Савария юмынӱдыр (скульптур композиций)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Чапкӱ
«Савария юмынӱдыр» («Келшымаш»)
«Vasi üzenet» (венг.)[1][2], «Barátság emlékmű» (венг.)[3]
Monument to Savaria.jpg
56°37′39″ с. ш. 47°54′23″ в. д.GЯO
Эл  Россий
Ола Йошкар-Ола, Ленин проспект, 22А
Скульптор Михай Немет (Mihály Németh (венг.))[4]
Архитектор Петер Фазакаш (Péter Fazakas (венг.))[4]
Чоҥымаш 1978[1]
Кӱкшыт 240 см[2]
Материал известняк[1][2]
Состояний сай

«Савария юмынӱдыр» («Келшымаш») скульптур композиций — Йошкар-Олаште 1978 ий августышто вераҥдыме скульптур. Марий-венгр да совет-венгр келшымашым пеҥгыдемдыме лӱмеш Йошкар-Олан тукым олаже — Венгрийысе Сомбатхей ола деч — пӧлек[4]. Автор-влак — венгр скульптор Михай Немет ден архитектор Петер Фазакаш, известняк дене ыштыме[4].

Ыштыме историй

1971 ий 19 майыште Йошкар-Олаште Совет-венгр келшымаш ушемын Марий пӧлкажым тӧнежлыме конференцийже эртен, тушто родо-тукым лийше Марий АССР (рӱдолаже Йошкар-Ола лийын) ден Венгр Калык Республикын Ваш область (административ рӱдерже Сомбатхей) кокласе келшымаш кылым кумдаҥдаш да пеҥгыдемдаш кӱлмӧ нерген пунчалым лукмо[5][6][7].

1972 ийыште Сомбатхей олаш келшымаш визит дене Марий АССР гыч Йошкар-Ола ола исполкомын председательже Евгений Иванович Зотовын вуйлатыме делегаций толын. Вашлиймаш годым делегаций венгр скульптор Михай Неметын мастаргудыштыжо лийын, тушто Венгр социалист пашазе партийын Ваш обкомжын икымше секретарьже Антал Ковач Е. И. Зотовлан Йошкар-Олалан чапкӱм ышташ сӧрен[8].

Ола-влак кокласе келшымашым умбакыже пеҥгыдемдыме семын, 1973 ий 7 ноябрьыште Сомбатхейыште калык илыме микрорайонлан Йошкар-Олан лӱмжым пуымо — Joskar-Ola lakótelep (венг.)[7]). Вашмут семын, Совет-венгр келшымаш ушемысе Марий пӧлкан темлымыж почеш, 1975 ий 24 февральыште Йошкар-Олаште родо-тукым кыл лӱмеш Изи Какшан эҥерын шола серыштыже чоҥалтше «Пионерский» микрорайонлан у лӱмым — «Сомбатхейым» — пуымо[прим. 1].

Тидын деч вара венгр Сомбатхейын кучемъеҥже-влак Йошкар-Олалан у пӧлекым — ола-влак кокласе келшымашым ончыктышо скульптур композицийым — ыштыме нерген шомакым луктыныт[7]. 1976 ий ноябрьыште Йошкар-Олаш официал визит дене скульптор Михай Немет ден Ваш областьын тӱҥ архитекторжо Петер Фазакаш толыныт, нуно ончыкылык скульптурым шындаш верым онченыт[9]. Йошкар-Олан архитекторжо Анатолий Галицкий Сомбатхей микройонын ик эн ончычсо пӧртшӧ — «Савария» чоҥалтше ужалыме-илышйӧн комплексын чоҥалтше пӧртшӧ воктен — верым темлен[10]. Вара тиде пӧрт ончылсо кумдыкым скульптурым шындышаш вер семын пеҥгыдемдыме.

Скульптур ямде лиймеке, пӧлекым Йошкар-Олаш кондымо шотышто йодыш шочын. Венгр Калык Республик гыч сӱретсымыктыш пого-влакым лукмо годым лийше таможньо да бюрократ йӧндымылыклан верч скульптурым кусарыме паша пеш кужу жаплан шуйналт кертын. Тунам, Венгр социалист пашазе партийын Ваш обкомжын икымше секретарьже Антал Ковачын йодмыж почеш, скульптурым сарзе самолетыш шынденыт да СССР-ыш Чкаловский аэродромыш кондаш палемденыт улмаш, но тидын олмеш, самолётын шичме верже Ленинград лийын. Ленинградыште сарзыеҥ-влак куш умбакыже грузым наҥгайышашым умылен кертын огытыл, тидлан кӧра Венгрийын Сарзе юж вийжылан телеграммым колтеныт да венгр лётчикым йодышт налыныт. Рашемдымеке, венгр могыр гыч Йошкар-Оласе ола исполкомлан телеграммым колтеныт, тушто скульптурын Ленинградыште улмыж нерген возеныт. Варажым скульптурым Йошкар-Олашке колташ Ленинград оласе Каҥашын Иполнительный комитет вуйлатышын алмаштышыже Анна Петровна Бойкова полшен[11][12].

Скульптурым самолёт дене Йошкар-Олашке конденыт, 1978 ий 17 августышто[13] Ленин проспект, 22А пӧрт воктене, «Савария» ужалыме-илышйӧн комплекс оралте ончылно, вераҥденыт. Тиде кечынак тудым кугыжаныш комиссий «отлично» оценке дене пашашке налын[4].

Скульптурым 1978 ий 19 августышто, Венгрийын конституций кечыже вашеш, пайремлын почыныт[прим. 2][3]. Монументым почмаште Венгрийысе Ваш область гыч виктер делегаций лийын, нунын коклаште — скульптор Михай Немет да архитектор Петер Фазекаш. Почмаште тыгак Венгрийысе Сентпетерфа (szentpéterfai táncegyüttes  (венг.)) ял гыч фольклор ансамбль мурен-куштен[14][15]. Йошкар-Олан кучемъеҥже-влак тауштымо семын скульптурын авторжо-влаклан кумылаҥдыше премийым кучыктеныт[4].

Венгрийысе Сомбатхей олаште «Тыныслык» («Ава ден йоча») скульптур

Варажым, Йошкар-Ола гыч вашмут семын, марий да венгр калык-влакын келшымашышт лӱмеш скульптор Анатолий Ширнин той гыч «Тыныслык» («Ава ден йоча», «Эреак кече лийже!») — «Béke, anya gyermekével»  (венг.) — скульптурым ыштен, тудым 1981 ийыште Сомбатхей олан Йошкар-Ола микрорайоныштыжо вераҥденыт, тудо кызытат Szent Márton да Wesselényi Miklós  (венг.) урем корнывожысо садыште шога[16].

Лӱмын этимологийже

Скульптурын официал лӱмжӧ — «Barátság Emlékmű»  (венг.), венгр йылме гыч «Келшымаш» манын кусаралтеш[3]. Скульптурын авторжо-влак оригинал лӱмжылан венгрла — «Vasi üzenet»  (венг.) темленыт[1], тудым «Ваш область гыч салам» манын кусараш лиеш — тиде скульптурын рушла эше ик лӱмжым шочыктен — «Венгрий гыч салам»[8][11][12].

Тидын деч посна скульптур композицийын руш йылме дене пеҥгыдемдалтше лӱмжӧ уло — «Савария юмынӱдыр» («Савария»)[4][17][18], акрет годсо Саварийым ӱдырын сынже гоч ончыктымо, тыгак тудын гоч скульптор Михай Немет венгр мланде гыч келшымаш саламым ончыкташ шонен[19].

Туге гынат, скульптурын официалдыме лӱмжӧ-влакат улыт: нунын кокла гыч иктыже — «Марийская правда» газетын тӱҥ редакторжо В. Н. Карташовын темлыме «Этилона» — тудо кумдан шарлыше кок венгр лӱмым — Этелла ден Илонам — уша[7][20].

Скульптурын сынже

Скульптур композиций негыз ӱмбалне (пьедестал) верлана да акретсе (античный) вургеман самырык венгр ӱдырын пӱтынь капшым ончыкта, тудо колонныш эҥертен — тиде кызытсе Сомбатхей ола воктене улшо Исида Юмынӱдырлан пӧлеклалтше тошто рим черкын шаланен пытыше оралте ужашыже[20]. Самырык венгр ӱдыр — акрет мландын самырык пагытше[21], тошто Саварийын сылнысӱретше[8], тора эртымгорно гыч салам, илышын символжо[20]; античный колонно-влак — акрет римысе эртымгорнын символжо[8].

Ӱдырын шинчаончалтышыже мӱндыркӧ виктаралтын, тиде оласе венгр калыкын тукым-кыл ден йӱлажын куснен толмыжым эртыкын яндакше (призме) гоч ончыкта: тудо римлян-влакын (Саварий лӱм ден) негызлымышт гыч совет жапыште Йошкар-Ола дене иза-шольо кылым ыштыме марте[4][7].

Скульптурылан верым тыглай огыл ойырымо: тудо Сомбатхей микрорайоныш пурымаште верлана, пуйто Йошкар-Олаште илыше-влакым венгр Сомбатхейысе родышт саламла. Тыгак ӱдырын шинчаончалтышыже Юлыш йоген пурышо Изи Какшаныш виктаралтын, лач тыгак Ваш медье гоч йогышо Раба эҥер Дунайыш йоген пура, тиде мланде кумдыкышто пырля илымым да финн-угор калык-влакын ик еш улмыштым палемда[20].

Характеристике

Скульптурын кӱкшытшӧ — 240 см[2], материал — известняк[1][2]. Композицийын историй ойыртемже тыгай: мрамор да гранит дене тӱслымӧ негыз ӱмбалне (пьедестал) Сомбатхейын гербшым вераҥдыме, тушто геральдике тамган кӱшыл да Исида юмо черкын ӱлыл ужашлаштыже «Утарымаш» («Felszabadulási Emlékmű»  (венг.)) монументым ончыктымо. Оралтым да воктенысе кумдыкым пужен ачалыме деч вара негызысе мраморым декоратив кӱлан вашталтеныт, Сомбатхейын гербшым кораҥденыт[4].

Палемдымаш

  1. ↑ Совет-венгр келшымаш Каҥашын темлымыж почеш Йошкар-Оласе ола Каҥаш пашазе депутат-влакын исполнительный комитетшын 24.02.1975. деч «„Пионерский“ микрорайонын лӱмжым „Сомбатхейыш“ вашталтыме нерген» пунчалже
  2. ↑ 1949 ий 20 августышто Венгр калык республикын Конституцийже илышыш пурталтын. 1949 гыч 1989 ий марте тиде кечын «Конституцийын кечыже» калык пайремым палемденыт.

Кылвер-влак

  1. ↑ 1 2 3 4 5 NÉMETH Mihály (венг.). jmvk.papa.hu. Тергыме кече: 15 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Vasi üzenet (венг.). Művészet (№ 10) (шыжа 1976). Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  3. ↑ 1 2 3 Barátság Emlékmű (руш.). Esti Hírlap (№ 195) (19 сорла 1978). Тергыме кече: 14 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Архивный отдел администрации городского округа «Город Йошкар-Ола». Юбилей памятника Советско-венгерской дружбы (руш.). Информационный портал города Йошкар-Олы (17 сорла 2018). Тергыме кече: 15 ага 2020. Архивлыме 11 идым 2019 ий.
  5. ↑ Фонд № Р-1114. Марийское отделение Общества советско-венгерской дружбы Центрального правления Общества советско-венгерской дружбы 1971-1981 гг. Архивный путеводитель — справочник сведений по фондам архивов России и Белоруссии. Тергыме кече: 31 ага 2021. Архивлыме 2 пеледыш 2021 ий.
  6. ↑ 50 лет дружбе между Йошкар-Олой и городом Сомбатхей – административным центром области Ваш в Венгрии. Информационный портал города Йошкар-Олы (18 ага 2021). Тергыме кече: 31 ага 2021. Архивлыме 2 пеледыш 2021 ий.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Стафиевская М. В., Жуков Д. А. Влияние российско-венгерских отношений на историко-культурное пространство города Йошкар-Олы (руш.). Вестник Марийского государственного университета. Серия «Исторические науки. Юридические науки» (2017. Т. 3. № 1(9). С. 26—30). Тергыме кече: 14 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  8. ↑ 1 2 3 4 Мадьярка — «контрабандистка» (руш.). Газета «Марийская правда» (30 ӱярня 2009). Тергыме кече: 4 кылме 2020. Архивлыме 9 ага 2017 ий.
  9. ↑ Németh Mihály szobrászművész márványszobrot készít Joskar Ólának (венг.). Vas Népe (№ 278) (24 кылме 1976). Тергыме кече: 14 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  10. ↑ Обменяться эксклюзивными скульптурами Йошкар-Оле и Сомбатхею помогла военная авиация (руш.). Газета «Марийская правда» (30 ӱярня 2020). Тергыме кече: 14 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  11. ↑ 1 2 Контрабанда из Венгрии (руш.). Газета "Йошкар-Ола" (3 сорла 2014). Тергыме кече: 14 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  12. ↑ 1 2 Газета "Марийская правда". Контрабандная "мадьярка" украшает Сомбатхей (руш.). Межрегиональная Лига журналистов (5 вӱдшор 2005). Тергыме кече: 14 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  13. ↑ Памятнику советско-венгерской дружбы в Йошкар-Оле – 40 лет (руш.). Газета «Марийская правда» (17 сорла 2018). Тергыме кече: 4 кылме 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  14. ↑ Németh Mihály szobrászművész a Barátság emlékmű (венг.). Vas Népe (№ 193) (17 сорла 1978). Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  15. ↑ Рыбалка В. И. Укрепление и расширение культурных связей между Марий Эл и областью Ваш Венгрии во второй половине XX столетия (руш.). Вестник Марийского государственного университета. Серия «Исторические науки. Юридические науки» (2015. С. 59—62). Тергыме кече: 14 ага 2020. Архивлыме 26 ӱярня 2020 ий.
  16. ↑ Közterületi szobrok, műalkotások (венг.). Szombathely MJV Önkormányzata. Тергыме кече: 15 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  17. ↑ Архитектор Анатолий Галицкий. О жизни и о деле. Встреча с Мастером #1 (руш.). Блог Константина и Евгении Карповых «Мысли» (3 ага 2018). Тергыме кече: 15 ага 2020. Архивлыме 16 идым 2019 ий.
  18. ↑ Vas megye szovjet testvérterülete a Main ASZSZK fővárosában (руш.). Esti Hírlap (№ 37) (13 пургыж 1979). Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  19. ↑ Szovjet Szocialista Köztársaság fővárosában Joskar Olában (руш.). Népszava (№ 91) (19 вӱдшор 1978). Тергыме кече: 14 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  20. ↑ 1 2 3 4 Mi az az Etilona (венг.). Vas Népe (№ 253) (28 шыжа 1979). Тергыме кече: 17 ага 2020. Архивлыме 14 шорыкйол 2022 ий.
  21. ↑ Пожгаи Золтан (1983-02-18), Край сердцу близкий, Газета «Марийская правда» 
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Савария_юмынӱдыр_(скульптур_композиций)&oldid=1232950" гыч налме