Сура (эҥер)

Сура
Сура
	Алатырь воктене Сура
Сынже
Кужыт	841 км
Бассейн	67 500 км²
Вӱдым кучылтмаш	260 м³/с (аҥыште)
Вӱд йогымаш
Вӱдшинча
• Верланымаш	Сурасе Курыквуй села
• Координат	53°23′41″ с. ш. 46°56′27″ в. д.GЯO
Аҥ	Чебоксар вӱдкучем
• Верланымаш	Васильсурск посёлок
• Координат	56°07′23″ с. ш. 45°58′21″ в. д.GЯO
Верланымаш
Вӱд системе	Чебоксар вӱдкучем → Юл → Каспий теҥыз
Эл	Россий;
Регион	Ульяновск область, Угарман область, Пенза область, Мордовий, Чуваший
ГВР код	08010500112110000035062
	вӱдшинча аҥ
	РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Сура (руш. Сура; чуваш. Сăр; курыкмар. Шур; эрзя Сура лей)^[2] — кугу эҥер, Юлын пурла игэҥерже. Ульяновск, Пенза да Угарман кундемлаште, Мордовийыште, Марий Элыште да Чувашийыште йога.

Эҥерын кужытшо — 841 уштыш^[3], погымо вӱд кумдыкшо — 67 500 уштыш²^[2]^[4]. Вӱд аҥыште кокласе вӱд раскотшо — 260 м³/с^[5].

Юл пеленсе кӱкшакаште, Ульяновск кундемыште, Сурасе Курыквуй (Сурские Вершины) ял воктене почылтеш да ончыч касвел могырыш, вара тӱҥ шотышто йӱдвел могырыш йога. Ӱлыл йогыныштыжо шолым волташ да ийын кошташ келша. Йӧнозанлыкыште вӱдым ситараш кучылталтеш. Сура серыште эн кугу ола — Пенза. Сура серыште тыгак Сурск, Алатырь, Ядрин, Шумерля ола-влак, вӱд аҥыште — Васильсурск пристань, Курмыш села верланеныт. XVI курым марте Сура дене Моско кажнан эрвел чекше эртен.

Эҥер вӱд мландым шаваш, калыклан вӱдым ситараш, да канышлан (рекреаций) кучылталтеш^[6].

Суран бассейнже

Топонимике

Сура — пӱтырналтше эҥер, тудын йогынжо чӱчкыдынак тура савырнен йога. Курыкмарла «шур» тыгак «тӱкӧ» (чонанын тӱкыжӧ) манмым ончыкта^[7]. Очыни, этимологий тиде мут гыч лектын.
Вес шонымаш:

Мордва-влак эҥерым Сура маныт, южгунам Суро, курыкмарла йылмыште Шур, одо шур «эҥер», чуваш шор, шур «куп», коми шор «вӱдйогын» дене таҥастаре. Чыла тиде Сура гидронимым Юл кундемысе йомшо финн-угор йылмын «эҥер» термин гыч ышталтмыж нерген шонаш йӧным ышта.
— Тӱнясе географий лӱм-влак: Топонимике мутер. — М: АСТ. Поспелов Е.М. 2001

Кумшо версий:

Лӱмын шочмыж нерген мордва преданий уло: «Тошто жапыште шуко калык-влак вер гыч верыш куснен коштын. Кунам мордва тышке толын лектын, тунам Юлышто уже ала-могай вес калык илен. Мордва-влак Юл деке толыныт, а тушто илыше-влак нуным эҥер дене ӱлнӧ волаш пуэн огытыл. Мордва-влак мӧҥгеш пӧртылыныт, но кӱшыч, Юл гыч; тышке-тушко коштын, илышаш верым кычалын. Тыгай верыш толын лектын, кушто Юлыш кечывалвел гыч вес эҥер йоген пура. Шоҥгыеҥ-влак каҥашаш тӱҥалыныт: мом ышташ, кушко умбакыже каяш? Ик эн шоҥго еҥ каласен: „Вот тиде эҥер, парня гай, кушко каяш ончыкта. Мыланна тиде эҥер дене каяш да тушто илаш кӱлеш“. Тудын мутшо дене келшеныт да тиде эҥер дене кӱшкыла каеныт, тушто вес калык-влак тунам иктат лийын огытыл. А вер сонарлан сай лийын, чодыра шуко. Тыге нуно тыште илаш кодыныт. А эҥерым Сур манаш тӱҥалыныт — тудо, парня гай, нунылан илыме верым ончыктен. Сур мордвала — „парня“»^[8]
— Топонимике воштончышышто Пенза крайын акретлыкше^[9]

Нылымше версий:

…татар йылмыште «соры́» мут уло (чынжымак верысе татар-влак тыге Сурам лӱмдат), кудыжо вӱдлан келшыше сур тӱсым ончыкта.
— Нижегородские татары: этнические корни и исторические судьбы^[10]

Эҥерын ойыртемже

Вӱдым погымо йӧнжӧ тӱрлӧ, утларакшым лум дене темеш. Вӱдташлымаш вӱдшор-ага тылзылаште лиеда. Ноябрь-декабрьыште кылма, март мучаште-апрельыште почылтеш^[5]. Сурасе вӱдкучемым (руш.) (мар. ыштыме деч вара эҥерын вӱдым кучымо пӱя уло.

Эртымгорно

XVI курымышто Сура эҥер чекым ыштыше йогын лийын. Дипломат да корныш коштшо С. Герберштейн, 1517 да 1526 ийлаште Россий мучко коштын, возен: «Сура эҥер Москосо да Озаҥысе кугыжа-влакын кучемжым ойыра, тудо кечывалвел гыч йога да, эрвел могырыш савырнен, Угарман деч коло кандаш миль ӱлнӧ Юлыш йоген пура. Юл ден Суран ушнымо верыште, ик серыштыже, кугыжа Василий орым чоҥен да шке лӱмжӧ дене Василёв город (Basilowgorod) манын лӱмден»^[11]. Тиде орым чоҥымо дене руш-влак пӱтынь эҥерым шке кидышкышт налыныт.

1557 ийыште, Иван Грозныйын Озаҥыш коштмыж годым, Сураш отряд дене толшо князь А. М. Курбский тудым «кугу эҥер, тушто пеш шуко кол» манын каласен^[12]. XVII курымышто Сураште да тудын игэҥерлаштыже ола-ор-влак чоҥалтыныт: Саранск (1641 ийыште), Пенза (1663 ийыште) да молат. Очыни, Суран кол поянлыкше (ихтиофауныж) нерген икымше палемдымаш 1728 ийыште Геральдике конторыш Пенза ола нерген уверыште лийын: «А оный город построен при реке Пензе и Суре … А в означенных реках и при тех реках и озёрах рыбы: щуки, лини, налимы, сомы, язи, плотва, судаки, лещи, окуни, караси»^[12].

Сура кумдыкышто икымше шымлыше паша 1768 ийыште П. С. Палласын экспедицийже дене эртаралтын. Тудын корныжо Угарман да Пенза губерний-влак (руш.) (мар. гоч эртен.

Игече

Эҥер ты кундемлан келшыше игече кумдыкышто верланен, тыште игече йӱштӧ теле да лывырге шокшо кеҥеж дене ойыртемалтеш. Эҥер кумдык лывырге куатан юж толкынышто верланен, тудым, озаланыше касвел мардеж-влак шупшыктат. Эн шокшо тылзын, июльын, кокла температурыжо — 18—19 °C; эн йӱштӧ, январьын — −11 гыч −12 °C марте. Идалыкысе кокла температур 4 °C наре, южын вӱдыжгылыкше — 75 %. Лум дене тӱҥ шотышто ноябрьын 15-20-шо числаштыже леведалтеш да 150—160 кече шога^[13].

Кушкыл да янлык тӱня

Суран тачысе кол поянлыкышкыже 50 тӱрло кол (таксон) пура, нунын кокла гыч 37-ше эреак ару вӱдыштӧ ила да куснен ок кошт (туводный улеш), 13-шо толшо але кондымо (интродуцент-влак), пурен коштшо чонан кызыт палемдалтын огытыл. Чонан-влакын тӱҥ ужашышт Сура аҥыште (42) да кугурак игэҥерлаште (34) вашлиялтыт. Сура вӱдкучемын ятыр пӱя да иксалаштыже 7 тӱрлӧ кол гына вашлиялтеш: нужгол, шӱльымольо, тыглай кодама (пундӱрвӧ), ший карака, шереҥге (якшарсӹнзӓ) да олаҥге. Шуко эҥерлаште карпын вашлиялтмыже тудын пӱясе озанлык гыч логалмыж нерген ойла. Лачак Суран йогыныштыже 5 тӱрлӧ палемдалтын: тюлька, угорь, шемшулдыр але шувач, першӓ. Пӱяште да вӱдкучемыште гына 3 тӱрлӧ палемдалтын: ош амур, буффало да пёстрый толстолобик. Но шуко кондымо (интродуцент) кол-влак озанлык гыч «куржыт», тидыже нунын эҥер иксалаште илымыштым палемда. 2008 ийыште ГосНИОРХ пашаеҥ-влакже Суран ӱлыл йогыныштыжо (карап коштмо корнын 28 уштыш кӱшкыла йогын дене) бычок-круглякым ужыныт. Кундемысе Йошкар книгалашке пуртымо 37 тӱрлӧ кол гыч, Сура вӱдыштӧ 29 ила але илен^[2].

Сурское посёлок воктене Сура эҥер

Шӧргочшо (млекопитающий) кокла гыч тыглай вӱдумдыр (вӱдкома), ондатр, шашке улыт. Южгунам воктен чодыра гыч ирсӧсна-влак вӱдым йӱаш лектыт.

Амфибий-влак: пӱясе да ерысе жава, шуэракын ужава-влак вашлиялтыт.
Кишке тукым (рептилий)-влак: кумыжвуян кишке.
Насекомый-влак: мотор вӱдагытан (вӱдшырчык, коговуйванды)-влак да моло тӱрлыжат, вӱдвискалыше (вӱдшыҥа).
Моллюск-влак: пӱйдыме-влак, перловице-влак, пӱясе-влак. Рак-влак вашлиялтыт.

Алатырь кундесыме Сура олыкышто (9025 га) «Присурский» пӱртӱсым аралыме кумдыкын (заповедникын) тӱҥ ужашыже верланен.

Ихтиофауна

XIX курым мучаште Алатыр, Курмыш, Ардат Симбирск губернийын (руш.) (мар. уездлаштыже кол кучымаште палемдалтыныт: олаҥге, одогол (шылагол), ловал (льоша), туршо (айзагол, тумыгол), нуран (нурангол, сӱзӹгол) пардаш (ошмагол), сазан, карака, нужгол, шереҥге, мокшынче, ошкол, тото (шемгол), некрагол, сельдь да пурыш (пзы)^[14].

Суран вӱдмучашыже кол еш (гихтиофауна) пеш нужна да 9 тӱрлӧ колым шотлымо: эҥерысе кӱнюго (шаранюго), шӱльымольо, нужгол, олаҥге, мокшынчо, тыглай кӱгол, ӧрышан пундӱрвӧ, сибирысе да тыглай обыкновенная иянюго (пинюго)-влак. Пытартыш ийлаште, вӱдкоман тыршымыжлан кӧра, Кӱшыл Суран йырым-йырысе сӱретше (гидрорежимже) чот вашталтын. Тыглай «эҥерысе» реофиль фауна лимнофильный дене алмашталтеш. Ончыч утларакшым кӱнюгым (шаранюгым) кученыт гын, кызыт, кызыт тыште утларакшым ӧрышан пундӱрвӧ, олаҥге, шӱльымольо логалыт^[2].

Явлейка села гыч Чаадаевка кумдыкышто ихтиофауна эше писын йогынысо (реофильный) «сыным» налеш, улыт тыгак эркын йогынышто илыше (лимнофильный)-влакат, но шукыгн огытыл. Писын йогынысо кол-влак тыгай улыт: айзагол (тумыгол), мӱктӧ (талдаш), писыгол, подузы (пурыш), вишкыле (шапкагол), юлысо нюкто (салтакгол). Шуко чот дене шереҥге (якшаршӹнзӓ), олаҥге, нужгол улыт^[2].

Чаадаевка гыч Колдаис села марте йогынышто утларак лимнофиль сынан кол-влак улыт. Утларак шуко шараньго, вишкыле, олаҥге, ловал уло. А. В. Янкинын уверже почеш тыште 28 тӱрлӧ наре, а тошто изэҥерлап-влак поянлыкым шотыш налаш гын — 31 тӱрлӧ кол ила^[15]. Шуко шотышто, тыште илыше колын тӱрлӧ улмыжо (ихтиофауна) Сурасе вӱдкучемын (руш.) (мар. аралымыж дене умылтаралтеш^[2].

Кӱшыл йогын шагалрак кол дене ойыртемалтеш, утларак ужашыже эҥер аҥ кумдыкышто улыт. Кызыт Суран кӱшыл йогыныштыжо — 33 тӱрлӧ, кыдалне — 29, ӱлнӧ — 35 тӱрлӧ кол ила. Эҥер аҥысе кумдыкышто утларак шуко да кумдан шарлыше вишкыле, шереҥге улыт, а эн шуэн — кишкыгол (юнгол), мыле, нурангол да першӓ. Чылажге, эҥерын йогынышто 41 тӱрлӧ колым ужмо, нуно 14 еш тукымыш пурат^[2]:

Eudontomyzon mariae
Acipenser ruthenus
Clupeonella cultriventris
Esox lucius
Anguilla anguilla
Abramis brama
Ballerus sapa
Ballerus ballerus
Alburnoides rossicus
Alburnus alburnus
Aspius aspius
Blicca bjoerkna
Carassius carassius
Carassius gibelio
Chondrostoma variabile
Cyprinus carpio
Gobio volgensis
Leucaspius delineatus
Squalius cephalus
Leuciscus idus
Leuciscus leuciscus
Pelecus cultratus
Phoxinus phoxinus
Rhodeus amarus
Romanogobio albipinnatus
Rutilus rutilus
Scardinius erythrophthalmus
Tinca tinca
Barbatula barbatula
Cobitis melanoleuca
Cobitis taenia
Misgurnus fossilis
Silurus glanis
Lota lota
Gymnocephalus cernuus
Perca fluviatilis
Sander lucioperca
Sander volgensis
Neogobius melanostomus
Perccottus glenii
Cottus gobio

Суран аҥже да ӱлыл йогынжо кол кучымо пашалан йонан^[2].

Суран игэҥерже-влак

Суран эн кугу игэҥерже-влак — Уза, Алатырь, Пьяна да Барыш.

Шола игэҥер-влак

Труёв
Сюзюмка
Кадада
Колдаис
Вежняньга
Уза
Пенза
Пензятка
Шелдоис
Колоярка
Шукша
Кутля
Пелетьма
Вьяс
Репьевка
Умыс
Синяш
Нерлейка
Кугу Кша
Чермелей
Штырма
Лаша
Чеберчинка
Промза
Кугу Сарка
Изи Сарка
Мокрый
Алатырь
Явлейка
Ичикса
Елховка
Меня
Киша
Медяна
Пьяна
Курмышка
Урга
Белавка
Семьянка
Огневка
Чугунка

Пурла игэҥер-влак

Час
Качимка
Метлей
Шкудимка
Тешнярь
Катмисс
Юловка
Ишимка
Шнаево
Медовка
Вядя
Иванырс
Айва
Инза
Аргаш
Тала
Беловодье
Барыш
Иреть
Кувалда
Бездна
Люля
Атратка
Пикшара
Сиявка
Киря
Алгашка
Мыслец
Кумашка
Кумажана
Уревка
Выла

Галерей

Сура Юлыш йоген пурымо годым. Васильсурск
Пензыште Сура
Качелай села воктене Сура

Видео

Слияние рек Сура и Труёв. Село Первое Тарлаково, Кузнецкий район (7.05.2022) (руш.). Тергыме кече: 8 теле 2025.
Река Сура близ села Траханиотово (часть 1) (руш.). Тергыме кече: 8 теле 2025.
Село Тихменево, река Сура, Кузнецкий район (9.05.2019) (руш.). Тергыме кече: 8 теле 2025.
Верховья Суры, село Явлейка, Кузнецкий район (30.04.2023) (руш.). Тергыме кече: 8 теле 2025.
Село Тихменево, река Сура, Кузнецкий район (9.05.2019) (руш.). Тергыме кече: 8 теле 2025.

Палемдымаш

↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ Ручин А. Б., Артаев О. Н., Клевакин А. А. и др. Рыбное население бассейна реки Суры: видовое разнообразие, популяции, распределение, охрана (руш.). — Саранск: Мордов. ун-та, 2016. — 272 с. — ISBN 978-5-7103-3217-7.
↑ Сура // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
↑ Sura River / river, Russia (англ.). — статья из Encyclopædia Britannica Online. Тергыме кече: 21 идым 2022.
↑ ¹ ² Сура (река) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
↑ Сура // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
↑ шур - Большой марийско-русский словарь (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 8 теле 2025.
↑ «Устно-поэтическое творчество мордовского народа», том X. — Саранск, 1983, с. 230
↑ М. С. Полубояров. Древности Пензенского края в зеркале топонимики: Москва, 2010 (руш.). inpenza.ru. Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 8 шорыкйол 2020 ий.
↑ Орлов А. М. Угарман татар-влак: калыкын вожшо да эртымгорно пӱрымашыже. Угарман, 2001 (руш.). mishare.narod.ru. Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 30 кылме 2019 ий.
↑ Сигизмунд Герберштейн. Записки о Московии, в 2 тт. (руш.) / А. Л. Хорошкевич, пер. А. И. Малеина, А. В. Назаренко. — М.: Памятники исторической мысли, 2008.
↑ ¹ ² Лебедев В. И. Верхняя Сура в 16–18 вв. // Пенза. Из истории области. Очерки краеведов. — 1993. — Вып. 4. — С. 64–71.
↑ Географический атлас Республики Мордовия (руш.) / А. А. Ямашкин, С. М. Вдовин, Н. П. Макаркин и др.. — Саранск: Мордов. ун-та, 2012. — 204 с.
↑ Рыболовство в России в 1900 году: По материалам, полученным от хозяев, состоящих корреспондентами Отдела Сельской Экономии и Сельскохозяйственной Статистики и от учреждений, ведающих дела по рыболовству (руш.). — С. Петербург, 1901. — 122 с.
↑ Янкин А. В., Янов Д. Г., Ильин В. Ю. Особенности ихтиофауны верхнего течения реки Суры. — Известия ПГПУ. Естественные науки. — 2006. — Вып. 1 (5). — С. 89–91.

Кылвер

О мѣстахъ слiянiя рѣкъ Пензы и Суры въ XVIII—нач. XX вв. (руш.). sites.google.com. Тергыме кече: 18 теле 2025.

[1] Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 10. Верхне-Волжский район / под ред. В. П. Шабан. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 528 с.

[Ручин-2] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ Ручин А. Б., Артаев О. Н., Клевакин А. А. и др. Рыбное население бассейна реки Суры: видовое разнообразие, популяции, распределение, охрана (руш.). — Саранск: Мордов. ун-та, 2016. — 272 с. — ISBN 978-5-7103-3217-7.

[3] Сура // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.

[4] Sura River / river, Russia (англ.). — статья из Encyclopædia Britannica Online. Тергыме кече: 21 идым 2022.

[bse-5] ¹ ² Сура (река) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).

[6] Сура // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

[7] шур - Большой марийско-русский словарь (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 8 теле 2025.

[8] «Устно-поэтическое творчество мордовского народа», том X. — Саранск, 1983, с. 230

[9] М. С. Полубояров. Древности Пензенского края в зеркале топонимики: Москва, 2010 (руш.). inpenza.ru. Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 8 шорыкйол 2020 ий.

[10] Орлов А. М. Угарман татар-влак: калыкын вожшо да эртымгорно пӱрымашыже. Угарман, 2001 (руш.). mishare.narod.ru. Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 30 кылме 2019 ий.

[11] Сигизмунд Герберштейн. Записки о Московии, в 2 тт. (руш.) / А. Л. Хорошкевич, пер. А. И. Малеина, А. В. Назаренко. — М.: Памятники исторической мысли, 2008.

[Лебедев-12] ¹ ² Лебедев В. И. Верхняя Сура в 16–18 вв. // Пенза. Из истории области. Очерки краеведов. — 1993. — Вып. 4. — С. 64–71.

[13] Географический атлас Республики Мордовия (руш.) / А. А. Ямашкин, С. М. Вдовин, Н. П. Макаркин и др.. — Саранск: Мордов. ун-та, 2012. — 204 с.

[14] Рыболовство в России в 1900 году: По материалам, полученным от хозяев, состоящих корреспондентами Отдела Сельской Экономии и Сельскохозяйственной Статистики и от учреждений, ведающих дела по рыболовству (руш.). — С. Петербург, 1901. — 122 с.

[15] Янкин А. В., Янов Д. Г., Ильин В. Ю. Особенности ихтиофауны верхнего течения реки Суры. — Известия ПГПУ. Естественные науки. — 2006. — Вып. 1 (5). — С. 89–91.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]