,6 % | 49,1 % | 16,6 % | … | 2,7 % | … |
| Царевококшайск | 24,0 % | 21,1 % | … | 54,7 % | … | … |
| Цивильск | 10,1 % | 10,0 % | 79,9 % | … | … | … |
| Чебоксар | 18,7 % | 2,7 % | 66,5 % | 12,0 % | … | … |
| Чистополь | 48,4 % | 32,2 % | 16,2 % | … | 3,2 % | … |
| Ядринск | 9,0 % | … | 90,9 % | … | … | … |
Дворян тукым-влак
Озаҥ губернийын гербше
1856-шо ий теле тылзын 8-ше кечынже пеҥгыдемдыме
Герб нерген возымо: «Ший щитыште шем коронан дракон, шулдыржо ден почшо йошкарге, нерже ден кӱчшӧ шӧртньӧ; йылмыже йошкарге. Щит Императорын короныжо дене леведалтын да шӧртньӧ тумо лышташ дене авыралтын, Андреевский тасма дене ушалтын».
Губернийын вуйлатышыже-влак
Генерал-губернатор-влак
| Ф. И. О. | Титул, чин, званий | Должностьым айлыме жап |
|---|---|---|
| Мещерский Платон Степанович | князь, генерал-поручик | |
| Голенищев-Кутузов Михаил Илларионович | генерал-поручик |
Наместничествын вуйлатышыже-влак
| Ф. И. О. | Титул, чин, званий | Должностьым айлыме жап |
|---|---|---|
| Бибиков Илья Богданович | генерал-майор | |
| Татищев Иван Андреевич | генерал-майор | |
| Баратаев Семён Михайлович | князь, шолып ойпуышо |
Губернатор-влак
| Ф. И. О. | Титул, чин, званий | Должностьым айлыме жап |
|---|---|---|
| Казинский Дмитрий Степанович | чын статский ойпуышо | |
| Муханов Александр Ильич | чын статский ойпуышо | |
| Аплечеев Александр Андреевич | чын статский ойпуышо | |
| Кацарев Николай Иванович | шолып ойпуышо | |
| Мансуров Борис Александрович | шолып ойпуышо | |
| Гурьев Фёдор Петрович | коллежский ойпуышо да т.м. | |
| Толстой Илья Андреевич | статский ойпуышо | |
| Нилов Пётр Андреевич | чын статский ойпуышо | |
| Жмакин Александр Яковлевич | статский ойпуышо, да т. м. | |
| Розен Отто Фёдорович[6] | барон, статский ойпуышо | |
| Тургенев Александр Михайлович | статский ойпуышо | |
| Жеванов Иван Григорьевич | чын статский ойпуышо | |
| Пирх Альберт Карлович | барон, генерал-майор | |
| Стрекалов Степан Степанович | генерал-лейтенант, генерал-адъютант | |
| Шипов Сергей Павлович | генерал-лейтенант, генерал-адъютант | |
| Баратынский Ираклий Абрамович | генерал-лейтенант | |
| Козлянинов Пётр Фёдорович | генерал-майор, да т. м. (25.08.1859 пеҥгыдемдыме) | |
| Нарышкин Михаил Кириллович | Тудын Величествыжын Свитыже, генерал-майор | |
| Скарятин Николай Яковлевич | чын статский ойпуышо, да т. м. (19.02.1867 пеҥгыдемдыме), (шолып ойпуышо) | |
| Гейнс Александр Константинович | генерал-майор | |
| Черкасов Леонид Иванович | генерал-майор | |
| Андреевский Николай Ефимович | шолып ойпуышо | |
| Полторацкий Пётр Алексеевич | чын статский ойпуышо (шолып ойпуышо) | |
| Хомутов Павел Фёдорович | чын статский ойпуышо | |
| Рейнбот Анатолий Анатольевич | полковник | |
| Стрижевский Михаил Васильевич | чын статский ойпуышо | |
| Боярский Пётр Михайлович | статский ойпуышо |
Дворянствын губерний вуйлатышыже-влак
| Ф. И. О. | Титул, чин, званий | Должностьым айлыме жап |
|---|---|---|
| Палицын Михаил Иванович | бригадир | |
| Болховский Сергей Борисович | князь, арт.-майор | |
| Болховский Василий Борисович | князь, секунд-майор | |
| Тютчев Сергей Михайлович | премьер-майор | |
| Молоствов Порфирий Львович | секунд-майор | |
| Чемесов Василий Иванович | статский ойпуышо | |
| Вешняков Пётр Иванович | отставкысе майор | |
| Молоствов Порфирий Львович | дворысо ойпуышо | |
| Геркен Фёдор Фёдорович | статский ойпуышо | |
| Киселёв Григорий Никифорович | дворысо ойпуышо | |
| Евсевьев Александр Николаевич | полковник | |
| Еремеев Павел Иванович | штабс-капитан | |
| Булыгин Николай Дмитриевич | генерал-майор | |
| Желтухин Владимир Фёдорович | статский ойпуышо | |
| Чемесов Николай Васильевич | коллежский ойпуышо | |
| Депрейс Николай Иванович | коллежский ойпуышо | |
| Нейков Христофор Иванович | коллежский ойпуышо | |
| Осокин Пётр Гаврилович | чын статский ойпуышо | |
| Осокин Алексей Гаврилович | камергер званийыште, чын статский ойпуышо | |
| Теренин Степан Николаевич | чын статский ойпуышо | |
| Сазонов Николай Дмитриевич | дворысо ойпуышо | |
| Толстой-Милославский Сергей Сергеевич | гофмейстер |
Вице-губернатор-влак
| Ф. И. О. | Титул, чин, званий | Должностьым айлыме жап |
|---|---|---|
| Васильев Фёдор Иванович | статский ойпуышо | |
| Лаптев Николай Симонович | статский ойпуышо (чын статский ойпуышо) | |
| Тенишев Дмитрий Васильевич | князь, чын статский ойпуышо | |
| Ивановский Николай Иванович | статский ойпуышо | |
| Колокольцов Гавриил Иванович | статский ойпуышо | |
| Гурьев Фёдор Петрович | коллежский ойпуышо | |
| Чернышев Иван Николаеви | дворысо ойпуышо | |
| Ермолаев Дмитрий Иванович | коллежский ойпуышо | |
| Жмакин Александр Яковлевич | статский ойпуышо | |
| Филиппов Евграф Васильевич | коллежский ойпуышо | |
| Огнев Иван Дмитриевич | чын статский ойпуышо | |
| Валькевич Михаил Николаевич | коллежский ойпуышо | |
| Завелейский Матвей Демьянович | коллежский ойпуышо | |
| Минут Виктор Христианович | статский ойпуышо | |
| Андреев Ардалион Михайлови | чын статский ойпуышо | |
| Калиновский Николай Иванович | статский ойпуышо | |
| Оголин Александр Степанович | чын статский ойпуышо | |
| Кониар Модест Маврикиевич | коллежский ойпуышо (статский ойпуышо) | |
| Давыдов Лев Петрович | коллежский асессор, да т. м. (дворысо ойпуышо) | |
| Розов Иван Петрович | чын статский ойпуышо | |
| Арсеньев Николай Константинович | статский ойпуышо | |
| Хитрово Константин Никанорович | статский ойпуышо (чын статский ойпуышо) | |
| Энгельгардт Александр Платонович | камергер званийыште, чын статский ойпуышо | |
| Левченко Александр Георгиевич | чын статский ойпуышо | |
| Кобеко Дмитрий Дмитриевич | статский ойпуышо | |
| Гревениц Николай Александрович | барон, коллежский ойпуышо | |
| Петкевич Георгий Болеславович | коллежский ойпуышо | |
| Голицын Лев Львович | князь, титулярный ойпуышо (дворысо ойпуышо) |
Временный правительствын Озаҥ губернийысе комиссарже-влак
1917-ше ий ӱярня тылзын 4-ше (17-ше) кечынже Министр-влак каҥашын председательже председательже, элгӧргӧ пашан министрже князь Г. Е. Львов верысе губернатор-влак ден вице-губернатор-влакым шке сомылыштым шуктымо деч жаплан кораҥдаш распоряженийым пуэн, тудыжо верысе земский управе председатель-влак ӱмбак губернийысе комиссар семын пыштыме улмаш.
1917-ше ий ӱярня тылзын 6-шо (19-ше) кечыже — Петроград гыч князь Г. Е. Львовын кидпалан телеграммыж дене келшышын губернаторын кучемжым пытарыме нерген — пытартыш Озаҥ губернатор П. М. Боярский шке полномочийжым Озаҥ губернийысе земский управын председательжылан шогалше полковник В. В. Молоствовлан пуэн. Тудо кечынак тиде увертарымашым чрезвычайный (вучыдымо) Озаҥысе губернийын земский погынымаштыже йӱкын лудыныт да тудым участникше-влак шотыш налыныт.
Тыгеракын, В. В. Молоствов вигак Временный правительствын Озаҥ губернийысе икымше комиссарже лийын. Туге гынат эн лишыл жапыште шке ӱмбачше комиссарын полномочийжым кудалтыме нерген сӧрен, тиддеч ончыч вигак — 1917-ше ий ӱярня тылзын 5-ше (18-ше) кечынже — чрезвычайный (вучыдымо) Озаҥысе губернийын земский погынымаштыже Озаҥ губернийысе земский управын председательжылан А. Н. Плотниковым сайленыт. Пытартышыжым элгӧргӧ пашан министржылан пеҥгыдемдыме дене, В. В. Молоствов тудлан губерний дене вуйлатымашым пуышаш улмаш.
Официал увер дене келшышын, 1917-ше ий ӱярня тылзын 30-шо (вӱдшор тылзын 12-шо) кечынже А. Н. Плотников «Временный правительствын Озаҥ губернийысе комиссарын сомылжым шукташ» шогалын[7].
| Лӱм | Илыш ий-влак | Вуйлатыме жап (1917 ий) |
|---|---|---|
| Молоствов В. В. | 6 (19) — 30 март | |
| Плотников А. Н. | 30 март гыч | |
| Чернышев Валериан Андреевич | май мучаш гыч |
Палемдымаш
- ↑ 1 2 3 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Тергыме кече: 10 пургыж 2026. Архивлыме 28 сӱрем 2014 ий.
- ↑ Политические и финансовые преобразования благоверного Императора Павла I. Тергыме кече: 10 пургыж 2026. Архивировано из оригинала 10 пургыж 2026 ий.
- ↑ 1 2 3 4 Тархов С. А. Изменение АТД России за последние 300 лет (руш.). www.webcitation.org. Тергыме кече: 10 пургыж 2026.
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Тергыме кече: 10 пургыж 2026. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Тергыме кече: 10 пургыж 2026. Архивлыме 4 пеледыш 2011 ий.
- ↑ Розен, Отто Федорович (Озаҥ губернатор) // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.
- ↑ Алексеев И. «Свобода» без права на выбор. Тергыме кече: 10 пургыж 2026. Архивировано из оригинала 19 вӱдшор 2016 ий.
Литератур
- Риттих А. Ф. Казанская губерния. — Казань, 1870. — 2 т.
- Адрес-календарь служащих в Казанской губернии лиц 1871 год
- Татарское дворянство Казанской губернии (2-я половина XVI—XVII вв.)
- Списки населенных мест Казанской губернии 1866 (руш.). blacksearcher.ru. Тергыме кече: 9 пургыж 2026.
Кылвер-влак
- Карта Казанской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)
- Онлайн библиотека Царское Село, книги по истории Казанской губернии (Памятные книжки), PDF
