Берлиным налмылан (медаль)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
«Берлиным налмылан» медаль
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл  СССР
Тип медаль
Статус огеш кучыкталт
Статистике
Параметр диаметр — 32 мм,
тасман лопкытшо — 24 мм
Ыштыме кече 1945 ий 9 июнь
Суапландарыме чот 1 100 000 наре
Черет
Кугурак награде «Веным налмылан» медаль
Изирак награде «Белградым утарымылан» медаль
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

«Берлиным налмылан» медаль (руш. Медаль «За взятие Берлина») — СССР-ын кугыжаныш наградыже. СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «„Будапештым налмылан“, „Кёнигсбергым налмылан“, „Веным налмылан“ да „Берлиным налмылан“ медаль-влакым тӧнежлыме нерген» 1945 ий 9 июньысо кӱштыкшӧ дене пеҥгыдемдыме. Медаль сӱретын авторжо — сӱретче А. И. Кузнецов.

Наградым нацист Германийын рӱдолажым налме лӱмеш тӧнежлыме, тидыже Кугу Ачамланде сарын мучаште лийын. Наградын статутшо почеш, тудым Берлиным штурмоватлыше тӱшкаште лийше совет сарзыслужышо-влак, тыгак тиде олам налме годым сарзе операцийым вораҥдарыше ден вуйлатыше-влак суленыт. Тӱрлӧ возымаш гыч пале: «Берлиным налмылан» медаль дене 1 100 000 наре еҥ суапландаралтын.

«Берлиным налмылан» медаль СССР-ын сар деч ончычсо кумдыкшо деч ӧрдыжтӧ верланыше ола-влакым сеҥен налмылан тӧнежлыме шым совет награде кокла гыч иктыже.

Исторический контекст

1945 ий 16 апрельыште Берлин операций тӱҥалын, тудо, историк-влакын аклымышт почеш, Кокымшо тӱнямбал сарын  (руш.) (мар. эн тӱҥ да ик эн кугу операцийже лийын[1][2][3]. Совет Ушем Маршал Г. К. Жуков возен: «Берлин верч лийшаш кредалмаш посна шогышо, нимо денат таҥастараш лийдыме операций лийын. Фронтын войскажлан Одер эҥер гычак тӱҥалын, чот пеҥгыдемдыме Берлин марте шуйнышо куатле обороно рубеж эшелонан зоным кӱрлаш кӱлын. Берлин деке лишеммаште немыч фашист войскан эн кугу тӱшкажым кырен шалатыман да фашист Германийын рӱдолажым налман ыле, тудын верч тушман, очыни, колымеш кредалаш тӱҥалеш»[4].

Операцийыш 1-ше Белорус, 2-шо Белорус да 1-ше Украин фронтлан вийыштым, тыгак тораш чоҥештылше авиацийын 18-ше юж армийжым, Днепрысе сарзе флотилийым да Балтик флотын ужашыжым ушымо[1]. Берлин деке лишеммаште куатле немыч обороно сооружений-влак лийыныт. Совет войскалан Берлин деке корным петырен шогышо Зеелов кӱкшака верч кугу кредалмаш каен, тудым 1945 ий 18 апрельыште налме[1][5].

Берлиным штурмоватлымаш 1945 ий 25 апрельыште тӱҥалын; оласе уремлаште моткоч тале кредалмаш шарлен[6]. 30 апрельыште совет войска Рейхстагым штурмоватлаш тӱҥалын. 2 май эрдене Берлинын комендантше, торешланымашын пайдаже укем ужмек, рӱдолан гарнизонжым совет пленыш пуымо нерген приказеш кидпалым пыштен[5]. Тудо кечын 15:00 шагатлан олаште немыч-влак ваштареш шогымым чарненыт[6].

Историй

«Берлиным налмылан» медаль сӱретан 2015 ийысе Россий почто марке
«Берлиным налмылан» медальын реверсше

1945 ий 19 апрельыште Йошкар Армийын тыл вуйлатышыже армий генерал А. В. Хрулёв тӱҥ интендант виктемын Технический комитетшылан СССР деч ӧрдыжысӧ ола-влакым налме да утарыме лӱмеш медаль-влакын проектыштым ямдылаш пашам пуэн[7][8].

«Берлиным налмылан» медальын икымше эскизшым 1945 ий 24 апрельыштак ончыктеныт, тунам Германийын рӱдолаж верч кредалмаш чот талын каен шоген. Лийшаш наградын тӱжвал сынжым палемдыше конкурсыш чылажге 116 эскизым пуымо. 3 майыште Технический комитетын гравёржо В. Н. Андрианов пуымо эн сай проект-влак негызеш икымше образец-влакым металл дене ышташ пижын[7][8]. Историк-фалерист В. А. Дуровын палемдымыж почеш, медаль-влакын лӱмыштым кужун каҥашеныт. «Но мучашлан ик шонымашыш толыныт: славян рӱдола-влакым Гитлерын куллыкшо деч утарыме лӱмеш медальлаште „Утарымылан“ возалтшаш, а моло медальыште — „Налмылан“», — возен шымлызе[7].

«Кугу сеҥымаш дене кумылаҥше сӱретче-влак шке сӱретыштышт гитлеризмын тӱҥ эҥертышыже семын улшо Берлиным налмын значенийжым ончыкташ тыршеныт», — возен В. А. Дуров[9]. Тыге, сӱретче Е. М. Романов шке эскизлаштыже ик элемент семын «Сеҥымаш» орденым сӱретлен[9]. А. И. Кузнецов, тымарте икмыняр совет орден ден медальым ямдылымашке ушнышо, икмыняр вариантым ончыктен. «Ик проектыштыже свастикым тошкышо совет салтакым, весыштыже — союзник-влакын кум тистыжым сӱретлен: покшелне совет тисте да кок велне АУШ-ын да Кугу Британийын тистышт, нуно фашизм ваштареш пырля кучедалмаште сарзе келшымашым ончыктеныт. Ӱлнырак ыреслалтше сравоч-влакым вераҥдыме, нуно Гитлерын Германийжын рӱдолажын капитуляцийжым символ семын ончыктеныт», — тыге Кузнецовын эскизше нерген Дуров ойлен[9]. Сӱретче Киселёв тыгай медаль проектым темлен: Бранденбург капка ончылно лойгалтше тисте дене совет танк-влак эртат[9].

Тушманын олаже-влакым налме лӱмеш медальлаште мучаш вариант семын сӱретче А. И. Кузнецовын ик эскизшым вераҥдыме нерген пунчалым лукмо. Проектыште «Берлиным налмылан» мут-влак да олан сӱмырлымӧ кечыже гына лийыныт[9].

СССР Кӱшыл Каҥаш  (руш.) (мар. Президиумын 1945 ий 9 июньысо кӱштыкшӧ дене «Берлиным налмылан» медаль эше кум медаль дене — «Будапештым налмылан», «Кёнигсбергым налмылан», «Веным налмылан» — медаль-влак дене иквереш тӧнежлалтын. Документым кажне арнян лекше 34 №-ан «Ведомости Верховного Совета СССР» савыктышыште (1945 ий) савыктыме[10]. Тыге, «Берлиным налмылан» медаль СССР-ын сар деч ончычсо кумдыкшо деч ӧрдыжтӧ верланыше ола-влакым налмылан тӧнежлыме шым совет награде кокла гыч иктыже лийын[8].

Медаль нерген положений

«Берлиным налмылан» медаль дене «Йошкар Армийын, Сарзе-Теҥыз Флотын  (руш.) (мар. да НКВД войскан сарзыслужышышт — Берлиным „геройлын штурмоватлымаште да налмаште“ лийше-влак, тыгак тиде олам налме годым сарзе операцийым вораҥдарыше ден вуйлатыше-влакым» суапландареныт. Медальым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын лӱмжӧ дене «нине ола-влакым штурмоватлымаште да налмаште чынак лиймым пеҥгыдемдыше, часть командир ден сарзе-эмлыме заведений-влакын начальникыштын пуымо документ негызеш» кучыктеныт[10][11].

Медальым «Йошкар Армийын да Сарзе-Теҥыз Флотын сарзе частьлаштышт улшо еҥ-влаклан — сарзе частьын командирже-влак, а армий ден флот гыч лекше еҥ-влаклан — суапландаралтше-шамычын илыме верышт почеш областьысе, оласе да районысо сарзе комиссар-влак» кучыктеныт[10].

«Берлиным налмылан» медаль шола могыр оҥышто кондышталтеш, орден ден моло медаль-влак улыт гын, «Веным налмылан» медаль деч вара верлана[10].

Медаль нерген

«Берлиным налмылан» медаль 32 миллиметр диаметран чын оҥго[11], тудо вӱргене гыч ышталтын[10].

Медальыште верланыше чыла сӱрет ден возымаш оварыше улыт. Медальын аверсыштыже покшелне «Берлиным налмылан» возымаш верланен, возымаш ӱмбалне — вич мучашан шӱдыр, ӱлнырак йыр мучко тумо лышташ гыч пел аршашым вераҥдыме. Йыр мучко медальым бортик дене тӱраҥдыме. Медальын реверсыштыже Берлиным налме кече коралт возалтын: «1945 ий 2 май». Кечым палемдыме йымалне вич мучашан шӱдыр верланен[10][12].

Медаль пылыш да оҥго дене вич лукан колодко дене ушалтын, тудыжо 24 миллиметр лопкытан йошкар порсын муар тасма дене шупшылалтын. Тасма покшелне вич корно уло: кум шеме да кок нарынче («гвардийлык тасма» маналтеш). Тӱрысӧ шем корно-влакым аҥысыр нарынче корно дене авырыме[10][12].

Суапландарымаш

Краматорскысо историй тоштерыште аралалтше «Берлиным налмылан» медальын удостоверенийже

Тӱрлӧ возымаш дене келшышын, «Берлиным налмылан» медаль дене суапландарыме-влак — 1 100 000 наре але утларак еҥ[13]; шымлызе Д. А. Тарасын тыгай данныйже почеш, медальым 1 000 090 еҥ сулен налын[14]. Медаль дене суапландарыме сарзывуйлатыше-влак коклаште — Совет Ушем Маршал-влак Г. К. Жуков[15] ден И. С. Конев[16].

«Берлиным налмылан» эн шуко медальым Кугу Ачамланде сар пытыме деч вара икымше кум ийыште кучыктымо. Наградым вигак сарзе частьыште кучыктен огытыл гын, сарзыслужышо демобилизаций годым келшыше документым налын, тудын негызеш медальым илыме верыштыже сарзе комиссариатыште налын кертын[8].

1951 ий марте медальым да тудын удостоверенийжым суапландарыме еҥын колымыж деч вара кугыжанышлан пӧртылтымӧ. СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1951 ий 5 февральысе кӱштыкшӧ дене «Берлиным налмылан» медаль да тудын удостоверенийже суапландарыме еҥын колымекше тудын родо-тукымжо пелен аралаш кодалт кертыт[8].

«Аргумент ден факт-влак» савыктышын журналистше Андрей Сидорчикын палемдымыж почеш, сар деч варасе жапыште «коло тӱжем наре ончычсо салтак ден офицер погынен», кӧмыт деке «Берлиным налмылан» медаль кугун вараш кодын миен шуын. Обороно министерствын специалистше-влак наградым налде кодшо-влакым умбакыже кычалыныт. Мутлан, 2003 ийыште Российын Арменийысе посольствыжо Ереваныште илыше Анатолий Зеленцовлан «Берлиным налмылан» медальым кучыктымо церемонийым эртарен. РККА-н гвардий старшинаже улмыж годым Зеленцов Берлиным штурмоватлымаште лийын, кредалмаште сусырген да госпитальыш колталтын[8].

Геральдике могырым шӱкалтыш

2009 ий 4 мартыште Россий Федераций Президентын 238 №-ан кӱштыкшӧ дене «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште Сеҥымашлан 65 ий» лӱмгечылык медальым  (руш.) (мар. тӧнежлыме, тудын тасмаже тӱсшӧ дене «Берлиным налмылан» медальын тасмаж гаяк[17].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 Военный энциклопедический словарь, 2002, с. 148.
  2. ↑ Изотова, Царёва, 2008, с. 274.
  3. ↑ Дуров, 1993, с. 119.
  4. ↑ Изотова, Царёва, 2008, с. 274—275.
  5. ↑ 1 2 Изотова, Царёва, 2008, с. 275.
  6. ↑ 1 2 Военный энциклопедический словарь, 2002, с. 149.
  7. ↑ 1 2 3 Дуров, 1993, с. 101.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 Сидорчик А. Для тех, кто поставил точку. История медали «За взятие Берлина». Аргументы и факты (9 пеледыш 2014). Тергыме кече: 14 сӱрем 2025. Архивлыме 21 шыжа 2017 ий.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Дуров, 1993, с. 122.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Текст: Указ Президиума Верховного Совета СССР от 9 июня 1945 года «Об учреждении медалей „За взятие Будапешта“, „За взятие Кёнигсберга“, „За взятие Вены“ и „За взятие Берлина“» в Викитеке Логотип Викитеки
  11. ↑ 1 2 Царёва, 2010, с. 65—66.
  12. ↑ 1 2 Царёва, 2010, с. 94.
  13. ↑ Шуняков Д. В. Награды удостоены… Статистические данные по награждению советскими орденами и медалями в годы Второй мировой войны. // Военно-исторический журнал. — 2021. — № 5. — С.48.
  14. ↑ Тарас, 2002, с. 71.
  15. ↑ Жуков Георгий Константинович (руш.). Сайт «Герои страны». Тергыме кече: 14 сӱрем 2025.
  16. ↑ Конев Иван Степанович (руш.). Сайт «Герои страны». Тергыме кече: 14 сӱрем 2025.
  17. ↑ Указ Президента РФ от 04.03.2009 N 238 "О юбилейной медали "65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941 - 1945 гг." (вместе с "Положением о юбилейной медали "65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941 - 1945 гг."). consultant.ru. КонсультантПлюс. Тергыме кече: 14 сӱрем 2025. Архивлыме 14 теле 2017 ий.

Литератур

  • Военный энциклопедический словарь. — М.: Издательский дом «ОНИКС 21 век», 2002. — 1432 с. — ISBN 5-329-00712-7.
  • Изотова М. А., Царёва Т. Б. Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России. — Ростов н/Д: Вадис: М.: РИПОЛ классик, 2008. — 432 с. — (Большой энциклопедический словарь). — ISBN 978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР). — ISBN 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России).
  • Награды Великой Отечественной: альбом / Автор-составитель В. А. Дуров. — М.: Русская книга, 1993. — 130 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 5-268-00409-3.
  • Тарас Д. Боевые награды СССР и Германии Второй Мировой Войны / Д. Тарас. — М.: АСТ, Мн.: Харвест, 2002. — 144 с. — ISBN 5-17-011487-7 (АСТ). — ISBN 985-13-0781-5 (Харвест).
  • Царёва Т. Б. Все награды Второй мировой войны. Ордена, медали и нагрудные знаки / Т. Б. Царёва. — Ростов н/Д.: Вадис, 2010. — 480 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-9567-0859-0.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Берлиным_налмылан_(медаль)&oldid=1207599" гыч налме