Голованов, Александр Евгеньевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Голованов.
Тергыме статья
Александр Евгеньевич Голованов
Alexandr Golovanov.jpg
Шочмо кече 7 август (25 июль) 1904
Шочмо вер Угарман
Колымо кече 1975 ий 22 идым(1975-09-22)
Колымо вер Моско, СССР
Пурымаш  Россий империй→
 СССР
Войскан родшо Совет Ушем Сарзе-юж вий
Службо жап 1919—1924, 1941—1953
Званий Главный маршал авиации ВВС СССР
Авиаций тӱҥ маршал
Командоватлен ДБА-н 212-шо посна полкшо (1941)
ДБА-н 81-ше дивизийже (1941—1942)
Мӱндыр авиаций (1942—1944)
18-ше юж армий
СССР мӱндыр авиаций
15-ше юж-десант корпус
Кредалмаш/сар
Награде да премий
Ленин орден Ленин орден Орден Красного Знамени Орден Красного Знамени
Орден Красного Знамени Орден Суворова I степени Орден Суворова I степени Орден Суворова I степени
Орден Красной Звезды Медаль «За отвагу» (СССР) «Чапле пашалан (Сарзе патырлыклан) лӱмгече медаль. Владимир Ильич Ленинын шочмыжлан 100 ий лӱмеш палемдалтын» I степенян «Ачамланде сар партизанлан» медаль
«Моском аралымылан» медаль SU Medal For the Defence of Stalingrad ribbon.svg Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» SU Medal Twenty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg
SU Medal Thirty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg SU Medal For the Capture of Koenigsberg ribbon.svg Медаль «За взятие Берлина» SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg
SU Medal 40 Years of the Armed Forces of the USSR ribbon.svg SU Medal 50 Years of the Armed Forces of the USSR ribbon.svg SU Medal In Commemoration of the 800th Anniversary of Moscow ribbon.svg
Советская гвардия

Йотэл награде-влак

MN Order Sukhebator rib1961.svg Йошкар Тисте орден (Монголий) MN Order Military merit rib1961.svg Орден «Крест Грюнвальда» I степени
Halhin-Gol.png
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Александр Евгеньевич Голованов (1904, 7 август (25 июль), Угарман, Россий империй — 1975, 22 сентябрь, Моско, СССР) — совет военачальник, авиацийын тӱҥ маршалже (1944)[1].

СССР-ын Мӱндырк коштшо авиацийын командующийже (1942—1944), 18-ше юж армийын командующийже, СССР-ын Мӱндыр авиацийжым Вуйлатыше (1944—1946), СССР-ын Мӱндыр авиацийжын командующийже (1946—1948[2]).

Кугу Ачамланде сар деч вара СССР-ын мӱндырк коштшо авиацийжым (АДД-ым) уэш вораҥдарыше[3]. РККА историйыште эн самырык авиаций маршал[4].

Биографий

Александр Голованов 1904 ий 7 августышто Угарманыште капитан эҥер флот капитанын ешыштыже шочын. Аваже Александр II-ым ик пушташ тӧчышын — Николай Кибальчичын — ӱдыржӧ лийын. Головановмыт тукым гыч шукышт гвардийыште, Семёновский полкышто сарзе службышто шогеныт[4].

8 ияш тудо Александровский кадет корпусыш пура. Шкаланже кум ийым ешарен, 13 ий гыч Голованов Йошкар гвардийыш ушна[3].

Йошкар Армийыште службо

Йошкар Армийыште Александр официальнын 1919 ий май гыч шотлалтын. Граждан сар жапыште Эрвел фронтышто 28-ше стрелковый дивизийын 59-ше стрелковый полкыштыжо разведчиклан служитлен, вара Кечывалвел фронтышто 7-ше стрелковый дивизийын саде полкыштыжак разведчик лийын. Антон Деникин ден Нестор Махно армийышт дене кредалмаште участвоватлен[5].

Сӧйыштӧ сусырген да демобилизоватлалтын, тидын деч вара Йошкар Армий ден Флотлан Снабжений шотышто рӱдӧ управленийыште курьерлан, Центропечать агентлан, Волгосудстройышто чодырам волтымаште шала пашазылан, электромонтёрлан пашам ыштен[4].

ОГПУ-што службо

1924 ийыште, Лев Захаровын (акажын марийжын) темлымыж почеш, СССР Калык комиссар-влакын каҥашышт пеленысе Иктеш ушымо кугыжаныш политике управленийыш (ОГПУ) службыш пурен[6].

Александр Голованов Моско сарзе округысо ОГПУ-што, Угарманыште да Алма-Аташте посна пӧлкалаште да оперативный пашаште служитлен. Пӧлкан уполномоченныйже гыч вуйлатышыже марте должностьышто лийын. Борис Савинковым арестоватлымаште участвоватлен[2].

Службо жапыште 1930 да 1931 ийлаште кок гана Китайыш (Синьцзян провинций), Монголийыш да Францийыш командировкыш лектеден[7].

1931 декабрь — 1933 ийлаште Неле промышленность калык комиссариатыште пашам ыштен, наркомын алмаштышыжын вуйыншогышо секретарьже лийын[4].

Граждан авиацийыште службо

1932 ийыште ОСОАВИАХИМ-ын чоҥештылмаш школжым тунем пытарымек, Александр Голованов «Аэрофлот» ГВФ-ын Тӱҥ управленийыштыже тыршен, тушто пилотын, Моско управленийысе авиаотряд командирын полышкалышыже лийын[2].

1934 ийыште Александр Голованов — ГВФ-ын Кокла Азийысе управленийжын (Ашхабад) неле корабль-влакан посна авиаотрядшын командирже. Идалык гыч тудо Граждан юж флотын Эрвел-Сибирь виктемжым (Иркутск) вуйлаташ тӱҥалын, а 1936 ийыште тудо Совет Союзысо ГВФ-ын начальникше пеленысе Каҥашыш пурен[3].

1937 ийыште ГВФ-ын Москосо управленийыштыже 27-ше транспортный авиаторядын лётчикшылан пашам ышташ пунчалын. 1938 ий гыч тудо кумшо транспортный авиаотрядын пилот-инструкторжо, лӱмын шуктышаш пашалан ышталтше эскадрилийын шеф-пилотшо лиеш[4].

1938 ийыште Александр Голованов «Аэрофлотын отличникше» да «Туткар деч посна чоҥештылмылан» (300 тӱж. да 500 тӱж. меҥге) знак-влак дене суапландаралтын, а тудын фотожым «Огонёк» журналын комешыже савыктыме[1].

1939 ийыште тудо РККА ВВС-ын штабышкыже командироватлалтын. Командный составым шупшыктен да Халхин-Голышто кредалме верла гыч СССР территорийыште улшо госпитальлашке нелын сусыргышо-влакым луктеден, тидлан тудо Йошкар Тисте шкенжын икымше сарзе орденжым налын. 1940 ий гыч Александр Голованов ГВФ-ын Моско управленийжын шеф-пилотшылан пашам ышта[7].

СССР ВВС-ыште службо

1941 ий тӱҥалтыште, ВВС-ын генеральный инспекторжо Яков Смушевичын полшымыжлан кӧра, Александр икымше гана шкежак Иосиф Сталин дене вашлийын, тудлан мӱндыр бомбардировкылык авиацийын лётикше-влакым начар игечыште, мланде уждмоскошко да умбакыжате чоҥештылаш лӱмын ямдылыме курсым ышташ темлен[8].

Икмыняр тылзе гыч Александр Головановым Йошкар Армийын кадр составышкыже пуртымо, тудлан подполковник сарзе лӱмым пуымо да мӱндыр бомбардировкылык авиацийын 212 полк командиржылан шогалтыме[9].

Кугу Ачамланде сарыште эн тӱҥалтыш гычак участвоватлен. 1941 ий августышто, командир Михаил Водопьяновым алмаштен, мӱндырк коштшо 81-ше авиаций дивизийын командиржылан шогалтыме. Тудын вуйлатымыж почеш авиадивизий Берлиным бомбитлен: 1941 ий 7 август гыч 4 сентябрь марте гына Германий территорийыш 9 рейд ышталтын, тидлан кӧра 300 утла бомбым кудалтыме. 1942 ий февральыште Кӱшыл тӱҥ командованийын ставкыжын мӱндырк коштшо авиацийжын (АДД) командующийжылан шогалтыме[10].

Моско кредалмаш тӱҥалме дене авиадивизий немыч войска-влаклан Москошко наступатлаш чаракым ыштен да варажым Подмосковьеште, Рославль воктене, Новгород-Северский кундемыште немыч войскан чумыргымыштым, вончымо верым, кӱварым, кӱртньыгорно узел-влакым, Смоленск, Бобруйск, Могилёв кундемлаште тушманын аэродромжым, Юл гоч кӱртньыгорно да автомобиль кӱвар-влакым да молымат атаковатлен[2].

Тушман дене кредалмаште сеҥымашлан, СССР-ын мӱндыр бомбардировщикше-влакын икмыняр сай рейдыштлан Александр Голованов сарзе званийыште подполковник гыч авиацийын тӱҥ маршалже марте кушкын: авиацийын генерал-майоржо (1941 ий 25 октябрь), авиацийын генерал-лейтенантше (1942 ий 5 май), авиацийын генерал-полковникше (1943 ий 26 март), авиаций Маршал (1943 ий 3 август), авиацийын Тӱҥ маршалже (1944 ий 19 август)[3][9].

Сар деч варасе ий-влак

1946 ий апрель гыч — СССР-ын Мӱндыр авиацийжын командующийже (ончычсо 18-ше юж армий негызеш ышталтын). 1948 ий майыште паша верже гыч кораҥдыме да академийыш тунемаш колтымо. 1950 ийыште К. Е. Ворошилов лӱмеш Кӱшыл сарзе академийын общевойсковой факультетшым шӧртньӧ медаль дене пытарен. Кугу Ачамланде сар деч вара СССР-ын мӱндырк коштшо авиацийым (АДД) вораҥдарыше[5].

1946 ий гыч 1950 ий марте Александр Голованов — кокымшо созыв СССР Кӱшыл Каҥашын депутатше[1].

1951 ий декабрьыште «Лӱйымаш курсыш пурен. Тудым пытарымек, 1952 ий апрель кыдал гыч 1953 ий апрель марте 37-ше гвардейский юж-десант корпус дене командоватлен. Тидыже званий дене историйыште тыгайым таҥастараш лийдыме волтымаш лийын — СССР Сарзе вийын пӱтынь исторйыштыже корпус дене сарзывийын родшын тӱҥ маршалже нигунамат командоватлен огыл[7]. Головановлан СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумыш званийым авиацийын тӱҥ маршалже гыч общевойсковой генерал-полковник марте волташ йодмашым возаш темленыт, тидлан тудо келшен огыл[6].

1953 ийыште, Сталин колымек, «черланыме дене» отставкыш колтымо[2].

1958 ий гыч тудо Граждан авиаций НИИ начальникын чоҥештылмаш службо шотышто алмаштышыжлан пашам ыштен. 1966 ий гыч — пенсийыште. Илышысе шкенжын пытартыш ийлажым Александр Голованов мемуар возымо пашалан пӧлеклен. Тудо «Мӱндыр бомбардировкылык…» шарнымаш книгам возен, тушто ятыр лаштыкше И. В. Сталин дене вашлиймашлан да тудын дене вашкыллан пӧлеклалтын. Мемуар посна савыктыш дене икымше гана 1982 ий мучаште гына лектын, а тудын тичмаш версийже — 2004 ийыште гына[11].

Александр Голованов черланымылан кӧра 1975 ий 22 сентябрьыште колен. Москосо Новодевичий шӱгарлаш тойымо[8].

Еш

Александр Голованов ватан лийын. Пелашыже — Тамара Васильевна (Вологда губерний гыч 1-ше гильдий купечын ӱдыржӧ). 1996 ийыште колен. Йоча-влак — Светлана (1934 шоч.), Тамара (1938 шоч.), Вероника (1943—2003), Ольга (1945 шоч.), Святослав (1947—1996)[8].

Награде-влак

  • Кок Ленин орден (1940, 1949)
  • Кум Йошкар Тисте орден (1939, 1941, 1944)
  • 1-ше степенян кум Суворов орден (1943, 1945, 1945)
  • Йошкар Шӱдыр орден (1968)
  • «Лӱддымылыклан» медаль (1967)
  • I степенян «Ачамланде сарын партизанжылан» медаль (1943)
  • «Моском аралымылан» медаль (1944)
  • «Сталинградым аралымылан» медаль (1944)
  • «Германийым сеҥымылан» медаль (1945)
  • «Кёнигсбергым налмылан» медаль (1945)
  • «Берлиным налмылан» медаль (1945)
  • «Туткар деч посна 300 000 меҥгым чоҥештылмылан» знак (1938)
  • «Туткар деч посна 500 000 меҥгым чоҥештылмылан» знак (1939)[3][6]
Йот эл-влакын наградышт
  • I степенян «Грюнвальдын Ыресше» орден (Польшо)
  • Сухэ-Бататор орден (Монголий)
  • Йошкар Тисте орден (Монголий)
  • «Сарзе кредалмаш суаплан» орден (Монголий)
  • «Халхин-Гол воктен кредалмаште лийшылан» знак[9][5]

Шарнымаш

  • Головановын шочмыжлан 80 ий темме лӱмеш пӧлеклалтше СССР-ын шкешотан почто маркыже, 1984
    Моско областьысе Дзержинский олаште 3-шо №-ан муниципал общеобразовательный лицей авиацийын тӱҥ маршалже А. Е. Голованов лӱмеш маналтын.
  • Москосо «Марьино» шуко профилян туныктымо лицей Александр Головановын лӱмжым нумалеш.
  • Иркутскысо 43 №-ан общеобразовательный школлан Александр Головановын лӱмжым пуымо.

Иркутскышто Транспорт сферыште эскерыше федерал службын кугыжаныш авиаций эскерымашын Эрвел-Сибирь виктемжын пӧртыштыжӧ шарныктыш оҥам сакыме.

  • «Александр Голованов» Ту-160 стратегийлык ракетнумалше авиацийын тӱҥ маршалже лӱмеш маналтын.
  • Александр Голованов лӱмеш икмыняр урем Москошто, Угарманыште да моло вереат маналтыныт.
  • 2022 ийыште мемориал оҥам Угарманыште Ошар уремысе 1 №-ан пӧртыш сакыме, тушто ожно Головановын тунемме школ верланен[12][13][14][8].

Тыгак ончо

Литератур

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 Маршал Победы Александр Голованов. Парламентская газета (7 ага 2012). Тергыме кече: 18 теле 2023.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Чуев Ф. И. Несписочный маршал // Солдаты империи: Беседы. Воспоминания. Документы. — М.: Ковчег, 1998. — 222 с.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Голованов Александр Евгеньевич - главный маршал авиации СССР. Министерство обороны Российской Федерации. Тергыме кече: 18 теле 2023.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Шендриков Е. А. Главный маршал авиации А. Е. Голованов: штрихи к портрету  — № 5, март 2018 — С. 190. // Воздушно-космические силы // Теория и практика. — 2018. — № 5. — С. 190-194.
  5. ↑ 1 2 3 Елисеева М. А. Синусоида жизни маршала Голованова // Армейский сборник Министерства обороны Российской Федерации : журнал. — 2023. — № 6. — С. 23-29.
  6. ↑ 1 2 3 Ушаков С. Ф. Главный маршал авиации А. Е. Голованов // К 80-летию со дня рождения. — М.: Военно-исторический журнал, 1984. — С. 88—90.
  7. ↑ 1 2 3 Решетников В. В. В. А. Голованов: лавры и тернии. — М.: Церера, 1998. — С. 88. — ISBN 5-89710-004-7.
  8. ↑ 1 2 3 4 Николай Кустов. Александр Голованов: годы после войны. Байкальские вести (26 сорла 2014). Тергыме кече: 18 теле 2023.
  9. ↑ 1 2 3 Голованов А. Е. Дальняя бомбардировочная // Воспоминания Главного маршала авиации. — М.: Центрполиграф, 2020. — (Наш XX век).
  10. ↑ Приказ Народного комиссара обороны СССР № 0071 от 17 августа 1941 года «О результатах и недостатках в организации налета 81-й авиадивизии на район Берлина». Русский архив. Тергыме кече: 18 теле 2023.
  11. ↑ Семен Экштут. Синусоида маршала Голованова Взлет и падение сталинского любимца. Российская газета (13 ага 2015). Тергыме кече: 18 теле 2023.
  12. ↑ Главным маршалом авиации гордятся в Нижнем Новгороде. Победа РФ (26 теле 2022). Тергыме кече: 19 теле 2023.
  13. ↑ Школе №43 присвоено имя Главного маршала авиации Александра Голованова. Администрация города Иркутска (12 ага 2017). Тергыме кече: 19 теле 2023.
  14. ↑ «Александр Голованов» в небе Подмосковья. Агентство Новостей Подмосковья (12 сорла 2020). Тергыме кече: 19 теле 2023.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Голованов,_Александр_Евгеньевич&oldid=1168309" гыч налме